Sự lan toả công nghệ từ doanh nghiệp FDI sang doanh nghiệp trong nước còn hạn chế – Ảnh minh hoạ.

Giá trị gia tăng còn hạn chế

Ông Nguyễn Nội, Phó cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ Kế hoạch và Đầu tư cho biết, tính đến tháng 6 năm 2018, tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký đạt 331,2 tỷ USD, vốn giải ngân lũy kế khoảng 180,7 tỷ USD. Tính theo tỷ lệ %GDP hay theo đầu người thì vốn FDI vào Việt Nam vượt Trung Quốc, Ấn Độ và phần lớn vượt các nước ASEAN.

Dòng vốn FDI vào Việt Nam trong thập kỷ qua đã tăng gấp 10 lần, vượt mặt các đối thủ cạnh tranh trong khu vực nhưng hiệu ứng lan tỏa và giá trị gia tăng mang lại còn nhiều hạn chế.

Hiện có 128 quốc gia, vùng lãnh thổ đầu tư vào Việt Nam. Đứng đầu là Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore và Đài Loan. Trong đó, ngành công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vị trí số 1 về thu hút vốn FDI với tỷ lệ 58%, tiếp theo là kinh doanh bất động sản với tỷ lệ 16%.

Ông Wim Douw, Chuyên gia trưởng lĩnh vực tư nhân, Tổ chức Tài chính quốc tế cho rằng, phần lớn đầu tư FDI vào Việt Nam chỉ tập trung vào các ngành thuộc nhóm khai thác thị trường như bất động sản, chế tạo, chế biến giá trị gia tăng tương đối thấp.

Khảo sát của cơ quan này thực hiện chỉ ra rằng, hầu như không doanh nghiệp nào thấy tỷ lệ lao động có trình độ kỹ thuật cao hay chuỗi cung ứng địa phương có năng lực cạnh tranh là thế mạnh của Việt Nam.

Từ thực tế đó, các chuyên gia của Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), Ngân hàng Thế giới đưa ra các khuyến nghị Việt Nam cần có một chiến lược thu hút FDI thế hệ mới, trong đó tập trung vào ngành công nghệ cao, thân thiện với môi trường và tiêu hao ít năng lượng.

Kết quả sàng lọc những ngành nghề cần chủ động ưu tiên xúc tiến đầu tư nhất và FDI mang lại nhiều giá trị gia tăng nhất trong thời gian tới được kể đến như là: Chế tạo chế biến, dịch vụ – Logistics, nông nghiệp, du lịch, giáo dục – y tế. Dù vậy, những ngành then chốt khác như dệt may, da giày, quần áo, dịch vụ gia công thuê ngoài, chế biến sơ cấp kim loại, khoáng chất vẫn sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng.

Theo nhóm này, các nhà đầu tư vào Việt Nam đang hoạt động cấp độ 4.0 nhưng thể chế và môi trường kinh doanh chủ yếu vẫn ở cấp 2.0. Lấp đầy sự chênh lệch này chính là mục tiêu chính của lộ trình thu hút FDI thế hệ mới.

Lỗ 20 năm vẫn mở rộng kinh doanh ?!

Một thực trạng đáng báo động nữa đối với khối FDI, đó là từ năm 2012 đến năm 2016 cho thấy số lượng doanh nghiệp FDI báo lỗ là từ 44% đến 51% tổng số doanh nghiệp. Đây là dấu hiệu của tình trạng chuyển giá từ Việt Nam ra nước ngoài của doanh nghiệp FDI.

Về cách thức chuyển giá điển hình mà các doanh nghiệp FDI thường áp dụng, theo bà Nguyễn Thị Lan Anh – phó vụ trưởng Vụ Thanh tra (Tổng cục Thuế), thông qua kê khai cao giá hàng hóa, nguyên vật liệu và cung ứng các dịch vụ hành chính, kỹ thuật, pháp lý trong nội bộ tập đoàn.

Các công ty đa quốc gia thường thỏa thuận các dịch vụ này nhưng trên thực tế có cung cấp dịch vụ hay không thì ngành thuế cũng gặp khó khăn khi chưa có chức năng điều tra.

Đặc biệt thời gian qua, nhiều doanh nghiệp FDI cũng chuyển giá thông qua các khoản vay từ công ty mẹ, công ty liên kết. Chi phí lãi vay luôn vượt quá định mức thông thường để có thể chuyển lợi nhuận ra nước ngoài.

Nói về tình trạng báo lỗ liên tục của nhiều doanh nghiệp FDI, bà Lan Anh chia sẻ: “Có những doanh nghiệp FDI đầu tư 10 năm lỗ, 15 năm cũng lỗ. Chúng tôi đang làm một trường hợp hơn 20 năm lỗ liên tục nhưng vẫn đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh. Câu hỏi đặt ra cho cơ quan quản lý là đầu tư như vậy có hiệu quả hay không?”.

Tỉ lệ doanh nghiệp FDI báo lỗ qua các năm.

Theo Bộ Tài chính, hiện nay một số dự án FDI quy mô lớn được hưởng ưu đãi rất lớn về thuế thu nhập doanh nghiệp, chẳng hạn như dự án Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam tại Bắc Ninh và Thái Nguyên có hiệu quả hoạt động rất cao, tỉ suất lợi nhuận trước thuế trên vốn chủ sở hữu năm 2015 lần lượt là 30,1% và 61,4%; năm 2016 là 26% và 49%.

Trong khi đó, các dự án sản xuất phụ trợ đi cùng có hiệu quả kinh tế thấp. Do đó, thời gian tới cần xem lại chính sách thuế đối với các doanh nghiệp FDI nhằm đảm bảo công bằng với các khu vực khác..

Hoàng Hải