Sau một thập kỷ phát triển với tốc độ tăng trưởng cao, thương mại điện tử (TMĐT) của Việt Nam đã bộc lộ rõ nhiều yếu tố không bền vững, bao gồm các tác động xấu tới môi trường – đặc biệt là sử dụng với mức độ lớn bao bì, vật liệu nhựa khó phân huỷ, sự chênh lệch rất lớn giữa hai thành phố Hà Nội và TP.HCM với các địa phương khác, nguồn nhân lực cho TMĐT chưa đáp ứng nhu cầu.
Đào tạo nguồn nhân lực gắn với phát triển TMĐT bền vững
Khảo sát chương trình đào tạo ngành TMĐT thông qua hệ thống website chính thức của các trường đại học, nhóm nghiên cứu nhận thấy mức độ thuận tiện trong việc tiếp cận thông tin đã được cải thiện đáng kể so với các giai đoạn khảo sát trước.
Sự cải thiện này đến từ hai yếu tố chính: Quy định về minh bạch thông tin theo quy chế “Ba công khai” của Bộ Giáo dục và Đào tạo, và nhu cầu truyền thông – tuyển sinh ngày càng mạnh mẽ của các cơ sở đào tạo. Nhờ đó, nhiều dữ liệu vốn khó tiếp cận trước đây đã trở nên phổ biến hơn, bao gồm thông tin tuyển sinh, chuẩn đầu ra của chương trình và khung chương trình đào tạo theo ngành.
Phần lớn các trường đại học hiện nay đều công bố danh mục học phần, số lượng tín chỉ, cùng với lộ trình học tập dự kiến theo từng học kỳ. Việc công khai này không chỉ hỗ trợ học sinh – sinh viên đang tìm hiểu lựa chọn ngành nghề mà còn giúp các bên liên quan (doanh nghiệp, nhà quản lý, tổ chức nghiên cứu) có cơ sở tham chiếu rõ ràng về cấu trúc và định hướng đào tạo của từng cơ sở giáo dục. Có thể khẳng định rằng mức độ minh bạch ở tầng thông tin cơ bản đã tạo điều kiện thuận lợi cho giai đoạn tiếp cận ban đầu của quá trình khảo sát.
Tuy nhiên, nhóm khảo sát ghi nhận là tính cập nhật của chương trình đào tạo chưa cao. Ở một số trường, tài liệu công bố chưa phản ảnh kịp thời các phiên bản mới, gây khó khăn trong việc xác định thông tin hiện hành.
Báo cáo tập trung khảo sát tình hình giảng dạy các môn học [học phần] đặc thù của ngành TMĐT. Thông tin chi tiết về các trường đào tạo các môn học đặc thù cho thấy pháp luật TMĐT được nhiều trường quan tâm giảng dạy, tiếp đó là môn An toàn và bảo mật TMĐT và Quản trị dự án TMĐT. Hai môn học đặc thù ít được chú ý nhất là Thương mại điện tử xuyên biên giới và Bảo vệ môi trường trong TMĐT.
Mặc dù quy mô mở rộng, Báo cáo 2025 chỉ ra những thách thức lớn trong việc đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững. Trong khi 70% chương trình đào tạo đã có học phần về pháp luật TMĐT, thì các nội dung mới và cấp thiết lại chưa được phổ cập tương xứng: Chỉ 38% trường có học phần về TMĐT xuyên biên giới (XBG); Chỉ 26% trường đưa nội dung bảo vệ môi trường vào chương trình đào tạo.
Điều này đặt ra bài toán cấp thiết cho giai đoạn 2026-2030, khi Luật Thương mại điện tử mới và Kế hoạch tổng thể phát triển TMĐT quốc gia đều nhấn mạnh mục tiêu phát triển xanh, giảm rác thải nhựa và thúc đẩy xuất khẩu trực tuyến.
Khảo sát trên 3.000 sinh viên cho thấy sự lạc quan lớn về nghề nghiệp, với 80,5% sinh viên đánh giá có "nhiều cơ hội việc làm" trong 3 năm tới. Tuy nhiên, sinh viên bày tỏ mong muốn chương trình học cần tăng cường thực hành, cập nhật các xu hướng công nghệ mới như AI, TikTok Shop, và kỹ năng vận hành thực tế trên sàn.
Về phía giảng viên, Báo cáo ghi nhận nỗ lực nghiên cứu khoa học nhưng còn hạn chế về công bố quốc tế. 72,5% giảng viên đã tham gia các hội thảo khoa học về TMĐT/Kinh tế số, tuy nhiên phần lớn vẫn là các hoạt động trong nước.
Kết quả khảo sát chương trình đào tạo ngành TMĐT tại các cơ sở giáo dục đại học cho thấy số tín chỉ của chương trình đào tạo cử nhân TMĐT (7340122) dao động trong khoảng 130 -140 (không bao gồm các học phần giáo dục thể chất và quốc phòng – an ninh). Các học phần hỗ trợ trực tiếp cho phát triển bền vững, bao gồm học phần pháp luật TMĐT, học phần TMĐT và bảo vệ môi trường và học phần TMĐT xuyên biên giới mới được ít trường triển khai.
6 đề xuất của VECOM trong giai đoạn 2026-2027
- Nghiên cứu và triển khai Kế hoạch tổng thể phát triển TMĐT quốc gia giai đoạn 2026-2030 và Luật Thương mại điện tử. Các trường đại học, trước hết là các trường đã hoặc dự kiến đào tạo cử nhân ngành TMĐT cần chủ động tìm hiểu sâu các chính sách và quy định ở hai văn bản này.
- Liên kết, phối hợp giữa các trường đại học trong nghiên cứu, bổ sung, sửa đổi và ban hành mới Chương trình đào tạo cử nhân ngành TMĐT. Chương trình đào tạo cần bám sát định hướng phát triển TMĐT xanh và bền vững, chú trọng tới các giải pháp đẩy mạnh TMĐT xuyên biên giới.
- Nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên về các lĩnh vực môi trường, eLogistics, Fintech, giải quyết tranh chấp trực tuyến…
- Hợp tác với các tổ chức xã hội nghề nghiệp trong nước và quốc tế về TMĐT và môi trường như VECOM, WWF, NPAP.
- Tổ chức các hội thảo khoa học quốc gia và quốc tế về TMĐT, chú trọng chủ đề phát triển TMĐT. Bên cạnh việc hợp tác với Cục TMĐT&KTS và Hiệp hội TMĐT Việt Nam, các trường đại học cần chủ động tổ chức các hội thảo khoa học về TMĐT. Các giảng viên nên tham gia sâu hơn vào hoạt động nghiên cứu, tư vấn và phản biện chính sách, pháp luật về TMĐT và KTS.
- Tổ chức các hoạt động đa dạng, hấp dẫn về TMĐT xanh và TMĐT XBG lôi cuốn sự tham gia đông đảo của sinh viên. Lồng ghép nội dung bảo vệ môi trường và TMĐT XBG vào các cuộc thi cấp trường và quốc gia, khuyến khích sinh viên nghiên cứu và phổ biến các bộ tiêu chí bảo vệ môi trường trong lĩnh vực TMĐT tới doanh nghiệp là những ví dụ về những hoạt động này./.