Thể chế với phát triển kinh tế quốc gia.

Nhìn vào những thành tựu kinh tế đạt được, có thể tự hào. Nhưng nhìn sâu hơn vào những thách thức phía trước – cạnh tranh toàn cầu gay gắt hơn, dư địa tăng trưởng truyền thống dần thu hẹp, yêu cầu đổi mới mô hình phát triển ngày càng cấp bách – lại thấy hiện lên một câu hỏi căn bản: Điều gì thực sự quyết định vận mệnh kinh tế của một quốc gia?

Không chỉ là vốn, cũng không chỉ là tài nguyên hay công nghệ. Yếu tố quyết định sâu xa hơn nằm ở thể chế – cách một quốc gia tổ chức quyền lực, thiết lập luật chơi và nuôi dưỡng niềm tin cho thị trường.

Thể chế – “hệ điều hành” vô hình của nền kinh tế

Trong thế giới công nghệ, một chiếc điện thoại có thể sở hữu chip mạnh, bộ nhớ lớn, camera tốt… nhưng nếu hệ điều hành chậm chạp, nhiều lỗi, thiếu tương thích, thì toàn bộ trải nghiệm vẫn sẽ tồi tệ: Ứng dụng mở lâu, cập nhật khó, bảo mật rủi ro, người dùng nản. Nền kinh tế cũng vậy: Vốn, hạ tầng, nhân lực là “phần cứng”; doanh nghiệp là “ứng dụng”; còn thể chế chính là hệ điều hành quy định nền kinh tế chạy mượt hay nghẽn cục bộ.

Ẩn dụ này không chỉ để minh họa cho dễ hiểu. Nhiều nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chất lượng quy định và môi trường thể chế có liên hệ chặt với tăng trưởng GDP bình quân đầu người: Cải thiện quy định kinh doanh (đơn giản hóa thủ tục, giảm rào cản gia nhập, tăng tính dự đoán) thường đi kèm cải thiện hiệu suất kinh tế, nhất là khi được duy trì ổn định và đồng bộ.

Vì sao “hệ điều hành thể chế” lại quyết định tốc độ phát triển? Bởi thể chế trả lời bốn câu hỏi nền tảng của thị trường:

Thứ nhất, luật chơi có rõ ràng và thực thi nhất quán không? Một “hệ điều hành” tốt trước hết tạo ra tính dự đoán: Doanh nghiệp có thể lập kế hoạch 3-5-10 năm mà không phải “đoán ý chính sách”. Đó là nền tảng của đầu tư dài hạn, đổi mới công nghệ và xây dựng thương hiệu. Các bộ chỉ số năng lực cạnh tranh toàn cầu cũng coi “thể chế” là một cấu phần cốt lõi của môi trường hỗ trợ kinh doanh, bởi nó chi phối mức độ tin cậy của luật lệ, tính minh bạch và hiệu quả thực thi.

Thứ hai, quyền tài sản và hợp đồng có được bảo vệ không? Khi quyền tài sản được bảo đảm và hợp đồng được thực thi hiệu lực, doanh nghiệp mới dám “đặt cược” vào năng suất: Đầu tư nhà xưởng, R&D, chuyển đổi số, xanh hoá chuỗi cung ứng. Đây cũng là trọng tâm của dòng tư duy “thể chế quyết định thịnh vượng” trong các công trình kinh tế học – chính trị học hiện đại: Khác biệt giữa quốc gia thành công và quốc gia trì trệ thường bắt đầu từ thiết kế và vận hành thể chế (bao gồm bảo vệ quyền sở hữu và khuyến khích cạnh tranh).

Thứ ba, chi phí giao dịch tăng hay giảm? Một “hệ điều hành” lỗi thời không nhất thiết tạo ra cấm đoán lớn; nó tạo ra ma sát nhỏ nhưng dày đặc: Thêm một giấy phép, thêm một vòng xin ý kiến, thêm một lần giải trình. Ma sát ấy tích lại thành “phí hệ thống”: Chi phí thời gian, chi phí tuân thủ, chi phí cơ hội – làm cho doanh nghiệp chậm lớn. Báo cáo Doing Business của Ngân hàng Thế giới nhiều năm nhấn mạnh hiệu quả của quy định (regulatory quality/efficiency) liên quan trực tiếp tới chi phí và thời gian làm thủ tục, qua đó tác động tới môi trường đầu tư.

Thứ tư, Nhà nước khuyến khích đổi mới hay khuyến khích an toàn? Đổi mới sáng tạo luôn có rủi ro. Nếu hệ điều hành thể chế “phạt rủi ro” nặng hơn “thưởng đổi mới”, bộ máy và doanh nghiệp sẽ có xu hướng chọn an toàn, dẫn tới hệ lụy “bình thường hóa” sự chậm chạp. Ngược lại, thể chế tốt thiết kế được một trạng thái cân bằng: Kỷ luật, minh bạch, có không gian thử nghiệm, để những người dám làm vì hiệu quả chung được bảo vệ bằng quy trình và tiêu chuẩn rõ ràng.

Vì vậy, một hệ điều hành thể chế tốt không cần khẩu hiệu phô trương, nhưng thường lộ rõ qua các “chỉ báo” rất thực dụng – đúng thứ doanh nghiệp cảm nhận hằng ngày: Thủ tục đơn giản, rõ ràng, số hoá được (giảm thời gian và chi phí tuân thủ); Quyền đi đôi với trách nhiệm (ai quyết – ai chịu, tránh “xin ý kiến để an toàn”); Rủi ro pháp lý có thể dự đoán (chuẩn mực rõ, áp dụng nhất quán); Thành công được tôn trọng, thất bại được nhìn như dữ liệu của đổi mới (miễn là minh bạch và không tư lợi).

Ngược lại, khi “hệ điều hành” thể chế trục trặc, nền kinh tế rơi vào trạng thái “trì trệ” rất điển hình: Doanh nghiệp ngại lớn; sáng tạo bị kìm; chi phí không tên tăng cao; nguồn lực xã hội bị mắc kẹt trong thủ tục. Và lúc ấy, dù bơm thêm vốn hay tung thêm gói hỗ trợ, hiệu quả thường chỉ ngắn hạn, vì phần cứng được nâng cấp nhưng hệ điều hành vẫn nghẽn.

Một minh chứng gần gũi ở Việt Nam là các khảo sát môi trường kinh doanh cấp tỉnh: Khi cải cách thủ tục hành chính, tăng tính công bằng, giảm “chi phí không chính thức”, và nâng tinh thần “chính quyền đồng hành”, doanh nghiệp cảm nhận môi trường thuận lợi hơn – đây chính là “cải tiến hệ điều hành” ở cấp thực thi.

Thể chế quyết định luật chơi – mà luật chơi quyết định động lực làm giàu

Kinh tế thị trường không vận hành bằng khẩu hiệu, mà bằng luật chơi. Và chính thể chế là nơi định hình luật chơi ấy.

Không một doanh nhân nào sẵn sàng đầu tư dài hạn nếu luật lệ thay đổi khó lường. Không một nhà sáng tạo nào dám mạo hiểm nếu rủi ro pháp lý lớn hơn phần thưởng thị trường. Và cũng không một xã hội nào có thể giàu mạnh nếu làm giàu chính đáng bị nhìn bằng ánh mắt nghi ngại.

Thể chế tốt không phải là thể chế can thiệp sâu vào từng quyết định kinh doanh, mà là thể chế: Bảo vệ quyền tài sản; Tôn trọng hợp đồng; Bảo đảm cạnh tranh công bằng; Và tạo ra môi trường nơi nỗ lực, tài năng và sáng tạo được trả công xứng đáng

Khi luật chơi rõ ràng, thị trường tự khắc vận hành hiệu quả hơn. Doanh nghiệp tập trung vào đổi mới, nâng cao năng suất, chinh phục khách hàng – thay vì phải dành quá nhiều thời gian để “đọc vị” chính sách hay né tránh rủi ro thể chế.

Chi phí thể chế – những “hóa đơn vô hình” mà doanh nghiệp phải trả

Trong kinh doanh, không phải mọi chi phí đều xuất hiện trên báo cáo tài chính. Có những hóa đơn vô hình nhưng ảnh hưởng sâu sắc đến quyết định đầu tư và mở rộng sản xuất.

Đó là chi phí chờ đợi khi một thủ tục kéo dài hơn dự kiến. Là chi phí cơ hội khi một dự án lỡ nhịp thị trường. Là chi phí “an toàn pháp lý” buộc doanh nghiệp phải chọn phương án ít rủi ro hơn, dù biết rằng không phải phương án tối ưu nhất.

Nhiều khi, chính sự bất định mới là chi phí lớn nhất. Bởi trong môi trường kinh doanh, không chắc chắn còn đáng sợ hơn cả khó khăn. Khi thể chế ổn định, nhất quán và có thể dự đoán, những chi phí vô hình ấy giảm xuống, và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp tự nhiên được nâng lên.

Thể chế và sự chuyển dịch mô hình tăng trưởng quốc gia

Lịch sử phát triển cho thấy, những quốc gia tăng trưởng nhanh trong giai đoạn đầu thường dựa vào lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên. Nhưng để bước vào nhóm nước có thu nhập cao, con đường duy nhất là đổi mới sáng tạo và gia tăng giá trị.

Sự chuyển dịch này không thể diễn ra chỉ bằng mệnh lệnh hành chính hay các kế hoạch trên giấy. Nó đòi hỏi một nền thể chế đủ thông minh để: Khuyến khích sáng tạo thay vì chỉ tuân thủ; Chấp nhận rủi ro thay vì né tránh; Và coi doanh nghiệp là đối tác phát triển, không chỉ là đối tượng quản lý.

Một thể chế phù hợp sẽ tạo ra môi trường nơi các ý tưởng mới có cơ hội được thử nghiệm, nơi thất bại không bị trừng phạt thái quá và nơi thành công trở thành nguồn cảm hứng lan tỏa trong xã hội.

Trao quyền – giải phóng năng lượng xã hội

Ở những quốc gia phát triển năng động, Nhà nước không làm thay thị trường, mà trao quyền đúng cách để thị trường và xã hội phát huy tối đa nội lực.

Trao quyền không chỉ là phân cấp hành chính, mà là trao quyền quyết định thực chất, đi kèm với trách nhiệm rõ ràng. Khi quyền bị chia nhỏ nhưng trách nhiệm lại tập trung, bộ máy sẽ có xu hướng chọn an toàn thay vì đổi mới. Ngược lại, khi quyền và trách nhiệm song hành, người thực thi có động lực hành động vì kết quả chung.

Một thể chế biết trao quyền là thể chế tin vào con người – tin rằng khi được trao cơ hội và khuôn khổ rõ ràng, xã hội sẽ tự sản sinh ra những sáng kiến và giải pháp vượt xa mọi kế hoạch định sẵn.

Thể chế – nền tảng của niềm tin và khát vọng phát triển

Suy cho cùng, phát triển kinh tế không chỉ là bài toán của con số, mà là câu chuyện của niềm tin. Niềm tin rằng nỗ lực sẽ được ghi nhận, rằng sáng tạo sẽ được bảo vệ, và rằng làm giàu chính đáng là điều đáng trân trọng.

Trong một thế giới biến động nhanh, nơi lợi thế tài nguyên dần mất đi, thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh quan trọng nhất của quốc gia. Thể chế tốt không chỉ giúp nền kinh tế vận hành hiệu quả hơn, mà còn khơi dậy khát vọng vươn lên trong mỗi cá nhân, mỗi doanh nghiệp.

Khi thể chế thực sự trở thành “hệ điều hành” thông minh của nền kinh tế, mùa xuân không chỉ hiện hữu trong không gian lễ hội, mà còn lan tỏa trong niềm tin và kỳ vọng về một tương lai thịnh vượng, năng động và bền vững cho đất nước./.