Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, trong các cuộc kháng chiến từ năm 1945 đến 1975, Việt Nam có gần 1,2 triệu liệt sĩ. Riêng giai đoạn 1954–1975 ước tính có từ 850.000 đến hơn 1 triệu chiến sĩ hy sinh trên các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia.
Đặc biệt, chiến tranh đã lùi xa nhiều chục năm, nhưng hiện vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt (được coi là mất tích trong chiến đấu). Có khoảng 300.000 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập vào các nghĩa trang, nhưng vẫn chưa xác định được danh tính và thông tin. Đó cũng là nỗi đau lớn nhất sau chiến tranh.
áng kiến mang tên “Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (Vietnam Wartime Accounting Initiative – VWAI) do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình & Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas Tech chủ trì nghiên cứu - Texas Tech University – TTU
Dự án tập trung khai thác các nguồn tư liệu lưu trữ nhằm hỗ trợ việc xác minh thông tin người mất tích và tìm kiếm vị trí mộ phần tiềm năng.
Trọng tâm của dự án là hệ thống tài liệu CDEC (Combined Document Exploitation Center) – được gọi là “Hồ sơ Chứng tích Chiến tranh”.
Đây là khối tư liệu hình thành trong chiến tranh Việt Nam giai đoạn 1954–1975, khi quân đội Mỹ và Việt Nam Cộng hòa thu giữ thư từ, nhật ký, giấy tờ cá nhân của các chiến sĩ hy sinh để phục vụ phân tích tình báo.
Các tài liệu sau đó được chụp lại dưới dạng vi phim, còn bản gốc bị tiêu hủy. Sau khi chiến tranh kết thúc và hết thời hạn bảo mật, kho vi phim được đưa về Hoa Kỳ, giải mật và số hóa bởi Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Sam Johnson.
Hiện trung tâm lưu trữ khoảng 30 triệu trang tài liệu liên quan đến Việt Nam, trong đó có khoảng 2,7 triệu trang liên quan đến lực lượng quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc.
Mỗi hồ sơ CDEC chứa nhiều dữ liệu quan trọng như tên người, đơn vị, địa điểm, thời điểm và tọa độ thu giữ tài liệu. Những thông tin này được đánh giá có giá trị đặc biệt trong việc đối chiếu, xác minh người mất tích cũng như hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.
Theo Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng – người sáng lập Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam, dự án được thúc đẩy bởi các nhà nghiên cứu quốc tế, trong đó có Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam, Giám đốc IPAC; Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner, Giám đốc VNCA; và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Alex-Thái Đình Võ. Nhóm nghiên cứu đã nhiều năm âm thầm phân loại, hệ thống hóa hàng trăm nghìn hồ sơ từ các bản vi phim đen trắng.
Từ 3 năm từ 2023 đến 2025, các bên phối hợp giới thiệu nội dung nhiều hồ sơ lên các nền tảng truyền thông, đồng thời tìm kiếm nhân chứng lịch sử và thân nhân liệt sĩ để trao trả bản sao tư liệu.
Hơn 40 gia đình và cựu chiến binh đã tiếp nhận những hồ sơ chứa hình ảnh, bút tích và thông tin liên quan đến người thân đã hy sinh.
Dù không phải hiện vật gốc, các tài liệu này vẫn mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc. Nhiều gia đình xúc động khi lần đầu nhìn thấy chữ viết, hình ảnh hoặc dấu tích cuối cùng của người thân sau hàng chục năm chờ đợi. Có trường hợp địa phương đã tổ chức lễ truy điệu như một nghi thức đón “người lính trở về”.
Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng, người Việt Nam duy nhất được mời tham gia dự án cho biết, hiện VNCA đang lưu giữ hơn 261.000 hồ sơ CDEC, mỗi hồ sơ trung bình khoảng 10 trang.Theo tính toán, nếu mỗi ngày công bố một hồ sơ thì phải mất 715 năm mới có thể giới thiệu hết toàn bộ dữ liệu.
Dự án TTU-VWAI không chỉ hướng tới nhiệm vụ lịch sử mà còn mang ý nghĩa nhân đạo sâu sắc, góp phần chữa lành vết thương chiến tranh, đồng thời thúc đẩy hợp tác và hòa giải lâu dài giữa Việt Nam và Hoa Kỳ.
Năm 2024, Tiến sĩ Tosha Dupras đại diện Đại học Texas Tech đã tham gia trao trả hồ sơ tại Việt Nam; đến năm 2025, Đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam Marc E. Knapper tiếp tục đồng hành trong hoạt động này, thể hiện cam kết hợp tác nhân văn giữa hai quốc gia.
Ban tổ chức cho biết sẽ tiếp nhận thông tin từ các gia đình có người thân mất tích trong chiến tranh để lập danh sách tra cứu, đối chiếu với hệ thống hồ sơ lưu trữ. Quá trình xác minh sẽ được thực hiện trên cơ sở nghiên cứu tài liệu, phối hợp với nhân chứng và các nguồn dữ liệu liên quan.
Công tác tìm kiếm người mất tích và xác định danh tính liệt sĩ là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp của cơ quan chức năng, tổ chức xã hội và cộng đồng. Sáng kiến VWAI được kỳ vọng sẽ bổ sung thêm nguồn dữ liệu quan trọng, góp phần làm rõ thông tin về những trường hợp còn chưa được xác định sau chiến tranh./.