“Trường ca cụ Mén” gồm 100 bài thơ được tác giả Phạm Hồng Điệp dựng lên cho nhân vật cụ Mén ở nhiều sắc thái khác nhau, nhiều cung đoạn tình cảm khác nhau, nhiều tâm tư tình cảm khác nhau và không lập lại. Đọc từng bài viết của “Khúc lãng du cụ Mén” đã cho thấy những dung dị đời thường của người nông dân sau lũy tre làng với bản chất thuần khiết nhưng đầy nhân văn, đầy nhân bản đó là sống lành và sống có ích cho đời, chia sẻ với cuộc đời.
Cụ Mén, một người nông dân với đầy đủ tư chất, bản năng và rất đời của người nông dân sinh ra ở một làng xã chỉ biết cày sâu cuốc bẫm nhưng cũng có những hớn hở với đời và để cho cuộc đời ngày càng vui lên từ những khúc tình nho nhỏ ở đời thường.
...
Giải lao ông rít hơi điếu cày
Ngả lưng vệ cỏ ngắm trời xanh
Hai tay mâm mê đồi đất nhỏ
Ngửa cổ khà khà sướng nông dân!
...
Và cũng rất đơn giản, rất nông dân khi cụ Mén hiển hiện trong thơ Phạm Hồng Điệp.
Cuốc cày tôi vẫn thẳng tay
Vặt diệt khoẻ lắm lưỡi cày băng băng
Cơm tám năm bát đầy căng
Quả cà chua chín mắm tôm… lên đời!
Cụ Mén có khoẻ không bà con ơi!!!
Cái giỏi cái đáng yêu của cụ Mén được Phạm Hồng Điệp gây dựng nên bằng những công việc đời thường của người nông dân như “riu tép”, “chăm ngô” “khăm dấp”.
Bì bà bì bõm
Dùn riu đi trước
Người rướn lên nào
Rẽ hàng rong rêu
Để chao con tép
Hay:
...
Ngày ngày căng hạt
Cụ Mén lần sờ
Vuốt lên vuốt xuống
Âu yếm bắp ngô
Để ngô mau lớn
...
Cụ Mén của Phạm Hồng Điệp không chỉ là một ông nông dân vai u thịt bắp mà rất yêu đời, yêu từ khoảnh đất cái cây của làng cụ Mén.
Ngày ngày chăm chỉ
Với mảnh vườn xinh
Cụ Mén thức dậy
Lúc mới canh ba
Vươn mình dưỡng sinh
Đọc bài “cụ Mén ăn trầu” trong “Khúc lãng du cụ Mén” mới thấy cái giỏi của Phạm Hồng Điệp khi dựng lên cụ Mén với những thú vui thường nhật những đầy chất thôn quê của người nông dân tại các vùng quê Bắc Bộ Việt Nam.
Hai hàm đã móm
Chỉ còn răng thưa
Nhai trầu rệu rạo
Cụ sắm cối đồng
Đã có chày sắt
Để giã nát trầu
Nghiền cau cùng vôi
Nước đỏ tứa môi
Cay nồng thơm phức
Chỉ cần đọc bài này, người đọc đã thấy một cụ Mén dung dị nhưng thảnh thơi, khỏe mạnh nhưng rất đời.
Đi làm về mệt
Vội ăn bát cơm
Uống ngụm nước vối
Hút điều thuốc lào
Hai xoa một đập
Cụ Mén lên giường
Lăn quay ra ngủ
Cuộc đời của người nông dân chất phác và dung dị đã được Phạm Hồng Điệp đưa vào thơ mình cho người đọc như thấy được trước mặt là một người nông dân rất Việt Nam. Bởi, những cảm xúc bình dị nhưng tạo ra nỗi niềm hạnh phúc của những cuộc đời này trên mảnh đất làng quê họ sống. Để truyền tải được những cảm xúc hành động của nhân vật cụ Mén - một người nông dân thuần phác, Phạm Hồng Điệp đã hút người đọc bởi những thơ từ đặc sệt là thổ âm, thổ ngữ địa phương nơi chỉ dùng các ngữ từ đó cho nhịp sống của mình. Như trong bài “Cụ Mén riu tép”, Phạm Hồng Điệp đã đưa người đọc cảm nhận được một dụng cụ mò tôm bắt tép là cái riu chỉ có ở nông thôn ngày xưa: Nó hình tam giác/một cán hai càng/miệng to hoang hoác/mắt lưới sâu dày. Hoặc thơ nói cái khăm của người nông dân chuyên dùng để bắt cá: Nhìn thấy cái khăm/Đã cũ lâu ngày/Cụ liền lội xuống/Lấy tay vuốt miệng/ Gạt đám rong rêu/Đặt que chắn miệng. Hay hình ảnh người nông dân giộng gianh (Một việc làm của người nông dân nghèo với ngôi nhà mái lá thuần khiết ở vùng Bắc Bộ): Nhà lợp mái lá/Mưa dột khắp nơi/Thấm vào vách đất/Bở tơi khắp tường/Cụ Mén giật mình/Lao ra vơ lá/; Hai tay thoăn thoắt/Đan rộng từng phên/Bịt sao cho chắc/Để tránh mưa rơi/Nhà nghèo mái dột/Tường vách trát bùn/Đầu rau kê bếp/Với mấy cái xoong/Lam lũ qua ngày/Số nghèo là vậy.
Chỉ mớt lướt qua một số bài thơ về định hình của nhân vật cụ Mén mà Phạm Hồng Điệp đã tận tuỵ, tần tảo dựng nên không chỉ là một người nông dân với mảnh vườn cái cuốc trong cuộc sống thường nhật mà Phạm Hồng Điệp đã đưa vào nhân vật cụ Mén hội tụ được những tố chất, tính cách của một người nông dân hồn hậu nhưng cũng đầy hào sảng trong bức tranh mượt mà ắp đầy màu xanh cây lá, hồ nước ao trong đó cũng chính là người nông dân Việt Nam bao đời nay vẫn thế. Nhân vật cụ Mén trong thơ của Phạm Hồng Điệp đã đưa người đọc như được thấy nhịp sống của người nông dân với nhịp đời bình lặng ở vùng nông quê trải qua những tháng ngày lầm lũi nhưng vẫn tự tin, bình thản ngẩng cao đầu đi trong gió bão vượt qua khó nghèo để tồn tại.
Có thể nói nếu như người đọc và cảm thụ “Trường Ca cụ Mén” của tác giả Phạm Hồng Điệp nếu chỉ đọc lướt qua sẽ chỉ thấy sự dí dỏm, hóm hỉnh của tác giả khi thổi hồn vào nhân vật cụ Mén ở từng giai thời, nhưng nếu đọc chậm sẽ thấy sau những lời thơ giản dị, hóm hỉnh, tác giả Phạm Hồng Điệp đã đưa cụ Mén như một nhân vật điển hình là một người tốt, biết làm việc tốt, và mong cộng đồng ngày càng tốt lên. Đó cũng chính là triết lý sâu xa đằng sau những khổ thơ, thơ từ mà Phạm Hồng Điệp gửi gắm khi xây dựng nhân vật cụ Mén. Đơn cử, với tầm nhìn nghĩ việc lớn, làm việc có ích cho đời cụ Mén của Phạm Hồng Điệp đã bước ra khỏi lũy tre làng để giúp ích cho đời. Trong bài thơ “Cụ Mén tiến ra biển lớn”, Phạm Hồng Điệp đã mở ra:
Quanh quẩn tre làng
Cụ thấy bức bối
Quần quật cả ngày
Vẫn mái nhà tranh
Xung quanh vách đất
Làng bên nhộn nhịp
Sắm thuyền đi biển
Đánh bắt cá to
Làm giàu chính đáng
Đây hình như là một tuyên ngôn, một khát vọng của người nông dân Việt Nam luôn luôn muốn có sự bứt phá, thoát khỏi cái cảnh “con trâu đi trước cái cày đi sau”. Với bài “Cụ Mén bắt cá mập”
Lênh đênh trên biển
Người càng khoẻ ra
Ngày ăn ba bữa
Cá tươi thuyền chài
Thêm cút rượu thơm
Trăng thanh gió mát
Bầu bạn với sao
Cụ khổ vì khoẻ
Phạm Hồng Điệp đã đưa ý tưởng đó khi cụ Mén câu được cá mập. Điều lớn hơn là hình tượng cá mập và bắt được cá mập của cụ Mén cũng là điều bao người, trong mỗi cuộc đời đều mong muốn được làm việc lớn và chinh phục cái lớn. Cái giỏi, sắc bén của Phạm Hồng Điệp là đưa những tâm tư, khát vọng đó vào nông dân điển hình là cụ Mén với những tính cách, việc làm, nghĩ suy, tổng hòa của nhiều mẫu hình tiêu biểu hiện nay. Cụ Mén gánh sứ mệnh của nhân vật điển hình này đã được Phạm Hồng Điệp sắp xếp hợp lý và đầy chất nhân văn của một triết lý làm người, làm người có ích cho đời.
Để rồi, đó cũng chính là những bước đi vững tin không chỉ của riêng cụ Mén mà của mỗi con người đều mong muốn mưa sẽ hết, nắng sẽ lên trong mỗi cuộc đời.
Xong gần như là một định mệnh trong một sứ mệnh của cụ Mén đã được Phạm Hồng Điệp đưa vào để cụ Mén bước tới một lộ trình mới với những khát vọng cho đời tốt hơn, khỏe hơn.
Cụ Mén của Phạm Hồng Điệp đi vào trong trường ca cụ Mén với từng đoạn đường từ cụ Mén leo đồi đến với những bản của dân tộc “Bản vui cụ Mén. Bởi, cụ Mén đã đến chia sẻ kinh nghiệm dạy dân làm giàu no ấm ở nơi đó vốn chỉ là mảnh đất đói nghèo quanh năm.
Trong hành trình đi về các bản làng của các dân tộc cụ Mén cũng có những xao xuyến, hồn hậu trong từng bước đi của mình ở những bản làng đó.
Đêm trăng sáng tỏ
Réo rắt tiếng khèn
Xa xa vọng tới
Ngồi dưới bóng trăng
Bâng khuâng thèm muốn
Lấy lá trên cành
Làm kèn pí lẹng
Nhấp môi cụ thổi
Bài then gọi tình
Âm vang rừng núi
...
Từ những việc làm đích thức là người tốt của cụ Mén cái triết lý sống của cụ Mén được Phạm Hồng Điệp tiếp tục đưa vào trong “Khúc lãng du cụ Mén” với những đóng góp của cụ Mén khi chia sẻ kinh nghiệm sống tốt làm giàu ở các bản của người Mông “người Mông đón Mén” “ký bản lệ làng” “cụ Mén gặp thầy mo” “bản mông khai thông con chữ” “khí phách cụ Mén” “làm theo cụ Mén” “một ngày bản Mông” “cái tình cụ Mén” “dạy dân chống lũ”… Nếu chỉ đọc bài “cụ Mén về bản Dao” mới thấy cái giỏi trong việc xây dựng nhân vật cụ Mén của Phạm Hồng Điệp trên hành trình giúp đời thật thấm thía và sâu sắc.
Có thể nói những bước chân của cụ Mén với từng mảnh đất là những bước chân mang về luồng sinh khí mới cho mảnh đất này đơm hoa kết trái nụ cười rạng rỡ cho những con người nơi đây dù rằng họ là dân tộc nào, miền đất cằn khô nào. Phạm Hồng Điệp đã đắp bồi nên một cụ Mén là người như vậy, biết hy sinh vì nghĩa lớn, vượt nhọc nhằn để mang hạnh phúc cho cộng đồng. Những mảnh đất, những con người, những nụ cười mà Phạm Hồng Điệp đưa vào trong thơ về cụ Mén là một triết lý sống được ẩn sâu sau những vần thơ tưởng rằng đơn giản nhưng có sức lan tỏa mạnh mẽ. Đó là hạnh phúc không phải là đích đến, mà là cách bạn sống với cuộc sống. Thành công không phải là đích đến mà là hành trình học hỏi mỗi ngày là cách tốt nhất để cải thiện cuộc sống.
Phải chăng, với triết lý sống, con người như vậy, Phạm Hồng Điệp đã xây dựng nên một nhân vật cụ Mén với đầy cảm xúc, hành trình bền bỉ, nhân văn, nghĩa tình và nồng hậu. Một con người bình dị nhưng có một ý tưởng lớn, một khát vọng lớn từ những bước chân đến các vùng miền với những tâm tư tình cảm, với những khoảng lặng cuộc đời, rộn rã với đời của một cụ nông dân thuần phác, đầy hào sảng. Đúng như bài kết của “Khúc lãng du cụ Mén”, tác giả Phạm Hồng Điệp đã rưng rưng chia sẻ bộc bạch:
Nụ cười tung cánh tuổi thơ
Cụ già thong thả đọc thơ bên thềm
Con sông uốn khúc êm đềm
Trăng lên soi bóng lòng thêm yêu đời
Đất lành nở nụ hoa tươi
Lúa xanh người khoẻ nụ cười chứa chan
Lời gửi gắm và cũng là ước muốn của tác giả Phạm Hồng Điệp trong “Khúc lãng du cụ Mén” cũng là vậy. Đơn giản, mộc mạc, thuần phác của người nông dân nhưng lại tỏa sáng những tư chất đáng trân trọng của một con người biết sống vì mọi người, biết mang cái đẹp, cái tốt cho cuộc đời và luôn thanh thản trong từng bước đi tới tương lai. Đây cũng chính là những ẩn ức mà tác giả Phạm Hồng Điệp đã gửi vào từng con chữ, câu thơ ở “Khúc lãng du cụ Mén” - một trường ca ắp đầy cảm xúc, lan tỏa tình yêu thương ấm áp và thăng hoa để gửi đến những người đọc “Khúc lãng du cụ Mén” không chỉ hôm nay mà cả những ngày tiếp tới…
Điều đáng nói ở đây là “cha đẻ” của “Khúc lãng du cụ Mén” không phải là nhà thơ chuyên nghiệp thực thụ, Phạm Hồng Điệp là một nhà kinh tế, nhà chiến lược, nhà bảo vệ môi trường nổi tiếng hiện nay - ông chính là giáo sư, tiến sĩ, luật sư Phạm Hồng Điệp, Chủ tịch HĐQT Công ty Shinec, một doanh nghiệp hàng đầu Việt Nam và được giới chuyên gia nước ngoài quan tâm về xây dựng các khu công nghiệp sinh thái đang tỏa sáng vững vàng ở Việt Nam.
Có thể nói, “Khúc lãng du cụ Mén” với 100 bài thơ mà Phạm Hồng Điệp đã nghĩ rất lâu, hối hả viết, gom nhặt từng con chữ để dựng nên một tác phẩm thơ gồm 100 bài về một nhân vật nông dân Việt Nam hôm qua và hôm nay. Đây là một tác phẩm đặc biệt đầu tiên ở Việt Nam có mảng đề tài nông nghiệp, nông thôn, nông dân đổi mới xuyên suốt đang được nhiều người quan tâm.
“Khúc lãng du cụ Mén” là cuốn sách ý nghĩa với cuộc sống và mỗi người đọc chắc chắn sẽ thấy được thông điệp để sống tốt hơn và cống hiến nhiều hơn cho mảnh đất Việt Nam yêu thương và anh hùng này.