Vừa qua, tại Hà Nội Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội (URENCO) phối hợp Viện Nghiên cứu đô thị và phát triển hạ tầng tổ chức tọa đàm chủ đề “Quản lý chất thải rắn và vệ sinh môi trường trong đô thị xanh, thông minh”. Tọa đàm thu hút sự quan tâm của đại diện cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp và các nhà khoa học trong lĩnh vực môi trường, đô thị.
Áp lực lớn từ tốc độ đô thị hóa
Theo các chuyên gia, đô thị Hà Nội đang đứng trước áp lực rất lớn về quản lý chất thải rắn sinh hoạt và duy trì vệ sinh môi trường do tốc độ đô thị hóa nhanh, quy mô dân số lớn, nhu cầu phát triển cao.
Thông tin từ Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, thành phố hiện có dân số khoảng 8,8 triệu người, mỗi ngày phát sinh khoảng 8.500 tấn chất thải rắn sinh hoạt. Trong đó khoảng 7.600 tấn được thu gom, vận chuyển và xử lý tập trung.
Hiện tỷ lệ thu gom rác thải hiện đạt mức cao, khu vực đô thị đạt 100%, khu vực nông thôn đạt khoảng 98%.Tuy nhiên, hệ thống quản lý chất thải rắn sinh hoạt vẫn tồn tại nhiều bất cập, đặc biệt trong bối cảnh dân số tăng nhanh và nhu cầu phát triển đô thị ngày càng lớn.
Từ thực tế cho thấy, tỷ lệ phát sinh chất thải hữu cơ cao, dao động khoảng 50-70% tùy khu vực; thành phần có thể tái chế như giấy, nhựa, kim loại cũng chiếm tỷ lệ đáng kể. Tuy nhiên, việc phân loại tại nguồn chưa được triển khai đồng bộ, chất thải vẫn bị trộn lẫn từ đầu. Việc thí điểm phân loại tại khu vực nội đô cuối năm 2024 bước đầu mang hiệu quả nhưng chưa hình thành hệ thống đồng bộ, ổn định.
Bên cạnh đấy, phương thức thu gom vẫn còn phụ thuộc nhiều vào lao động thủ công và phương tiện chưa hiện đại, dẫn đến phát tán mùi và nước rỉ rác, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống của người dân; hệ thống thùng chứa tại nguồn và nơi công cộng chưa được chuẩn hóa đồng bộ, làm hạn chế hiệu quả phân loại và thu gom riêng biệt.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, về tổng thể, hệ thống quản lý chất thải rắn sinh hoạt của Hà Nội vẫn còn mang tính truyền thống, chưa chuyển đổi hoàn toàn sang mô hình quản lý thông minh, hiện đại và tuần hoàn chất thải; tính đồng bộ giữa các khâu trong toàn bộ chuỗi quản lý chưa cao, chưa hình thành được hệ thống vận hành tích hợp, dựa trên dữ liệu và công nghệ.
Cần chuyển đổi sang mô hình quản lý xanh, thông minh
Tại buổi tọa đàm, các chuyên gia tập trung thảo luận các nội dung liên quan đến nâng cao hiệu quả công tác thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt theo định hướng giảm thiểu - tái sử dụng - tái chế; thúc đẩy ứng dụng công nghệ, cơ giới hóa trong quản lý môi trường đô thị; giải pháp tổ chức, quản lý môi trường đô thị phù hợp với yêu cầu phát triển đô thị xanh, thông minh.
Các chuyên gia cũng cho rằng, tại Hà Nội, tình trạng điểm tập kết rác hở, nước rỉ rác, mùi hôi tại các khu trung chuyển vẫn xuất hiện ở nhiều nơi; việc phân loại rác tại nguồn triển khai chưa đồng bộ; phương tiện thu gom ở một số khu vực còn thủ công; hạ tầng tái chế, xử lý chưa theo kịp tốc độ phát sinh chất thải.
GS.TS. Lưu Đức Hải - Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển hạ tầng nhận định, hạ tầng xanh là hệ thống của môi trường nhân tạo có gắn kết với tự nhiên, dựa vào các yếu tố tự nhiên để hình thành thông qua việc quy hoạch, đầu tư xây dựng, phát triển hệ thống hạ tầng. Mục tiêu là bảo tồn chức năng của hệ sinh thái, sử dụng tài nguyên hiệu quả, giảm phát thải khí nhà kính, thích ứng với biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, cần nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi xã hội, phải xem đấy là yếu tố trung tâm trong quản lý chất thải rắn đô thị.
Trong khí đó, Phó Tổng giám đốc URENCO Nguyễn Thanh Sơn cho rằng, hệ thống quản lý chất thải rắn sinh hoạt hiện nay vẫn còn nhiều điểm nghẽn; cần có sự chuyển đổi cách tiếp cận từ quản lý rác thải theo hướng xử lý cuối cùng sang quản lý tổng hợp theo chuỗi giá trị.
Theo ông Sơn, phân loại rác tại nguồn phải được xem là nền tảng của toàn bộ hệ thống. Đồng thời, cần phát triển mô hình thu gom, vận chuyển xanh – thông minh; xây dựng các trạm trung chuyển hiện đại; giảm chôn lấp và tăng cường thu hồi tài nguyên từ chất thải.
Nhiều chuyên gia nhấn mạnh vai trò của công nghệ trong xây dựng hệ sinh thái quản lý chất thải rắn thông minh. TS. Đặng Việt Dũng - Chủ tịch Tổng hội Xây dựng Việt Nam đề xuất mô hình vận hành hệ sinh thái quản lý chất thải rắn thông minh.
Theo đó, xây dựng hệ thống các thiết bị cảm biến mức đầy, mã nhận diện hoặc camera giám sát để tho dõi thông tin về khối lượng, thời gian phát sinh, vị trí phát sinh và tình trạng lưu chứa. Hệ thống tự động truyền tín hiệu đến đơn vị dịch vụ môi trường; trung tâm điều hành kiểm soát việc thu gom đúng tuyến, đúng thời gian, tránh thất thoát khối lượng và tối ưu hóa năng lực vận chuyển. Tùy theo công nghệ xử lý của nhà máy xử lý, chất lượng rác được xử lý sẽ được cập nhật vào hệ thống dữ liệu chung; chất thải sau xử lý sẽ được tiếp tục tái sử dụng...
PGS.TS. Đoàn Thu Hà - Viện trưởng Viện nghiên cứu Cấp thoát nước và Môi trường đề xuất phương án cụ thể hơn. PGS.TS. Đoàn Thu Hà cho rằng cần phân loại tại nguồn nhằm tháo gỡ nút thắt trong vận hành hệ thống quản lý chất thải tại đô thị thông minh. Điều này không nằm ở nhận thức, mà ở cách thiết kế và vận hành hệ thống; cần chuyển từ cách tiếp cận dựa trên vận động hành vi sang thiết kế hệ thống, trong đó phân loại tại nguồn được xem là một cấu phần của dịch vụ công, có thể tổ chức, kiểm soát và đánh giá. Cần chuyển từ quản lý theo đầu vào sang quản lý theo kết quả đầu ra, với tiêu chí rõ về chất lượng dòng chất thải và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hệ thống.
Đề cập đến giải pháp dài hạn, PGS.TS. Nghiêm Vân Khanh - Đại học Kiến Trúc Hà Nội cho rằng, Hà Nội cần chú trọng đồng thời việc giảm thiểu ô nhiễm tại nguồn; cải thiện ý thức và sự tham gia của cộng đồng; kiểm soát phát thải trong toàn bộ vòng đời chất thải; hoàn thiện quy hoạch thiết kế hạ tầng kỹ thuật hệ thống thu gom; nâng cao năng lực và cơ chế tài chính; tăng cường tái chế, tái sử dụng chất thải; đổi mới công nghệ thu gom.
Trong đó, trọng tâm là thực hiện việc quy hoạch - thiết kế hệ thống hạ tầng kỹ thuật thu gom, tích hợp các yếu tố còn lại, góp phần xây dựng hệ thống quản lý chất thải rắn sinh hoạt phù hợp với mục tiêu phát triển đô thị xanh - thông minh - bền vững trong tương lai.