3 kiểu tâm lý điển hình khiến nhà đầu tư thua lỗ
Dưới đây là 3 kiểu tâm lý phổ biến nhất thường đẩy nhà đầu tư vào vòng xoáy rủi ro. Đầu tiên là tâm lý đám đông (Hội chứng FOMA). Hiện tượng tâm lý này xảy ra khi một nhóm nhà đầu tư có xu hướng suy nghĩ và hành động giống nhau, dẫn đến việc cùng mua vào hoặc cùng bán ra một cổ phiếu trong cùng thời điểm. Khi nhiều người tin rằng sẽ luôn có người khác mua lại với giá cao hơn, họ sẵn sàng chấp nhận mua một cổ phiếu đã bị đẩy giá vượt xa giá trị thực.
Ngược lại, khi lo sợ giá giảm, họ cũng đồng loạt bán tháo để cắt lỗ, bất kể nền tảng doanh nghiệp có thực sự xấu đi hay không.
Theo các chuyên gia, nguyên nhân chính của hiện tượng này là do nhà đầu tư thiếu kinh nghiệm, không nắm đầy đủ thông tin và thiếu khả năng phân tích độc lập. Để hạn chế bị cuốn theo đám đông, nhà đầu tư cần chuẩn bị kiến thức nền tảng vững vàng, đồng thời cập nhật thông tin từ các nguồn chính thống thay vì chỉ dựa vào diễn biến tâm lý chung của thị trường.
Tiếp theo là tâm lý quá tự tin. Một dạng tâm lý khác cũng phổ biến không kém là sự quá tự tin vào khả năng phân tích và dự đoán thị trường của bản thân. Nhà đầu tư mang tâm lý này thường tin rằng mình hiểu thị trường tốt hơn người khác, từ đó đưa ra quyết định mua bán dứt khoát mà ít cân nhắc các góc nhìn khác.
Tuy nhiên, theo các nghiên cứu về hành vi đầu tư, nhóm nhà đầu tư quá tự tin thường đạt tỷ suất sinh lời thấp hơn mức trung bình của thị trường.
Thị trường chứng khoán vốn luôn tồn tại những yếu tố bất ngờ mà không một cá nhân nào có thể dự đoán chính xác hoàn toàn. Vì vậy, việc trao đổi thêm với những nhà đầu tư khác hoặc tham khảo phân tích từ chuyên gia được xem là cách giúp có thêm góc nhìn đa chiều, hạn chế rủi ro từ sự chủ quan.
Cuối cùng là Dạng tâm lý thứ ba liên quan đến nỗi sợ thua lỗ, thường xuất hiện khi nhà đầu tư giữ lại một cổ phiếu đang giảm với hy vọng giá sẽ hồi phục. Tâm lý này khiến nhà đầu tư trở nên lưỡng lự, sợ rằng quyết định của mình sẽ sai, và từ đó bỏ lỡ những thời điểm phù hợp để tái đầu tư tốt hơn.
Theo các chuyên gia, nguyên nhân sâu xa của hiện tượng này thường xuất phát từ việc thiếu kiến thức và thiếu kinh nghiệm thực tế trong đầu tư.
Nút thắt chung và bài toán hóa giải tâm lý
Điểm chung dễ nhận thấy ở cả ba dạng tâm lý trên là chúng đều có liên hệ trực tiếp đến mức độ kiến thức và kinh nghiệm của nhà đầu tư.
Người thiếu nền tảng dễ bị cuốn theo đám đông vì không có cơ sở để tự đánh giá. Người quá tự tin thường đánh giá sai khả năng phân tích của bản thân vì chưa từng trải qua đủ nhiều tình huống thị trường khác nhau. Người sợ thua lỗ thường không biết khi nào nên cắt lỗ và khi nào nên tiếp tục giữ, vì thiếu một hệ thống tiêu chí rõ ràng để ra quyết định.
Đây cũng là những nội dung được đề cập trong cuốn “200 Bài Học Vỡ Lòng Chứng Khoán cho Nhà Đầu Tư F0” của tác giả Cú Thông Thái. Ngay từ chương đầu tiên, sách đã chỉ ra rằng một nhà đầu tư cần đồng thời nắm vững nhiều yếu tố, trong đó quản lý cảm xúc được xem là một trong những năng lực quan trọng không kém phân tích kỹ thuật hay phân tích cơ bản.
Ở phần nói về bong bóng và khủng hoảng tài chính, sách phân tích cụ thể cách tâm lý đám đông có thể đẩy giá cổ phiếu tăng vọt vượt xa giá trị thực, với dấu hiệu nhận biết là sự tăng giá không đi kèm tăng trưởng kinh doanh tương ứng. Việc hiểu được cơ chế này giúp nhà đầu tư có cơ sở để đặt câu hỏi trước khi quyết định mua theo số đông, thay vì hành động chỉ vì thấy nhiều người khác đang mua.
Nhìn chung, mỗi nhà đầu tư đều chịu ảnh hưởng nhất định từ một hoặc nhiều dạng tâm lý kể trên, tùy theo tính cách, kiến thức và mức độ am hiểu thị trường của từng người. Việc nhận diện được những yếu tố tâm lý này, kết hợp với một nền tảng kiến thức được xây dựng có hệ thống được xem là điều kiện quan trọng để nhà đầu tư đưa ra quyết định hợp lý hơn khi tham gia đầu tư chứng khoán./.