Chính phủ ban hành Nghị định số 240/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và biện pháp thi hành một số điều về cơ chế, chính sách phát huy nguồn lực xây dựng, vận hành Hệ sinh thái tận dụng các Hiệp định thương mại tự do (FTA) và Quỹ Xúc tiến xuất khẩu ngành hàng. Trong đó có các quy định liên quan đến nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh thuộc Hệ sinh thái tận dụng các FTA.
Hướng đến nâng cao năng lực cạnh tranh thay vì hỗ trợ đơn lẻ
Việt Nam hiện tham gia nhiều FTA thế hệ mới với những thị trường có tiêu chuẩn cao như CPTPP, EVFTA, UKVFTA hay RCEP. Tuy nhiên, thực tế nhiều năm qua cho thấy không ít doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn gặp khó khăn trong việc tận dụng ưu đãi thuế quan do hạn chế về công nghệ, năng lực quản trị hay khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững.
Trong bối cảnh đó, Nghị định 240/2026 không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận thị trường mà tập trung đầu tư vào các yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh lâu dài.
Theo quy định, các chủ thể tham gia Hệ sinh thái tận dụng FTA sẽ được tiếp cận 7 nhóm nguồn lực gồm: Hỗ trợ thực hiện thủ tục hành chính; cơ chế hỗ trợ cải tiến, nâng cao năng lực; cơ chế hỗ trợ nguồn nhân lực; cơ chế hỗ trợ nâng cao năng lực liên kết sản xuất và kinh doanh; cơ chế hỗ trợ kết nối và mở rộng thị trường; cơ chế hỗ trợ thực hiện các thủ tục về sản xuất thử nghiệm, kiểm định, giám định, chứng nhận chất lượng; cơ chế hỗ trợ lãi suất.
Đây là bước chuyển từ tư duy hỗ trợ theo từng chương trình riêng lẻ sang xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ, trong đó doanh nghiệp được đồng hành xuyên suốt từ khâu cải thiện năng lực nội tại đến mở rộng thị trường xuất khẩu.
Tập trung nguồn lực cho chuyển đổi công nghệ, nhân lực và dòng vốn
Một điểm đáng chú ý là Nhà nước không tài trợ toàn bộ mà áp dụng cơ chế đồng hành với doanh nghiệp.
Đối với hoạt động cải tiến quy trình quản trị, quy trình sản xuất, chuyển đổi công nghệ, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc hay phát triển chuỗi giá trị đáp ứng tiêu chuẩn FTA, Nhà nước hỗ trợ tối đa 50% chi phí. Mức hỗ trợ được giới hạn không quá 200 triệu đồng/các hợp đồng trong một năm đối với doanh nghiệp và không quá 100 triệu đồng đối với hợp tác xã, hộ kinh doanh.
Đối với tư vấn sở hữu trí tuệ hoặc chuyển giao công nghệ, mức hỗ trợ tối đa là 100 triệu đồng/các hợp đồng/năm/chủ thể.
Song song với đó, yếu tố nguồn nhân lực cũng được quan tâm hỗ trợ.Theo Nghị định, doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh được hỗ trợ 100% chi phí tham gia các khóa đào tạo về quản trị, công nghệ, chuyển đổi mô hình kinh doanh với mức tối đa 50 triệu đồng mỗi khóa/năm/chủ thể.
Các khóa đào tạo về quy tắc xuất xứ, xây dựng chuỗi giá trị, truy xuất nguồn gốc cũng được hỗ trợ tối đa 50 triệu đồng.
Riêng các khóa đào tạo chuyên sâu về tận dụng FTA, khoa học công nghệ, tiêu chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn phát triển bền vững được hỗ trợ tối đa 70 triệu đồng mỗi khóa/năm/chủ thể.
Tiếp theo là cơ chế hỗ trợ lãi suất đối với các khoản vay trung và dài hạn phục vụ dự án sản xuất kinh doanh thuộc Hệ sinh thái tận dụng FTA.
Doanh nghiệp được hỗ trợ lãi suất theo phương thức hỗ trợ sau đầu tư, với mức cấp bù 2%/năm và tối đa 1 tỷ đồng/năm/chủ thể. Điều kiện là doanh nghiệp chưa được hưởng các chính sách ưu đãi lãi suất khác của Nhà nước trong cùng thời kỳ.
Có thể thấy, các chính sách hỗ trợ không chỉ tập trung vào vốn mà còn hướng tới thúc đẩy đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và cải thiện năng lực quản trị - những yếu tố cốt lõi quyết định khả năng tận dụng hiệu quả các FTA.
Chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp chủ động tham gia
Mặc dù Nghị định mở ra nhiều cơ chế hỗ trợ đáng kể, song hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc rất lớn vào sự chủ động của doanh nghiệp.
Nhiều doanh nghiệp Việt Nam hiện chưa tận dụng hiệu quả các FTA không phải vì thiếu ưu đãi mà do thiếu thông tin hoặc thiếu năng lực đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn môi trường và yêu cầu về truy xuất nguồn gốc. Vì vậy, nếu không chủ động đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao quản trị và tham gia sâu vào chuỗi liên kết, các chính sách hỗ trợ khó có thể tạo ra chuyển biến bền vững.
Bên cạnh đó, hiệu quả của Hệ sinh thái tận dụng FTA cũng phụ thuộc vào khả năng kết nối giữa cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng, tổ chức tư vấn và cộng đồng doanh nghiệp. Việc triển khai cần bảo đảm công khai, minh bạch, đúng đối tượng, đồng thời gắn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp để tránh dàn trải hoặc hình thức.
Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại toàn cầu ngày càng gay gắt, Nghị định 240/2026/NĐ-CP không chỉ tạo thêm nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp mà còn thể hiện sự chuyển dịch trong tư duy chính sách: từ hỗ trợ ngắn hạn sang đầu tư cho năng lực cạnh tranh dài hạn.
Nếu được triển khai hiệu quả, Hệ sinh thái tận dụng FTA sẽ góp phần giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, nâng cao giá trị gia tăng và khai thác tốt hơn những cơ hội mà các FTA mang lại.