Chỉ còn ít ngày nữa, mức thuế nhập khẩu toàn cầu 10% do chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump áp dụng theo cơ chế tạm thời sẽ chính thức hết hiệu lực vào ngày 24/7/2026. Tuy nhiên, thay vì nới lỏng chính sách thương mại, Washington đang chuẩn bị bước sang một giai đoạn mới với các mức thuế được thiết kế theo từng cơ sở pháp lý, từng nhóm quốc gia và từng ngành hàng.
Bên cạnh việc công bố lộ trình áp thuế lên tới 200% đối với thuốc gốc nhập khẩu, Nhà Trắng cũng phát tín hiệu sẽ triển khai gói thuế mới đối với khoảng 60 nền kinh tế, đồng thời mở rộng các cuộc điều tra thương mại đối với nhiều đối tác. Diễn biến này được dự báo sẽ tiếp tục làm gia tăng bất ổn của thương mại toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến các nền kinh tế xuất khẩu, trong đó có Việt Nam.
Khép lại thuế 10% toàn cầu, Mỹ chuyển sang chiến lược thuế quan mới
Theo Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) Jamieson Greer, các mức thuế nhập khẩu tạm thời 10% được áp dụng theo Điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 sẽ hết hiệu lực vào 0 giờ 01 phút ngày 24/7 (giờ miền Đông nước Mỹ) nếu Quốc hội không có động thái gia hạn.
Biện pháp này được chính quyền Tổng thống Donald Trump sử dụng như giải pháp chuyển tiếp sau khi Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ cơ chế áp thuế đối ứng toàn diện được ban hành theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA).
Việc thuế 10% chấm dứt không đồng nghĩa Mỹ từ bỏ chính sách bảo hộ. Trái lại, Washington đang chuyển sang sử dụng các công cụ pháp lý có nền tảng vững chắc hơn nhằm duy trì lâu dài hàng rào thuế quan.
Theo giới chuyên gia thương mại, thay vì áp dụng một mức thuế chung, chính quyền Mỹ sẽ chuyển sang mô hình đánh thuế theo từng hành vi bị coi là không công bằng, như lao động cưỡng bức, dư thừa năng lực sản xuất hay phân biệt đối xử thương mại.
Lộ trình áp thuế mới: Khoảng 60 nền kinh tế nằm trong diện xem xét
Phát biểu trên CNBC ngày 21/7, ông Jamieson Greer cho biết Washington sẽ "sớm có động thái cụ thể" đối với gói thuế mới, dù chưa công bố thời điểm chính thức vì còn phải báo cáo Quốc hội.
Theo Financial Times, Mỹ dự kiến áp mức thuế khoảng 10-12,5% đối với hàng hóa nhập khẩu từ khoảng 60 quốc gia và vùng lãnh thổ thông qua Điều 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974.
Khác với cơ chế thuế 10% trước đây, các mức thuế mới sẽ tập trung vào những quốc gia mà Washington cho rằng chưa có quy định hoặc chưa thực thi hiệu quả các biện pháp chống lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng.
Ông Greer cho biết gói thuế này có thể bao phủ tới 99% tổng kim ngạch thương mại của Mỹ, cho thấy phạm vi ảnh hưởng rất lớn.
Ngoài điều tra về lao động cưỡng bức, USTR cũng đang tiến hành các cuộc điều tra đối với 16 đối tác liên quan tới tình trạng dư thừa năng lực sản xuất. Kết quả các cuộc điều tra này có thể mở đường cho những mức thuế cao hơn trong thời gian tới.
Bên cạnh gói thuế diện rộng, chính quyền Tổng thống Donald Trump đồng thời triển khai nhiều mức thuế chuyên biệt đối với từng ngành và từng đối tác.
Đáng chú ý, ngành dược phẩm là lĩnh vực chịu tác động mạnh nhất trong đợt điều chỉnh chính sách thuế quan mới của Mỹ. Theo thông báo của Tổng thống Donald Trump, các sản phẩm thuốc gốc (generic drugs) nhập khẩu sẽ được miễn thuế trong hai năm, từ ngày 1/8/2026 đến hết ngày 31/7/2028, nhằm tạo khoảng thời gian để các doanh nghiệp chuyển dịch hoạt động sản xuất sang Mỹ. Sau giai đoạn ưu đãi này, mức thuế sẽ được nâng dần, lên 100% từ tháng 8/2028 và tiếp tục tăng lên 200% từ năm 2029. Theo Nhà Trắng, lộ trình áp thuế theo từng giai đoạn được thiết kế nhằm tạo sức ép buộc các tập đoàn dược phẩm đầu tư xây dựng nhà máy tại Mỹ, qua đó giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài và thúc đẩy sản xuất trong nước.
Mục tiêu của lộ trình này là buộc các tập đoàn dược phẩm chuyển hoạt động sản xuất sang Mỹ. Những doanh nghiệp đầu tư nhà máy tại Mỹ trong giai đoạn ưu đãi sẽ tránh được mức thuế rất cao sau này.
Đối với thuốc còn bản quyền (patented drugs) và thuốc có thương hiệu (branded drugs), Mỹ vẫn duy trì kế hoạch áp thuế 100% đã công bố trước đó. Doanh nghiệp lớn có 120 ngày để tuân thủ, trong khi doanh nghiệp nhỏ có 180 ngày.
Không chỉ siết thuế đối với ngành dược phẩm, chính quyền Tổng thống Donald Trump còn mở rộng các biện pháp thuế quan đối với nhiều đối tác thương mại lớn. Theo kế hoạch, Brazil sẽ chịu mức thuế 25% đối với nhiều mặt hàng xuất khẩu sang Mỹ từ ngày 22/7. Trong khi đó, Canada sẽ đối mặt với mức thuế lên tới 50% đối với hàng loạt sản phẩm như rượu vang, bia, xi măng, đồ nội thất, sản phẩm sữa, quần áo, cần câu cá, hạt giống và nhiều mặt hàng khác, dự kiến có hiệu lực từ 19/8.
Cùng với đó, Washington cũng đang xúc tiến áp dụng mức thuế 10 - 12,5% đối với hàng hóa nhập khẩu từ khoảng 60 quốc gia và vùng lãnh thổ theo Điều 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, nếu các đối tác này bị xác định chưa có hoặc chưa thực thi đầy đủ các quy định về chống lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng. Động thái này cho thấy Mỹ đang chuyển từ cơ chế áp thuế đồng loạt sang cách tiếp cận có mục tiêu hơn, theo từng quốc gia, từng lĩnh vực và từng hành vi thương mại bị cho là không đáp ứng các tiêu chuẩn của Washington.
Giới quan sát nhận định những đối tác có khả năng chịu tác động gồm EU, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Việt Nam cùng nhiều nền kinh tế xuất khẩu lớn khác.
Việt Nam chịu tác động ra sao trước chu kỳ thuế quan mới của Mỹ?
Mặc dù đến nay Mỹ chưa công bố mức thuế riêng đối với hàng hóa Việt Nam, nhưng việc Việt Nam nằm trong nhóm các nền kinh tế được đề cập trong các cuộc điều tra thương mại đồng nghĩa doanh nghiệp xuất khẩu sẽ phải đối mặt với mức độ bất định cao hơn.
Đối với Việt Nam, rủi ro không chỉ nằm ở khả năng bị áp thuế trực tiếp mà còn xuất phát từ việc chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục tái cấu trúc.
Các ngành có tỷ trọng xuất khẩu lớn sang Mỹ như dệt may, da giày, gỗ và nội thất, điện tử, máy móc, thủy sản sẽ phải tăng cường kiểm soát nguồn gốc nguyên liệu, truy xuất chuỗi cung ứng và các tiêu chuẩn về lao động nhằm hạn chế nguy cơ bị điều tra.
Riêng ngành dược phẩm Việt Nam hiện chưa xuất khẩu thuốc gốc với quy mô lớn sang Mỹ nên tác động trực tiếp từ mức thuế 200% được đánh giá là không lớn. Tuy nhiên, chính sách này có thể làm thay đổi dòng chảy đầu tư của các tập đoàn dược toàn cầu, đồng thời khiến giá nguyên liệu và chi phí sản xuất dược phẩm quốc tế biến động.
Việc Mỹ bước vào một chu kỳ thuế quan mới nhiều khả năng sẽ tạo ra cả thách thức lẫn cơ hội đối với nền kinh tế Việt Nam.
Trong ngắn hạn, doanh nghiệp xuất khẩu sẽ đối mặt với chi phí tuân thủ cao hơn, áp lực đa dạng hóa thị trường và nguy cơ đơn hàng dịch chuyển nếu bị áp dụng các hàng rào thương mại mới.
Ở góc độ vĩ mô, tăng trưởng xuất khẩu sang Mỹ có thể chậm lại nếu phạm vi áp thuế mở rộng, qua đó tạo sức ép lên tăng trưởng GDP và lợi nhuận của nhóm doanh nghiệp xuất khẩu.
Tuy nhiên, trong trường hợp Mỹ tiếp tục hạn chế hàng hóa từ Trung Quốc hoặc một số đối tác lớn khác, Việt Nam vẫn có cơ hội gia tăng thị phần ở những ngành có lợi thế như điện tử, dệt may, đồ gỗ và nông sản nếu đáp ứng tốt yêu cầu về xuất xứ và tiêu chuẩn lao động.
Đối với thị trường tài chính, diễn biến thuế quan mới có thể khiến dòng vốn quốc tế thận trọng hơn trong ngắn hạn, đồng thời làm gia tăng biến động tỷ giá và tâm lý trên thị trường chứng khoán. Nhóm cổ phiếu xuất khẩu nhiều sang Mỹ nhiều khả năng sẽ phân hóa mạnh theo mức độ phụ thuộc vào thị trường này.
Các tổ chức quốc tế như WTO và IMF cũng nhiều lần cảnh báo rằng xu hướng gia tăng các rào cản thương mại có thể làm giảm tốc độ tăng trưởng thương mại toàn cầu, kéo chi phí sản xuất lên cao và khiến doanh nghiệp trì hoãn đầu tư.
Khi đó, năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn ESG, minh bạch chuỗi cung ứng, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu và nâng tỷ lệ nội địa hóa sẽ trở thành những yếu tố quyết định khả năng thích ứng của doanh nghiệp Việt Nam trước giai đoạn cạnh tranh thương mại mới do chính sách thuế quan của Mỹ tạo ra.