Mỹ chính thức thay thế thuế tạm thời bằng cơ chế thuế dài hạn
Theo thông cáo của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), mức thuế mới được ban hành sau khi hoàn tất 60 cuộc điều tra theo Mục 301 liên quan đến việc các đối tác thương mại chưa có biện pháp đầy đủ nhằm ngăn chặn hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức.
Các cuộc điều tra được khởi động từ ngày 12/3/2026, trải qua hai vòng điều trần công khai, hơn 2.100 ý kiến góp ý cùng quá trình tham vấn với hơn 45 chính phủ trước khi USTR đưa ra quyết định cuối cùng.
Đợt thuế này thay thế mức thuế tạm thời 10% theo Điều 122 của Đạo luật Thương mại - vốn chỉ có hiệu lực tối đa 150 ngày và đã hết hạn vào ngày hôm qua (24/7/2026). Trước đó, cơ chế áp thuế theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) từng được chính quyền Mỹ sử dụng đã bị Tòa án Tối cao bác bỏ vào tháng 2/2026.
So với các công cụ trước đây, Mục 301 được đánh giá có nền tảng pháp lý vững chắc hơn bởi từng được sử dụng để áp thuế đối với Trung Quốc trong nhiệm kỳ đầu của ông Donald Trump và đã vượt qua nhiều thách thức pháp lý tại tòa án.
Việt Nam thuộc nhóm chịu thuế cao nhất 12,5%
USTR chia 60 nền kinh tế thành hai nhóm.
Nhóm thứ nhất gồm 17 nền kinh tế chịu mức thuế 10% do đã ban hành hoặc cam kết thực thi lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức, gồm Argentina, Bangladesh, Campuchia, Canada, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Honduras, Ấn Độ, Indonesia, Jordan, Malaysia, Mexico, Pakistan, Sri Lanka, Trinidad và Tobago cùng Vương quốc Anh.
Nhóm còn lại, trong đó có Việt Nam, chịu mức thuế 12,5% vì chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn mà USTR đặt ra.
Riêng Liên minh châu Âu (EU), Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc) và Thụy Sĩ được áp dụng cơ chế đặc biệt, chỉ chịu mức thuế cao hơn giữa thuế tối huệ quốc (MFN) và thuế theo Mục 301 thay vì cộng dồn như phần lớn các nền kinh tế khác.
Theo USTR, cùng với việc áp thuế, Mỹ cũng áp dụng nhiều trường hợp miễn trừ đối với nguyên liệu thô, hàng hóa có nguy cơ gây thiếu hụt nguồn cung hoặc những sản phẩm Mỹ chưa thể tự sản xuất với quy mô và giá thành phù hợp.
Ngoài ra, một số mặt hàng của Argentina, Bangladesh, Campuchia, Ecuador, El Salvador, EU, Guatemala, Indonesia, Jordan, Malaysia, Thụy Sĩ, Đài Loan (Trung Quốc) và Anh cũng được miễn thuế nhằm khuyến khích các nền kinh tế này tiếp tục thực hiện các cam kết về chống lao động cưỡng bức.
Theo phân tích của Chứng khoán Mirae Asset, việc chịu mức thuế 12,5% khiến hàng hóa Việt Nam mất khoảng 2,5 điểm phần trăm lợi thế về giá so với nhóm các nước ASEAN chỉ chịu thuế 10%, đồng thời doanh nghiệp phải đối mặt với rủi ro pháp lý kéo dài trong chu kỳ rà soát 4 năm của Mục 301.
Dù vậy, báo cáo cho rằng chính sách này chưa làm thay đổi căn bản cấu trúc xuất khẩu của Việt Nam nhờ danh mục miễn trừ Annex A. Đây là danh mục các mặt hàng được miễn hoàn toàn thuế bổ sung theo Mục 301, bảo vệ khoảng 49% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ, chủ yếu là điện tử, máy tính, bán dẫn và thiết bị viễn thông.
Trong khi đó, Việt Nam vẫn duy trì lợi thế đáng kể so với Trung Quốc. Hàng dệt may Trung Quốc hiện phải chịu nhiều lớp thuế, có thể lên tới khoảng 37-40%, trong khi hàng Việt Nam ở mức khoảng 29%. Điều này đồng nghĩa đối thủ cạnh tranh trực tiếp của Việt Nam không còn là Trung Quốc mà chủ yếu là Indonesia, Malaysia, Campuchia, Bangladesh và Ấn Độ - các quốc gia đang được hưởng mức thuế 10%.
Nhiều ngành xuất khẩu chủ lực chịu sức ép
Theo Mirae Asset, nhóm chịu tác động rõ nhất là dệt may. Các doanh nghiệp như TNG, MSH, STK, TCM, VGT hay GIL đều phải chịu mức thuế 12,5%. Trong bối cảnh biên lợi nhuận ngành chỉ khoảng 3-10% và Mỹ chiếm tới 40-50% kim ngạch xuất khẩu, việc mất lợi thế giá khoảng 2,5% có thể tạo áp lực đáng kể lên lợi nhuận.
Da giày cũng đối mặt nguy cơ tương tự khi các doanh nghiệp gia công có thể bị dịch chuyển đơn hàng sang Campuchia hoặc Indonesia. Đồng thời, các thương hiệu quốc tế như Nike và Adidas được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng sức ép giảm chi phí đối với các nhà cung ứng tại Việt Nam.
Đối với ngành gỗ và nội thất, Mỹ hiện chiếm hơn 55% kim ngạch xuất khẩu toàn ngành. Những doanh nghiệp có tỷ trọng doanh thu lớn từ thị trường Mỹ như PTB, SAV, ACG, GDT và TTF được đánh giá chịu ảnh hưởng trực tiếp, đặc biệt với nhóm nội thất bọc vốn không thuộc diện miễn trừ.
Ngành thủy sản chịu tác động ở mức nhẹ hơn nhưng vẫn gặp áp lực do thuế Mục 301 được cộng với các loại thuế chống bán phá giá và chống trợ cấp hiện hành, làm giảm sức cạnh tranh của cá tra và tôm Việt Nam tại thị trường Mỹ.
Trong khi đó, thép, nhôm và đồng được đánh giá chịu tác động trung tính bởi các mặt hàng này đã thuộc diện điều chỉnh theo Mục 232 và không bị cộng thêm thuế Mục 301 nhằm tránh chồng thuế.
Ở chiều ngược lại, Mirae Asset nhận định điện tử, máy tính và bán dẫn là nhóm hưởng lợi lớn nhất khi thuộc diện miễn trừ hoàn toàn theo Annex A. Nhờ đó, các tập đoàn FDI như Samsung, Foxconn hay Intel có thể tiếp tục duy trì chuỗi cung ứng tại Việt Nam, đồng thời giảm tác động tiêu cực đối với các doanh nghiệp công nghệ trong nước như FPT, CMG, DGW hay SAM.
Bên cạnh đó, các mặt hàng nông sản như cà phê, hạt điều và hạt tiêu cũng nằm trong danh mục miễn trừ, giúp doanh nghiệp hưởng lợi từ xu hướng đa dạng hóa nguồn cung của Mỹ.
Nhóm năng lượng, phân bón và các doanh nghiệp phục vụ chủ yếu thị trường nội địa cũng được đánh giá ít chịu ảnh hưởng do không bị áp thuế trực tiếp, đồng thời có thể hưởng lợi nếu giá nguyên liệu toàn cầu giảm.
Khả năng điều chỉnh về mức thuế 10%
Theo giới chuyên môn, Việt Nam thực tế đã có nền tảng pháp lý về chống lao động cưỡng bức thông qua Bộ luật Lao động năm 2019 và việc phê chuẩn Công ước số 29 của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).
Đáng chú ý, ngày 22/7/2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 292/2026/NĐ-CP quy định cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức. Tuy nhiên, nghị định được ban hành sau thời điểm USTR hoàn tất quá trình điều tra.
Nhiều chuyên gia cho rằng nếu nghị định có hiệu lực đầy đủ và Việt Nam hoàn tất các cam kết với Mỹ thông qua Thỏa thuận Thương mại Có đi có lại (Agreement on Reciprocal Trade), khả năng được điều chỉnh từ mức thuế 12,5% xuống 10% trong thời gian tới là tương đối khả thi.
Theo ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc Khối Ngân hàng đầu tư, Phó Giám đốc Khối Kinh doanh Ban Tổng giám đốc Chứng khoán ABS, tác động tổng thể của chính sách thuế mới đối với kinh tế Việt Nam không quá lớn.
Vị chuyên gia cho rằng mức thuế mới không làm thay đổi đáng kể triển vọng xuất khẩu bởi chênh lệch chỉ khoảng 2,5 điểm phần trăm, trong khi Việt Nam vẫn duy trì lợi thế so với Trung Quốc, sở hữu hệ sinh thái sản xuất và chuỗi cung ứng ngày càng hoàn thiện. Về trung hạn, doanh nghiệp vẫn cần tiếp tục theo dõi diễn biến chính sách thương mại của Mỹ và chủ động thích ứng với các rủi ro phát sinh từ các biện pháp thuế quan mới.