Việc Lào Cai ban hành Quyết định số 27/2026/QĐ-UBND về phát triển và quản lý chợ đang mở ra một hướng tiếp cận mới: chợ Lào Cai không chỉ là nơi mua bán, mà còn có thể trở thành không gian văn hóa, điểm đến du lịch và kênh đưa đặc sản địa phương đến với thị trường. Nếu được tổ chức bài bản, những khu chợ tại Sa Pa, Bắc Hà, Bát Xát, Mường Khương, Si Ma Cai… có thể trở thành những “tài sản mềm” có giá trị lớn trong chiến lược phát triển du lịch của Lào Cai.
Lào Cai có một lợi thế mà không phải địa phương nào cũng sở hữu
Hệ thống chợ Lào Cai trải rộng trên một không gian địa lý đặc biệt, gắn với cộng đồng dân cư đa dân tộc, vùng sản xuất nông nghiệp đặc trưng và những trung tâm du lịch nổi tiếng. Nếu ở khu vực đô thị, chợ đóng vai trò là hạ tầng thương mại phục vụ đời sống dân cư thì tại vùng cao, nhiều chợ còn là không gian văn hóa. Chợ phiên là nơi người dân trao đổi hàng hóa, nông sản, gia súc, đồ thủ công, trang phục truyền thống; đồng thời cũng là nơi gặp gỡ, giao lưu và duy trì các tập quán cộng đồng. Đây chính là điểm khác biệt lớn của chợ Lào Cai so với mô hình chợ dân sinh thông thường.
Chợ Bắc Hà, chợ Cốc Ly, các phiên chợ ở Mường Khương, Si Ma Cai, Bát Xát hay các không gian thương mại tại Sa Pa không chỉ có giá trị về kinh tế mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa có khả năng tạo ra trải nghiệm khác biệt cho du khách. Trong khi đó, sức hút du lịch của Lào Cai đang ngày càng lớn. Năm 2025, riêng 4 tháng đầu năm, tỉnh đón hơn 4 triệu lượt khách, trong đó gần 358.000 lượt khách quốc tế; tổng thu từ khách du lịch đạt hơn 13.600 tỷ đồng. Tỉnh đặt mục tiêu đón 10 triệu lượt khách trong cả năm 2025.
Quy mô thị trường khách lớn tạo ra một câu hỏi quan trọng: Làm thế nào để một phần dòng tiền du lịch không chỉ tập trung vào khách sạn, nhà hàng và các điểm tham quan mà lan tỏa sâu hơn đến hộ kinh doanh, người dân vùng cao và các nhà sản xuất địa phương? Câu trả lời có thể nằm ngay trong những khu chợ. Một du khách đến Sa Pa không chỉ cần một phòng khách sạn hay một bữa ăn. Họ còn có nhu cầu mua đặc sản, thưởng thức ẩm thực, tìm hiểu văn hóa bản địa, mua sản phẩm thủ công, quà lưu niệm và trải nghiệm đời sống cộng đồng.
Nếu chợ được tổ chức tốt, đây chính là nơi kết nối tất cả những nhu cầu đó. Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy hệ thống chợ vẫn còn không ít vấn đề cần giải quyết. Một số chợ có cơ sở vật chất chưa đồng bộ, phương thức kinh doanh còn truyền thống, việc bố trí ngành hàng chưa tối ưu; vấn đề vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy, niêm yết giá, nguồn gốc hàng hóa và văn minh thương mại cần được kiểm soát thường xuyên.
Ngay trong lĩnh vực du lịch, Lào Cai từng xác định những hạn chế như tình trạng chèo kéo, rác thải, hát rong và một số vấn đề về chất lượng hạ tầng, trách nhiệm quản lý tài nguyên du lịch. Đây cũng chính là những bài toán đặt ra đối với chợ du lịch. Bởi nếu chợ trở thành một điểm đến của du khách nhưng thiếu quản lý, thiếu quy hoạch và thiếu tiêu chuẩn dịch vụ, lợi thế văn hóa rất dễ biến thành điểm yếu về hình ảnh.
Chính sách mới - “Đòn bẩy” để nâng cấp cách quản lý và khai thác các chợ Lào Cai
Trong bối cảnh đó, Quyết định số 27/2026/QĐ-UBND ngày 23/4/2026 của UBND tỉnh Lào Cai có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Quyết định có hiệu lực từ ngày 5/5/2026, thay thế các quy định trước đây về phát triển và quản lý các chợ Lào Cai, đồng thời áp dụng trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Điểm đáng chú ý là quy định mới không chỉ tập trung vào việc “quản lý chợ”, mà đặt ra cả một cơ chế về phát triển, khai thác, chuyển đổi mô hình quản lý và phát huy giá trị của chợ. Theo đó, UBND cấp xã được giao trách nhiệm quản lý các chợ trên địa bàn; tổ chức đầu tư, nâng cấp, cải tạo chợ sử dụng ngân sách nhà nước; giao hoặc cho thuê quyền khai thác tài sản kết cấu hạ tầng chợ; tổ chức quản lý điểm kinh doanh và kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh.
Đây là sự thay đổi có ý nghĩa lớn, bởi chợ muốn phát triển không thể chỉ dựa vào việc thu phí và duy trì hoạt động thường ngày. Chợ cần được xem như một tài sản hạ tầng có khả năng tạo ra dòng tiền, đồng thời là không gian kinh tế - xã hội của địa phương.
Quy định mới cũng đưa ra cơ chế tương đối rõ cho việc chuyển đổi mô hình quản lý chợ. Quy trình gồm thành lập Ban chuyển đổi, xây dựng kế hoạch, xây dựng phương án, lấy ý kiến, phê duyệt, lựa chọn doanh nghiệp hoặc hợp tác xã khai thác và công nhận đơn vị khai thác tài sản kết cấu hạ tầng chợ. Đặc biệt, phương án chuyển đổi phải đánh giá toàn diện hiện trạng chợ, bao gồm đất đai, tài sản, số điểm kinh doanh, giá trị tài sản, công nợ, tài chính, hoạt động kinh doanh, lao động và phương án đầu tư sau chuyển đổi.
Một chợ có vị trí tốt, lượng khách lớn, gắn với tuyến du lịch hoàn toàn có thể được tổ chức thành một mô hình thương mại - dịch vụ có doanh thu cao hơn nhiều so với việc chỉ cho thuê các quầy hàng. Quan trọng hơn, việc chuyển đổi phải bảo đảm công khai, minh bạch, có sự tham gia của tiểu thương, bảo đảm an sinh xã hội và không làm thất thoát tài sản nhà nước. Đây là điều kiện quan trọng để quá trình xã hội hóa chợ không trở thành quá trình đơn thuần chuyển quyền khai thác, mà phải thực sự tạo ra giá trị mới.
Điểm đáng chú ý nhất trong quy định mới có lẽ nằm ở việc đưa chợ vào hệ sinh thái du lịch. Quyết định giao Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề xuất xếp hạng, bảo tồn những chợ có giá trị lịch sử, văn hóa; tổ chức các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian và ẩm thực truyền thống gắn với chợ phiên.
Đặc biệt, ngành văn hóa được giao nhiệm vụ thúc đẩy liên kết du lịch, quảng bá hình ảnh của các chợ có giá trị văn hóa, cảnh quan kiến trúc, chợ đêm, chợ cộng đồng, chợ dân sinh, chợ đã được công nhận là điểm du lịch và chợ họp theo phiên.
Quy định còn mở hướng xây dựng chợ họp theo phiên thành sản phẩm du lịch đặc trưng, gắn với các tuyến tại Sa Pa, Bát Xát, Bắc Hà, Si Ma Cai, Mường Khương và các địa bàn khác. Đây có thể là một trong những hướng phát triển đáng chú ý nhất của du lịch Lào Cai trong giai đoạn mới. Nếu làm tốt, mô hình có thể chuyển từ: Chợ mua bán sang Chợ → trải nghiệm → văn hóa → ẩm thực → đặc sản → sản phẩm OCOP → du lịch cộng đồng → thương mại điện tử.
như H'Mông, Dao, Tày
Một phiên chợ vùng cao có thể được thiết kế thành một sản phẩm du lịch hoàn chỉnh. Du khách đến chợ không chỉ mua một sản phẩm mà được trải nghiệm quá trình chế biến, thưởng thức món ăn địa phương, xem biểu diễn nghệ thuật, tìm hiểu trang phục dân tộc, mua sản phẩm thủ công và gặp gỡ người dân bản địa. Khi đó, giá trị kinh tế của một gian hàng không còn chỉ nằm ở số lượng hàng hóa bán ra mà nằm trong toàn bộ trải nghiệm mà nó tạo ra. Đây cũng là cách để đưa lợi ích của du lịch sâu hơn vào cộng đồng. Một người dân vùng cao có thể vừa là người sản xuất nông sản, vừa là người bán hàng, vừa là người giới thiệu văn hóa và trở thành một mắt xích trong chuỗi giá trị du lịch.
Sa Pa cần một mô hình chợ tương xứng với trung tâm du lịch quốc tế
Đối với Sa Pa, yêu cầu này càng rõ ràng hơn. Lào Cai đang định hướng xây dựng phường Sa Pa trở thành đô thị du lịch xanh, bền vững, thông minh, xứng tầm trung tâm khu du lịch quốc gia và có tầm quốc tế. Mục tiêu đến năm 2030 được địa phương đặt ra là đón 12,2 triệu lượt khách, doanh thu du lịch - dịch vụ trên 57.000 tỷ đồng.
Với quy mô khách như vậy, chợ không thể chỉ được nhìn dưới góc độ một địa điểm bán hàng. Cần hình thành những không gian thương mại mang bản sắc Sa Pa, trong đó phân khu rõ ràng giữa thực phẩm, đặc sản, sản phẩm OCOP, hàng thủ công, thổ cẩm, quà tặng, ẩm thực và trải nghiệm văn hóa. Đặc biệt, cần kiểm soát chặt hàng hóa giả danh sản phẩm vùng cao, hàng không rõ nguồn gốc hoặc sản phẩm công nghiệp được “gắn mác” thủ công mỹ nghệ địa phương. Một khu chợ du lịch tốt phải giúp du khách trả lời được ba câu hỏi:
Một là Sản phẩm này từ đâu? Ai sản xuất? Vì sao nó đặc biệt? Khi truy xuất nguồn gốc, câu chuyện sản phẩm và thương hiệu địa phương được đưa vào từng gian hàng, chợ sẽ trở thành một “showroom sống” của kinh tế bản địa;
Hai là Bắc Hà, Mường Khương, Si Ma Cai, Bát Xát: Những “mỏ vàng” văn hóa. Nếu Sa Pa có lợi thế về quy mô khách du lịch thì Bắc Hà, Mường Khương, Si Ma Cai và Bát Xát lại có lợi thế về chiều sâu văn hóa.
Chợ phiên Bắc Hà là ví dụ tiêu biểu. Giá trị của chợ không chỉ nằm ở hoạt động mua bán mà còn ở màu sắc văn hóa, ẩm thực, trang phục và sinh hoạt cộng đồng. Chợ Cốc Ly cũng có khả năng trở thành một điểm trải nghiệm đặc sắc khi kết hợp chợ phiên với cảnh quan, văn hóa cộng đồng và các tuyến du lịch khu vực Bắc Hà. Vấn đề là phải tránh biến những phiên chợ truyền thống thành những “sân khấu du lịch” nhân tạo.
Ba là Giá trị lớn nhất của chợ phiên chính là tính chân thực. Do đó, phát triển du lịch chợ phải bảo tồn được lịch họp, tập quán giao thương, tiếng nói, trang phục, món ăn, sản phẩm địa phương và không gian văn hóa vốn có.
Nhà nước làm nhiệm vụ quy hoạch, tiêu chuẩn hóa, bảo vệ môi trường, an toàn, giao thông, an ninh trật tự và hỗ trợ quảng bá; doanh nghiệp có thể đảm nhiệm dịch vụ, đầu tư hạ tầng, truyền thông, thanh toán số và kết nối tour du lịch; còn cộng đồng là chủ thể cung cấp sản phẩm và văn hóa. Đó là mô hình phát triển bền vững, hiệu quả đối với chợ trên địa bàn tỉnh Lào Cai.
Ứng dụng công nghệ vào quản lý chợ trên địa bàn Lào Cai
Một đột phá khác có thể đến từ việc số hóa hệ thống chợ. Quy định mới đã đặt yêu cầu quản lý rõ ràng đối với điểm kinh doanh, hợp đồng, giá dịch vụ, phương án bố trí ngành hàng, vệ sinh an toàn thực phẩm và quản lý tài sản hạ tầng. Đây là nền tảng để tiến tới xây dựng cơ sở dữ liệu số về chợ. Mỗi chợ có thể có một mã QR riêng; mỗi gian hàng có thông tin người bán; sản phẩm có mã truy xuất nguồn gốc; giá được niêm yết; du khách có thể thanh toán không tiền mặt; phản ánh chất lượng dịch vụ bằng điện thoại.
Với các chợ du lịch, có thể phát triển bản đồ số, lịch phiên chợ, bản đồ gian hàng, danh sách sản phẩm đặc sản và các tuyến tham quan. Khi đó, một du khách trước khi đến Bắc Hà có thể biết ngày nào có phiên chợ, mua sản phẩm gì, ăn món gì, trải nghiệm hoạt động nào và tiếp tục di chuyển tới điểm du lịch nào.
Cùng với số hóa là yêu cầu nâng cao chất lượng hàng hóa. Quy định của Lào Cai yêu cầu không kinh doanh hàng giả, hàng lậu, hàng không rõ nguồn gốc; hàng hóa phải được sắp xếp theo ngành hàng, bảo đảm mỹ quan, an toàn và văn minh thương mại. Đây là nền tảng để xây dựng thương hiệu “Chợ Lào Cai – hàng hóa bản địa, rõ nguồn gốc, giá niêm yết, văn minh và an toàn”. Nếu làm được, giá trị của chợ sẽ vượt xa phạm vi một công trình xây dựng.
Một trong những bài toán lớn của kinh tế vùng cao là sản xuất được sản phẩm nhưng thiếu kênh phân phối ổn định. Lào Cai đang có dư địa lớn về nông sản đặc sản, dược liệu, sản phẩm chế biến, thủ công mỹ nghệ và OCOP. Riêng 7 tháng đầu năm 2025, tỉnh đã tổ chức 14 lượt đánh giá, phân hạng OCOP và công nhận thêm 62 sản phẩm mới.
Nếu hệ thống chợ được tổ chức lại theo hướng hiện đại, chợ có thể trở thành mạng lưới phân phối sản phẩm địa phương. Thay vì mỗi hộ tự bán sản phẩm, có thể hình thành các khu “Đặc sản Lào Cai”, “OCOP Lào Cai”, “Quà tặng vùng cao”, “Nông sản theo mùa” tại các chợ lớn. Đặc biệt, tại các trung tâm du lịch như Sa Pa và Bắc Hà, có thể xây dựng mô hình liên kết: Nông dân → HTX → OCOP → Chợ → Doanh nghiệp du lịch → Du khách → Thương mại điện tử. Khi đó, chợ trở thành cầu nối giữa sản xuất và tiêu dùng, đồng thời giúp tăng giá trị sản phẩm ngay tại địa phương.
Lào Cai đang đứng trước một cơ hội đặc biệt. Tỉnh có một hệ thống điểm đến du lịch lớn, lượng khách ngày càng tăng và nguồn tài nguyên văn hóa phong phú. Toàn tỉnh từng được thống kê có 36 khu, điểm du lịch, trong đó có Khu du lịch quốc gia Sa Pa, các khu du lịch cấp tỉnh và nhiều điểm du lịch tại Sa Pa, Bát Xát, Bắc Hà, Mường Khương, Bảo Yên, thành phố Lào Cai và các địa bàn khác.
Trong bức tranh ấy, chợ có thể đóng vai trò là mắt xích cuối cùng đưa giá trị du lịch đến trực tiếp với người dân. Nhưng để làm được điều đó, cần một cuộc chuyển đổi về tư duy. Không nên chỉ hỏi: “Chợ này thu được bao nhiêu tiền phí?” Mà cần hỏi: “Chợ này tạo ra bao nhiêu giá trị cho địa phương?” Bao nhiêu nông sản được tiêu thụ? Bao nhiêu sản phẩm OCOP được bán? Bao nhiêu hộ dân có thêm thu nhập? Bao nhiêu du khách đến chợ? Bao nhiêu thời gian họ lưu lại? Bao nhiêu sản phẩm văn hóa được bảo tồn? Và bao nhiêu giá trị du lịch được giữ lại trong cộng đồng? Nếu trả lời được những câu hỏi đó, chợ sẽ không còn là một công trình thương mại đơn thuần.
Và với Lào Cai – nơi hội tụ cảnh quan, văn hóa, cửa khẩu, nông sản, sản phẩm OCOP và những trung tâm du lịch có sức hút lớn – việc quản lý, nâng cấp và khai thác đúng giá trị của hệ thống chợ có thể tạo ra một động lực tăng trưởng mới: biến những không gian giao thương truyền thống thành tài sản văn hóa, điểm đến du lịch và trung tâm phân phối sản phẩm địa phương.
Quyết định 27/2026/QĐ-UBND vì thế không chỉ đặt ra các quy định để “quản lý chợ” mà mở ra cơ sở pháp lý để Lào Cai thực hiện một bước chuyển quan trọng hơn: quản trị chợ như một nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội, gắn thương mại với văn hóa, du lịch và sinh kế cộng đồng, nâng cao thu nhập, tạo ngân sách bền vững đóng góp cho sự phát triển của tỉnh Lào Cai trong tương lai./.