3 rủi ro lớn từ trí tuệ nhân tạo (AI)
Trong bài viết dài gần 6.000 từ công bố ngày 26/8, tỷ phú Bill Gates cho rằng kỷ nguyên AI có thể trở thành một trong những giai đoạn biến động nhất lịch sử nhân loại. Ông thừa nhận thậm chí mong AI phát triển chậm hơn để xã hội có thêm thời gian chuẩn bị. Bởi vấn đề đặt ra không nằm ở việc AI không mang lại lợi ích mà ở chỗ những năng lực mới của công nghệ đang xuất hiện quá nhanh, trong khi luật pháp, thể chế, thị trường lao động và các chuẩn mực xã hội chưa thể thích ứng với tốc độ đó.
Rủi ro đầu tiên và có tác động trực tiếp nhất là nhiều việc làm có thể biến mất vĩnh viễn khỏi thị trường lao động. AI có thể thay thế ngày càng nhiều công việc đòi hỏi tư duy, trước hết ở các lĩnh vực như luật, y tế, dịch vụ khách hàng, phát triển phần mềm và sản xuất.
Những vị trí cấp thấp và cấp trung, vốn thường là điểm khởi đầu để người trẻ bước vào thị trường lao động, có nguy cơ chịu ảnh hưởng đáng kể. Trong khi lao động phổ thông cũng có thể bị thay thế khi robot trở nên rẻ và phổ biến hơn.
Trong các cuộc cách mạng công nghệ trước, người lao động có thời gian chuyển đổi sang nghề mới. Với AI, khoảng thời gian đó có thể ngắn hơn nhiều. Một công cụ AI mới có thể được triển khai trên quy mô lớn chỉ trong vài tháng, trong khi đào tạo lại một lực lượng lao động cần nhiều năm.
Bill Gates đề xuất xem xét đánh thuế đối với AI hoặc lao động do AI thực hiện để làm tăng chi phí của việc thay thế con người bằng máy móc, đồng thời tạo nguồn lực hỗ trợ người lao động mất việc. Ông cũng đưa ra ý tưởng duy trì một số công việc dành riêng cho con người, đặc biệt những nghề đòi hỏi sự đồng cảm và kết nối trực tiếp như chăm sóc sức khỏe.
Rủi ro thứ hai là AI có thể tạo ra những rủi ro mới đối với an ninh. Từ gian lận, phát tán thông tin sai lệch, tạo video giả mạo đến các hoạt động giám sát, AI có thể giúp tội phạm nhắm mục tiêu vào cá nhân, doanh nghiệp và thậm chí cả chính phủ với quy mô và mức độ tinh vi lớn hơn.
AI cũng có thể giúp phát hiện lỗ hổng, tự động hóa một số khâu trong các cuộc tấn công mạng và khiến tốc độ tấn công vượt quá khả năng vá lỗi của con người. Khi những hệ thống thiết yếu như bệnh viện, ngân hàng, cấp nước hay lưới điện ngày càng phụ thuộc vào hạ tầng số, một cuộc tấn công được AI hỗ trợ có thể tạo ra hậu quả vượt xa một vụ lừa đảo trực tuyến thông thường.
Đáng lo ngại hơn cả là nguy cơ AI hỗ trợ các hoạt động liên quan đến vũ khí sinh học. Nghịch lý nằm ở chỗ chính công nghệ có thể thúc đẩy những đột phá cứu sống con người trong phát triển thuốc và vaccine, nhưng nếu bị sử dụng sai mục đích, những năng lực tương tự có thể làm giảm rào cản đối với việc tạo ra các mối đe dọa sinh học mới.
Đây là lý do Bill Gates cho rằng quản trị AI không thể chỉ là câu chuyện của từng công ty công nghệ. Ông kêu gọi xây dựng những cơ chế thể chế mới ở cấp quốc gia và quốc tế để giám sát những mô hình AI có khả năng tạo ra rủi ro đặc biệt lớn.
Rủi ro thứ ba là AI có thể làm thay đổi cách con người lớn lên và kết nối. Khác với quan hệ giữa người với người, AI có thể liên tục chiều theo sở thích, quan điểm và cảm xúc của người sử dụng, qua đó tạo ra một môi trường giao tiếp dễ chịu nhưng thiếu những va chạm cần thiết trong quá trình trưởng thành.
Đối tượng dễ bị tổn thương nhất có lẽ là trẻ em và thanh thiếu niên. Quá trình phát triển kỹ năng xã hội của con người phụ thuộc đáng kể vào giao tiếp trực tiếp: học cách lắng nghe, thỏa hiệp, xử lý bất đồng, nhận biết cảm xúc của người khác và bước ra khỏi vùng an toàn. Nếu AI trở thành người bạn đồng hành luôn sẵn sàng đáp ứng và không đặt ra những yêu cầu tương tự, việc sử dụng quá mức có thể làm suy giảm những trải nghiệm cần thiết này, từ đó khiến con người giảm nhu cầu kết nối với những người thật.
Không phải ngăn trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển, mà phải xây dựng luật chơi mới
Bill Gates không cho rằng cần dừng phát triển AI. Ngược lại, ông vẫn đánh giá cao khả năng công nghệ này cải thiện y tế, giáo dục và năng suất kinh tế. Điều ông cảnh báo là AI đang tiến nhanh hơn khả năng thích ứng của xã hội.
Để thu hẹp khoảng cách này, chính phủ cần chuẩn bị chính sách về việc làm, giáo dục, an sinh và quản trị công nghệ; doanh nghiệp phải có trách nhiệm với tác động của trí tuệ nhân tạo; trong khi người dân cần được trang bị kỹ năng để thích nghi với thị trường lao động mới.
Từ góc nhìn này, câu hỏi quan trọng nhất không còn là AI có thể làm được gì, mà là xã hội cần làm gì trước khi AI có thể làm được tất cả những điều đó.