Doanh nhân Bạch Thái Bưởi và tư duy kinh doanh vượt thời đại: Đa ngành, tự lực và dựa vào sức mạnh cộng đồng.

Từ nông dân nghèo đến “Vua tàu thủy Việt Nam”

Doanh nhân Bạch Thái Bưởi (1874-1932) sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở làng Yên Phúc, phường Phúc La, quận Hà Đông (cũ), thành phố Hà Nội. Tuổi thơ không mang đến cho ông một bệ phóng kinh tế. Nhưng việc được học chữ và đặc biệt là có khả năng sử dụng tiếng Pháp đã mở ra một cánh cửa khác. Ông từng làm thư ký cho Công sứ Bonnet tại Hà Nội, từ đó có cơ hội tiếp xúc với cách làm việc của người Pháp và được sang Pháp dự triển lãm Bordeaux. Trước nền công nghiệp phương Tây, Bạch Thái Bưởi nhìn thấy những phương pháp tổ chức, kỹ thuật và kinh doanh mà người Việt có thể học hỏi. Trở về nước, ông quyết định rời công việc thư ký để bước vào con đường kinh doanh.

Công việc đầu tiên giúp ông tích lũy vốn và kinh nghiệm là tham gia cung cấp gỗ, tà-vẹt cho các công trình đường sắt. Sau đó là nhiều hoạt động kinh doanh khác như cầm đồ, thầu thuế chợ, mở hàng ăn, kinh doanh rượu... Mỗi lĩnh vực lại cho ông thêm một bài học về vốn, thị trường, kế toán, quản trị và đặc biệt là khả năng đối đầu với những đối thủ đã có vị thế.

Nhưng bước ngoặt thực sự chỉ đến khi Bạch Thái Bưởi bước vào vận tải đường sông.

Năm 1909, ông bắt đầu bằng việc thuê ba chiếc tàu để khai thác các tuyến đường thủy. Cuộc cạnh tranh nhanh chóng trở thành một cuộc chiến về giá. Các đối thủ là các hãng tàu người Pháp và người Hoa tìm cách hạ giá vé để đẩy doanh nghiệp của Bạch Thái Bưởi vào thế khó. Có thời điểm, ông đứng trước nguy cơ phá sản. Và chính ở thời điểm tưởng như yếu thế nhất, ông đã tìm thấy thứ mà đối thủ không thể dễ dàng sao chép: niềm tin của người Việt đối với một doanh nghiệp Việt.

Bạch Thái Bưởi cho đổi tên những con tàu thành những tên gọi gợi nhớ lịch sử dân tộc như Lạc Long, Hồng Bàng, Trưng Trắc, Đinh Tiên Hoàng, Lê Lợi, Hàm Nghi... Ông tổ chức diễn thuyết tại các bến tàu, kêu gọi người Việt ủng hộ doanh nghiệp của người Việt và cổ vũ tinh thần tương trợ để chấn hưng kinh tế. Từ đây, thông điệp nổi tiếng: “Người Việt Nam đi tàu Việt Nam” ra đời.

Ngày nay, câu nói ấy thường được nhìn như một biểu hiện sớm của tư tưởng “người Việt Nam ưu tiên dùng hàng Việt Nam”. Nhưng đặt trong bối cảnh đầu thế kỷ XX, nó còn có ý nghĩa sâu xa hơn: Bạch Thái Bưởi đang tìm cách biến người tiêu dùng thành một bộ phận của sức mạnh doanh nghiệp dân tộc.

Không chỉ vậy, ông đồng thời phải làm cho dịch vụ của mình đủ sức cạnh tranh. Ông tổ chức tuyến, xây dựng bến đỗ thuận tiện, điều chỉnh giá vé và từng bước mở rộng mạng lưới.

Năm 1915, ông mua lại xưởng sửa chữa và đóng tàu của A.R. Marty tại Hải Phòng. Đến năm 1916, ông thành lập công ty Giang Hải Luân Thuyền Bạch Thái Bưởi. Như vậy, doanh nghiệp của Bạch Thái Bưởi dần hình thành một chuỗi hoạt động khép kín: khai thác vận tải, sửa chữa và đóng tàu, mở chi nhánh và phát triển mạng lưới.

Ngày 7/9/1919, tàu Bình Chuẩn - biểu tượng của quá trình ấy - được hạ thủy tại Cửa Cấm, Hải Phòng. Con tàu được người Việt thiết kế và thi công; chuyến đi đầu tiên từ Hải Phòng vào Sài Gòn diễn ra vào năm 1920.

Trong khoảng một thập niên, đội tàu của ông phát triển mạnh, hoạt động trên nhiều tuyến sông miền Bắc và vươn tới các thị trường như Hong Kong, Nhật Bản, Philippines, Singapore và Trung Quốc. Từ một người bắt đầu với vài chiếc tàu thuê, Bạch Thái Bưởi trở thành người được giới kinh doanh đương thời gọi là “Vua tàu thủy Việt Nam".

Tư duy đa ngành vượt thời đại của Bạch Thái Bưởi

Một doanh nhân lớn không chỉ được nhận diện bởi khả năng thành công trong một ngành. Bạch Thái Bưởi còn cho thấy khả năng chuyển vốn và kinh nghiệm từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác.

Sau hàng hải, đến năm 1928, ông chuyển mạnh nguồn lực sang khai thác mỏ, đầu tư vào các mỏ than ở vùng Quảng Yên và tìm cách xây dựng đội ngũ kỹ thuật có trình độ.

Xuất thân không phải từ kỹ thuật mỏ, Bạch Thái Bưởi tuyển dụng những người có chuyên môn cao, trong đó có cả kỹ sư và sinh viên ngành mỏ ở nước ngoài. Ông hiểu rằng muốn bước vào một ngành công nghiệp nặng thì vốn tiền chưa đủ, phải có vốn tri thức. Nhờ vậy, không chỉ chiếm lĩnh thị trường trong nước, Bạch Thái Bưởi xuất than sang cả Pháp, Nhật, và được người đời tôn là “Vua mỏ nước Việt”.

Bên cạnh đó, một phương diện trong di sản của Bạch Thái Bưởi dễ bị khuất sau những câu chuyện về tàu thủy và mỏ than: hoạt động in và xuất bản.

Năm 1921, ông đầu tư vào in ấn và cho ra đời Khai hóa nhật báo. Tôn chỉ của tờ báo nhấn mạnh “Một là giúp đồng bào ta tự khai hóa, dạy bảo lẫn nhau… mở mang con đường thực nghiệp. Hai là giãi bày cùng chính quyền Bảo hộ những yêu cầu thiết thực, chính đáng của quốc dân…”. Với Bạch Thái Bưởi, kinh doanh còn phải góp phần tạo ra một xã hội có năng lực tự chủ hơn.

Đây cũng là lý do khi nhìn lại sự nghiệp của ông, không nên chỉ kể câu chuyện “một người nghèo trở thành triệu phú”. Giá trị thực sự nằm ở một tư duy thực nghiệp gắn với tinh thần dân tộc.

Doanh nhân dân tộc trong nền kinh tế thuộc địa cùng ngọn lửa kinh doanh truyền lại

Ngoài đầu tư kinh doanh các lĩnh vực, Bạch Thái Bưởi còn tham gia chính trường (như tham gia hội đồng dân biểu và kinh tế, là ủy viên của Hội đồng thành phố Hà Nội). Năm 1922, ông được trao Huân chương Bắc đẩu Bội tinh của Chính phủ Pháp.

Ngày 22/7/1932, Bạch Thái Bưởi qua đời tại Hải Phòng, khi đang còn nhiều dự định kinh doanh và phát triển công nghiệp. Nhưng những di sản ông để lại còn mãi giá trị.

Đó là hình ảnh một doanh nhân xuất thân nghèo khó nhưng dám bước vào những lĩnh vực mà người Việt khi ấy ít có vị thế. Đó là một người biết học hỏi phương Tây nhưng không đánh mất ý thức tự chủ. Đó là một nhà kinh doanh biết sử dụng sức mạnh của cộng đồng nhưng không xem đó là sự thay thế cho năng lực cạnh tranh.

Bạch Thái Bưởi thành công, nhưng con đường của ông không phải một đường thẳng. Ông nhiều lần phải đối mặt với sức ép cạnh tranh, những giới hạn của môi trường kinh doanh thuộc địa và nguy cơ phá sản.

Sức lan tỏa tinh thần ái quốc từ doanh nhân họ Bạch đã trở thành nguồn cảm hứng lớn cho phong trào khởi nghiệp đầy tự tin của một thế hệ doanh nhân thời bấy giờ. Tiếp nối ông, giới công thương Việt đã kéo dài “cuộc chiến thương trường” với tư bản nước ngoài từ năm 1905 - 1935 với nhiều cái tên lừng lẫy như: Nguyễn Sơn Hà, Nguyễn Hữu Thu, Trương Văn Bền…

Tháng 10/2009 - đúng 100 năm sau bước đi đầu tiên của Bạch Thái Bưởi vào thị trường hàng hải, Bộ Chính trị đã phát động Phong trào “Người Việt Nam dùng hàng Việt Nam” - tên phong trào được nhiều nhà văn, nhà báo, chí sĩ coi là xuất thân từ triết lý kinh doanh đầy tinh thần dân tộc của Bạch Thái Bưởi. Phong trào ấy tới nay vẫn đang tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ, cổ vũ tinh thần tự lực, tự cường, khát vọng làm giàu cho quê hương, đất nước của người Việt.

Nhìn lại hành trình của Bạch Thái Bưởi, điều làm nên tầm vóc của ông không chỉ nằm ở quy mô cơ nghiệp hay những danh xưng “Chúa sông”, “Vua mỏ”. Giá trị lớn hơn nằm ở cách ông tư duy và hành động trong một môi trường mà doanh nhân Việt phải đối diện với nhiều bất lợi. Chính tinh thần dám bước vào lĩnh vực mới, dám cạnh tranh và khát vọng xây dựng năng lực tự chủ đã đưa Bạch Thái Bưởi vượt xa khuôn khổ của một doanh nhân thành công, trở thành một trong những biểu tượng sớm của tinh thần doanh nhân Việt Nam hiện đại.