Khoảng trống giữa những người hàng xóm công nghiệp
Ca đêm vừa tan. Hơi nước còn vương trên những tháp giải nhiệt. Ở cổng, một hàng xe tải nổ máy chờ sẵn, chất đầy xỉ, phế liệu, bùn thải và bụi – tất cả những gì các nhà máy làm ra trong đêm mà không ai muốn giữ lại.
Giờ hãy đi theo một chiếc xe. Nó rời khu công nghiệp, chạy hàng cây số, rồi trả tiền để giao hàng cho một đơn vị xử lý. Cùng lúc đó, chỉ cách vài trăm mét trên chính con đường ấy, một nhà máy khác đang bốc dỡ lô nguyên liệu vừa bỏ tiền mua về, mà biết đâu lại được làm từ chính thứ chiếc xe kia đang chở đi.
Một bên trả tiền để bỏ đi, một bên trả tiền để mua về. Cùng chung đất, chung đường, chung lưới điện, nhưng chưa chung giá trị. Khoảng cách giữa những nhà máy "đứng cạnh nhau" và những nhà máy "cùng vận hành với nhau" là vấn đề mà cuốn Khung quy chiếu phát triển hệ sinh thái công nghiệp Việt Nam - VIE Framework và Bộ chỉ số VIEI của Phạm Hồng Điệp đặt ra.
Cuốn sách không dừng ở việc nêu một lý tưởng xanh. Tác giả đề xuất một khung tư duy, một cấu trúc vận hành và bộ chỉ số để nhận diện mức độ chuyển đổi của khu công nghiệp, từ đó giúp chủ đầu tư hạ tầng, cơ quan quản lý, nhà đầu tư hay tổ chức tài chính có thêm công cụ ra quyết định.
Khi phát triển công nghiệp cần đi vào chiều sâu liên kết
Theo số liệu được sách dẫn lại, mạng lưới khu công nghiệp nay đã rất lớn. Tính đến hết quý III/2026, cả nước có 478 khu công nghiệp được thành lập, tạo quỹ đất công nghiệp khoảng 101,6 nghìn ha; trong đó 324 khu đã đi vào hoạt động, 153 khu đang xây dựng. Ngoài ra, theo ước tính từ các báo cáo tổng hợp thị trường, cả nước có khoảng 1.100 cụm công nghiệp.
Đất đã được sử dụng đến đâu thì tùy cách tính. Diện tích đất công nghiệp đã cho thuê khoảng 54,1 nghìn ha. Tại các khu công nghiệp đang hoạt động, tỷ lệ lấp đầy khoảng 78,8%; nếu tính cả các khu đang xây dựng, mới khoảng một nửa quỹ đất công nghiệp được cho thuê – khoảng 53%.
Nhưng cuốn sách thẳng thắn chỉ ra mặt trái của mô hình ấy: phát triển khu công nghiệp hiện nay “vẫn chủ yếu dựa trên tư duy phát triển theo chiều rộng, tập trung vào hạ tầng và thu hút doanh nghiệp”, trong khi mức độ liên kết giữa các doanh nghiệp còn thấp, hiệu quả sử dụng tài nguyên chưa cao, hoạt động cộng sinh công nghiệp còn hạn chế. Nói nôm na: làm đường, chia lô, ký hợp đồng thuê – trong khi liên kết giữa các doanh nghiệp trong hàng rào vẫn còn lỏng lẻo.
Giờ đây, đất nước đặt cho mình một mục tiêu khó hơn nhiều. Việt Nam đã cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050; Nghị quyết 57-NQ/TW (22/12/2024) về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, cùng Nghị quyết 68-NQ/TW (4/5/2025) về phát triển kinh tế tư nhân, đều hướng tăng trưởng tới đổi mới và chuyển đổi xanh. Nghị định 35/2022/NĐ-CP đã quy định những gì một khu công nghiệp sinh thái phải đạt được.
Hướng đi đã rõ. Điều còn thiếu là một công cụ thực tiễn mà chủ đầu tư hạ tầng, cán bộ địa phương hay người làm ngân hàng có thể mở ra vào sáng thứ Hai và dùng được. Cuốn sách hướng tới việc cung cấp công cụ đó.
Sức ép thay đổi ngày càng rõ khi Việt Nam theo đuổi mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, đồng thời đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và tăng trưởng xanh. Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không còn đơn thuần là xây thêm bao nhiêu khu công nghiệp, mà là các khu công nghiệp hiện hữu có thể trở thành những không gian sản xuất hiệu quả, tuần hoàn và có khả năng thích ứng đến đâu.
Nghĩ tới một khu công nghiệp, hãy nghĩ tới một cánh rừng, đừng nghĩ tới hàng rào
Ý tưởng trung tâm của VIE Framework có thể tóm gọn trong một thay đổi về cách nhìn: thay vì coi khu công nghiệp là một tập hợp lô đất có hàng rào, hãy coi đó là một hệ thống sống và mở - gần với một cánh rừng hơn là một bất động sản công nghiệp đơn lẻ. Trong cánh rừng, chiếc lá rụng trở thành dinh dưỡng cho đất; trong hệ sinh thái công nghiệp, phụ phẩm của doanh nghiệp này có thể trở thành đầu vào cho doanh nghiệp khác.
Trong rừng không có gì bị bỏ phí. Chiếc lá rụng nuôi đất, đất nuôi cây mới. Trong mô hình của tác giả, vật chất, năng lượng, nước, carbon và dữ liệu cũng luân chuyển giữa các doanh nghiệp như thế. Ông gọi đó là VIE Framework, được dựng trên bốn lớp [4]:
1. Chủ thể và không gian công nghiệp – doanh nghiệp, khu và cụm công nghiệp: những cái cây của cánh rừng.
2. Hạ tầng và nền tảng hỗ trợ – tiện ích dùng chung, trạm xử lý, năng lượng, logistics và hệ thống số: đất và rễ cây.
3. Các dòng trao đổi – vật liệu, phụ phẩm, năng lượng, nước, carbon và dữ liệu đi qua lại giữa các chủ thể: dòng dưỡng chất.
4. Quản trị, chính sách và cơ chế điều phối – luật lệ, ưu đãi, tài chính và thể chế giữ cho cả hệ thống khỏe mạnh: khí hậu nơi cánh rừng sinh trưởng.
Từ đó, chuỗi vận hành được chuyển từ mô hình "sản xuất - chất thải - xử lý" sang "sản xuất - sản phẩm và phụ phẩm - trao đổi - tái sử dụng, tái chế - sản xuất mới". Chất thải không biến mất, nhưng có thể tìm được một chủ thể có khả năng sử dụng nó như nguồn lực.
Đưa khái niệm xanh về một thước đo có thể kiểm chứng
Ai cũng có thể sơn xanh mái nhà xưởng. Chứng minh một khu công nghiệp đã thành hệ sinh thái thì khó hơn nhiều, vì vậy cuốn sách cho ý tưởng ấy một thang điểm.
Bộ chỉ số VIEI chấm điểm một khu công nghiệp qua chín nhóm tiêu chí, mỗi nhóm có trọng số riêng. Trọng số được xác định bằng ý kiến chuyên gia theo phương pháp phân tích thứ bậc AHP, và cuốn sách trình bày đầy đủ phép tính: tỷ số nhất quán khoảng 1,28%, nằm gọn trong ngưỡng 10% mà phương pháp cho phép.
Các trọng số cho thấy cuốn sách đặt ưu tiên vào đâu:
• Liên kết giữa các doanh nghiệp nặng nhất – 16,11%. Không có liên kết thì không có hệ sinh thái, chỉ có hàng xóm.
• Hiệu quả tài nguyên và tuần hoàn vật chất đứng tiếp theo – 14,94%.
• Môi trường và kiểm soát ô nhiễm, carbon và trung hòa carbon – mỗi nhóm 13,30%.
• Số hóa nhẹ nhất – 5,20% – không phải vì kém quan trọng, tác giả giải thích, mà vì đó là nền tảng để mọi nhóm khác vận hành.
Một hệ quy chiếu như vậy giúp khái niệm "xanh" không chỉ nằm ở cam kết. Chủ đầu tư có thể nhận diện vị trí của mình trong lộ trình chuyển đổi; địa phương có thêm cơ sở để so sánh và thiết kế chính sách; tổ chức tín dụng có thêm dữ liệu khi thẩm định các khoản đầu tư hướng tới phát triển bền vững.
Nam Cầu Kiền - một thực nghiệm từ thực tiễn
VIE Framework được kiểm chứng tại Khu công nghiệp Nam Cầu Kiền, Hải Phòng - nơi Phạm Hồng Điệp là nhà sáng lập và Chủ tịch Công ty Cổ phần Shinec. Đây cũng là phần tạo nên sức nặng thực tiễn cho cuốn sách: các đề xuất không được hình thành hoàn toàn từ bàn giấy mà được đối chiếu với dữ liệu vận hành của một mô hình cụ thể.
Theo sách, quá trình chuyển đổi của Nam Cầu Kiền trải qua các bước từ hoàn thiện hạ tầng và pháp lý, tích hợp cây xanh và hạ tầng môi trường, đến tổ chức các nhóm cộng sinh luyện kim - cơ khí, điện tử và nhựa; sau đó là chuẩn hóa theo các tiêu chí quốc tế với sự hỗ trợ của UNIDO. Kết quả đánh giá cho thấy mô hình đạt trên 82% tiêu chí và có tiềm năng tiến tới 89%.
Ở đây, sự cộng sinh được đo bằng một "tỷ lệ cộng sinh" cho từng doanh nghiệp, với mức bình quân 61%. Việc lựa chọn nhà đầu tư cũng được tiếp cận như lắp ghép các mắt xích của chuỗi giá trị thay vì chỉ lấp đầy diện tích. Song song với hạ tầng cứng, các câu lạc bộ dành cho lãnh đạo doanh nghiệp, cán bộ môi trường và người lao động được hình thành để tháo gỡ rào cản thông tin - điều kiện không thể thiếu để các dòng trao đổi thực sự diễn ra.
Một số kết quả cho thấy giá trị kinh tế của cách làm này. Khi xử lý chất thải được tổ chức gần nguồn phát sinh hơn, chi phí xử lý xỉ và tạp chất giảm 20% so với năm 2015 và 30% so với năm 2017; đơn giá giảm từ 100.000 đồng xuống 80.000 đồng mỗi tấn. Việc tổ chức lại chuỗi thép cũng giúp tiết kiệm khoảng 30 triệu kWh điện mỗi năm, tương đương khoảng 45 tỷ đồng. Những dữ liệu ấy củng cố một luận điểm xuyên suốt của cuốn sách: tuần hoàn không nhất thiết là chi phí tăng thêm; nếu được tổ chức tốt, đó có thể là cách để giảm chi phí và nâng sức cạnh tranh.
Một cuốn sách để mở ra trên bàn làm việc
Cuốn sách cũng không né tránh giới hạn của chính mình. Bộ chỉ số VIEI hiện được thử nghiệm trên một trường hợp điển hình, vì vậy cần tiếp tục xây dựng cơ sở dữ liệu theo thời gian và mở rộng đánh giá ở nhiều loại hình khu công nghiệp khác nhau. Tác giả gợi mở các hướng nghiên cứu tiếp theo, từ mô phỏng kịch bản tăng cường tuần hoàn vật chất, chuyển đổi năng lượng xanh đến lộ trình trung hòa carbon.
Vì thế, Khung quy chiếu phát triển hệ sinh thái công nghiệp Việt Nam không chỉ dành cho giới nghiên cứu. Cuốn sách phù hợp với chủ đầu tư và ban quản lý khu công nghiệp, nhà hoạch định chính sách, tổ chức tài chính, chuyên gia ESG, giảng viên và những người đang trực tiếp tìm lời giải cho phát triển xanh. Giá trị của nó nằm ở chỗ kết nối nghiên cứu với thực hành, biến một chủ đề dễ trở nên trừu tượng thành câu hỏi rất cụ thể: một khu công nghiệp có thể kết nối tốt hơn thế nào để tạo ra nhiều giá trị hơn từ cùng một nguồn lực?
Từ trải nghiệm hơn 25 năm xây dựng Shinec và theo đuổi mô hình khu công nghiệp sinh thái, Phạm Hồng Điệp gói ghém triết lý của mình trong một mệnh đề ngắn: "Kinh doanh trên đất. Trả lại cho đất." Cuốn sách là sự diễn giải hệ thống cho mệnh đề ấy - một lời mời gọi để các khu công nghiệp Việt Nam đi từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu của liên kết, tuần hoàn và trách nhiệm dài hạn.