Vào trong tranh điệp lung linh Đông Hồ

(KDPT) – Chuẩn bị đón Tết Tân Sửu 2021, tôi cũng như bao người Việt Nam ở nhiều thế hệ khác nhau đều biết và nhớ bức tranh dân gian Đông Hồ “Chú Mục đồng cưỡi trâu” đầy hồn nhiên, tươi vui như báo hiệu những điều vui vẻ, tốt lành, ấm no sẽ đến cùng năm mới.

Chúng tôi về với làng Đông Hồ (xã Song Hồ, Thuận Thành, Bắc Ninh) vào một ngày cuối năm, những tưởng sẽ gặp một làng quê nhộn nhịp bày tranh Đông Hồ và dòng người đến thưởng thức, mua tranh. Làng tranh Đông Hồ hôm nay cũng rất sôi động nhưng không phải mua bán tranh mà là hàng mã. Không gian ấy, tôi bỗng hoài niệm, nhớ những câu thơ từng đọc đâu đó: “Cây che mát lão nông/ Con trâu thân mật ruộng đồng yêu thương” hay “Tinh thần thượng võ dân mình/ Vào trong tranh điệp lung linh Đông Hồ”.

Hỏi thăm người dân nơi đây, chúng tôi tìm được đến gia đình Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Oanh – một gia đình hiếm hoi còn giữ nghề và sống bằng nghề, tạo dựng những bức tranh dân gian dòng Đông Hồ.

Hoài niệm một thời đã qua

Cho đến nay, người ta chưa biết được tranh Đông Hồ có từ thời điểm nào và ai là ông tổ của nghề, nhưng theo những người già nơi đây cho biết: Từ cuối thế kỷ 19 đến năm 1944 là thời kỳ hưng thịnh của dòng tranh Đông Hồ. Lúc đó trong làng có 17 dòng họ thì cả 17 dòng họ đều làm tranh, khắp làng rực rỡ, sôi động cả ngày lẫn đêm để kịp cho các chợ tranh bán vào những ngày áp tết hàng năm. Các lái buôn ở các tỉnh khác, nhất là Hà Nội đến mua hàng nghìn, hàng vạn bức tranh mang về để bán cho các gia đình treo trong những ngày tết. Chả vậy mà mãi đến tận sau này, khi hòa bình lặp lại, nhà thơ Tố Hữu cùng đã từng viết: “Ta còn nghèo, phố chật nhà gianh/ Nhưng cũng đủ vài tranh treo tết” là vậy.

Tranh dân gian Đông Hồ là dòng tranh làm nên từ các bản khắc gỗ được điêu khắc cẩn trọng, tỉ mỉ tạo ra những đường nét tinh xảo để in lên loại giấy dó truyền thống có quét điệp và màu sử dụng in tranh được chế từ nguồn gốc tự nhiên: màu vàng của hoa hòe, màu đỏ của hoa hiên, màu trắng từ bột vỏ sò, màu đen từ than lá tre… tạo ra những bức tranh từ sức sáng tạo và tài hoa của mỗi người dân làm nghề tranh ở Đông Hồ. Dòng tranh Đông Hồ có thể chia làm bảy loại chính: tranh thờ; tranh lịch sử; tranh chúc tụng; tranh chuyện; tranh phương ngôn; tranh cảnh vật; tranh phản ánh sinh hoạt.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Oanh (ở giữa) vẫn giữ nghề tranh Đông Hồ.

Theo đánh giá của các nhà chuyên môn, về giá trị nghệ thuật, so với các dòng tranh khác, tranh dân gian Đông Hồ có tính biểu trưng, trang trí nhưng vẫn giữ được nét mộc mạc, dễ hiểu, gần gũi với đời sống của người dân vùng châu thổ Bắc Bộ; độc đáo trong việc sử dụng đường nét tiết giản và những mảng màu dẹt đều, là màu tự nhiên của cỏ cây, hoa lá, tươi sáng trên nền giấy dó quét điệp óng ánh.

Về nội dung, tranh dân gian Đông Hồ phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần, vật chất của con người, xã hội theo quan điểm mỹ học dân gian của người dân nơi đây. Đó là những bức tranh khắc hoạ ước mơ ngàn đời của người lao động về cuộc sống gia đình thuận hoà, ấm no, hạnh phúc; về một xã hội công bằng, tốt đẹp. Tranh dân gian Đông Hồ góp phần không nhỏ vào việc lưu giữ những vốn văn hoá truyền thống của dân tộc, làm cho đời sống tinh thần của người Việt Nam thêm phong phú.

Song, cho đến hôm nay những giá trị nghệ thuật đó vẫn còn nguyên, những bức tranh sinh động và tràn đầy ước nguyện đó vẫn còn trong cõi nhớ của bao người và cũng còn có những nghệ nhân, những người vẫn đau đáu giữ nghề để tranh Đông Hồ không bị phai nhòa theo năm tháng.

Cha truyền và con nối

Trong số những nghệ nhân hiếm hoi đã sớm biết truyền nghề để nghề tranh Đông Hồ không bị mai một với thời gian, đó là Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế, và nhất là Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam – một trong những người “dù đói vẫn giữ lấy nghề” và thổi hồn vào từng bức tranh để tranh truyền thống Đông Hồ vẫn tươi rói như ngày nào. Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa – con trai của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam kể lại “Những năm 90, khi thấy nghề tranh có nguy cơ mai một, bố tôi rất buồn, ông luôn động viên anh em chúng tôi phải cố gắng giữ nghề. Gia đình tôi lần hồi thu gom được hơn 600 bản khắc tranh cổ quý giá từ các gia đình làm tranh của làng Đông Hồ, hy vọng có ngày làng nghề lại hồi sinh. Hàng ngày, bố tôi vừa truyền nghề cho con cháu trong gia đình, vừa tiếp tục sáng tạo và kế thừa di sản của ông cha, in các mẫu tranh theo đề tài dân gian truyền thống và sáng tác thêm nhiều mẫu tranh mới, phù hợp với nhu cầu thưởng thức nghệ thuật thị trường”.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Sam.

Năm 2016, nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam qua đời, nhưng với sự kiên trì dạy dỗ của ông, các con cháu nội, ngoại trong gia đình đã trở thành các nghệ nhân trẻ, nắm vững mọi bí quyết của từng công đoạn tạo ra tranh Đông Hồ. Nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, con trai cả của ông cùng vợ là nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh đã tiếp tục kế thừa sự nghiệp của cha, gìn giữ nối nghề, tạo lập được cơ ngơi làm tranh vững chắc.

Và cho đến hôm nay, khi chúng tôi đến thăm phòng trưng bày tranh của nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Oanh đã thấy được sự chắt chiu giữ nghề, giữ nét tinh hoa không dễ có của tranh Đông Hồ. Ông Nguyễn Hữu Hoa cười rất tươi khi nói về hành trình giữ gìn, bảo tồn tranh, nhưng mắt lại chợt buồn vì không biết bao giờ, và bằng cách nào để tranh Đông Hồ được hồi sinh và không nhạt nhòa trong tiềm thức của người Việt Nam và bạn bè bốn phương. Nhìn đôi mắt của ông Hoa, tôi muốn nói với ông một điều rằng, các cơ quan hữu quan đã biết và không bao giờ để tranh Đông Hồ bị mai một nữa. Một đề án bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa tranh dân gian Đông Hồ giai đoạn 2014-2020 và định hướng đến năm 2030 đang được thực hiện. Và mới đây, xét đề nghị của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng ý kiến thẩm định của Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Thủ tướng Chính phủ đã có văn bản đồng ý gửi hồ sơ quốc gia đệ trình Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) xem xét đưa nghề làm tranh dân gian Đông Hồ vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp. Đây là tín hiệu vui mở ra cơ hội bảo tồn, phát huy giá trị của dòng tranh dân gian vốn phải đối mặt nhiều nguy cơ mai một này.

Chúng ta có thể hy vọng và tin rằng, giá trị bất biến của tranh dân gian Đông Hồ Việt Nam sẽ mãi mãi còn trong đời sống của dân Việt Nam và sẽ lan tỏa đến bạn bè trên thế giới. Rồi những mùa xuân tới, mong rằng tranh Đông Hồ lại được đón chào khi năm hết, tết đến, xuân về.

QUỐC BẢO

Bạn đang đọc bài viết Vào trong tranh điệp lung linh Đông Hồ
tại chuyên mục Văn hóa – Giải trí.
Cung cấp thông tin, liên hệ đường dây nóng:
0369452904 – 0977600308.
Hoặc Email: [email protected]
[email protected]