Vừa qua, tại Hà Nội, Hội bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA) đã tổ chức Hội thảo với chủ đề “Vi phạm quyền liên quan & tiếng nói nghệ sĩ”.
Tại Hội thảo, Chủ tịch APPA NSND Thanh Hoa nhận định, thời gian qua APPA đã đạt được nhiều thành tựu nhất định trong hoạt động của hội trên các lĩnh vực: tập hợp, đoàn kết các nghệ sĩ hoạt động trong lĩnh vực biểu diễn âm nhạc; hợp tác, hỗ trợ nhau để thúc đẩy phát triển sản phẩm âm nhạc, góp phần thúc đẩy sáng tạo, phổ biến các giá trị âm nhạc và tinh hoa âm nhạc thế giới tới công chúng; hỗ trợ phát hành để đưa tác phẩm tới công chúng một cách thuận lợi.
Tuy nhiên, theo Chủ tịch APPA, thời gian qua, có nhiều nghệ sĩ bị vướng vào vòng lao lý, khiến nhiều anh chị em nghệ sĩ hoang mang. Đây là lúc cần thiết để các nghệ sĩ trấn tĩnh lại, rà soát lại toàn bộ việc tuân thủ các quyền và nghĩa vụ của mình đối với các tác phẩm âm nhạc đã được hình thành qua ghi âm ghi hình và quá trình lan tỏa tới công chúng qua các kênh, các nền tảng của bên trung gian.
Cũng theo Chủ tịch APPA, bối cảnh mới hiện nay đang đặt ra đòi hỏi rất lớn đối với các tổ chức hội có chức năng bảo vệ quyền tập thể của hội viên, trong đó có APPA - Hội bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam, xoay quanh các vấn đề: APPA có thể làm gì để bảo vệ quyền, làm gì để giúp tăng cường hiệu quả tuân thủ thực thi quyền/nghĩa vụ của hội viên là các nghệ sĩ biểu diễn; cũng như, cá nhân mỗi nghệ sĩ phải làm gì để bảo vệ quyền của chính mình với tư cách là một chủ thể sáng tạo nghệ thuật.
Từ góc độ pháp lý, LS Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch hãng luật SB Law nêu ý kiến, có lẽ đã đến lúc các nghệ sĩ biểu diễn cần tư duy lại về việc quản trị tài sản là các tác phẩm biểu diễn của mình.
LS Nguyễn Thanh Hà cho biết: “Về mặt nguyên tắc pháp lý, khi một sản phẩm âm nhạc được khai thác thương mại, thị trường phải thanh toán đầy đủ cho 3 lớp quyền độc lập: Quyền đối với tác phẩm dành cho nhạc sĩ sáng tác, quyền liên quan của nghệ sĩ biểu diễn (gồm ca sĩ, nhạc công) và quyền liên quan của nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình. Nếu quy đổi một cách định lượng cơ bản, trong tổng giá trị bản quyền phát sinh, người sáng tác hưởng 50%, nghệ sĩ biểu diễn hưởng 25% và nhà sản xuất bản ghi hưởng 25%”.
Thực tế tại Việt Nam nhiều năm qua cho thấy công tác thu chi trả bản quyền cho nhóm tác giả sáng tác đã được triển khai tương đối tốt và đạt nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, quyền lợi tài chính của lực lượng biểu diễn gồm ca sĩ hát, nhạc công thu âm hay các nghệ sĩ tham gia vào bản ghi lại thường bị bỏ ngỏ hoặc nhận về phần thu nhập chưa tương xứng. Nhiều nghệ sĩ chỉ nhận thù lao biểu diễn ban đầu mà không hề hay biết mình có quyền hưởng tiền thu phí từ việc tái sử dụng bản ghi đó trên các nền tảng thương mại.
Theo LS Nguyễn Thanh Hà, sự ra đời và vận hành chủ động của APPA cùng Trung tâm bảo vệ quyền nghệ sĩ, kết hợp với các công cụ công nghệ quản lý tập trung, sẽ là mảnh ghép rất quan trọng. Điều này giúp thu đúng, thu đủ và phân phối minh bạch phần quyền liên quan vốn đang bị thất thoát rất lớn của nghệ sĩ.
LS Nguyễn Thanh Hà gợi mở ba vấn đề mới mà thị trường và cơ quan quản lý cần tính đến trong giai đoạn tới: Một là, minh bạch hóa cơ sở dữ liệu và truy xuất nguồn gốc quyền: Đã đến lúc thị trường âm nhạc Việt Nam cần áp dụng hợp đồng số hóa và tích hợp mã định danh bản ghi. Khi một bản nhạc được phát lên, hệ thống công nghệ phải tự động nhận diện được bài hát đó thuộc về nhạc sĩ nào, ca sĩ nào biểu diễn và nhà sản xuất nào nắm giữ bản ghi. Việc đối soát tự động với dữ liệu của các nền tảng xuyên biên giới sẽ loại bỏ hoàn toàn các tranh chấp thủ công không đáng có.
Hai là, chuẩn bị hành lang pháp lý ứng phó với Trí tuệ nhân tạo (AI): AI đang tạo ra thách thức trực tiếp đối với người biểu diễn. Các công nghệ sao chép giọng hát (clone voice), sử dụng giọng hát nghệ sĩ để huấn luyện mô hình AI hay tạo ra nghệ sĩ ảo đang xuất hiện ngày càng nhiều. Chúng ta cần sớm có khung pháp lý quy định rõ việc khai thác dữ liệu giọng hát, hình ảnh và danh tính số của người biểu diễn phải có sự chấp thuận và được trả thù lao tương xứng.
Ba là, kiểm soát dòng tiền vi phạm: Thay vì chỉ đi gỡ các clip vi phạm trên mạng, cơ chế phối hợp liên ngành cần đánh thẳng vào dòng tiền doanh thu. Các đơn vị quảng cáo và cổng thanh toán trung gian không được phép phân phối tiền cho các trang web hay tài khoản nằm trong danh sách vi phạm bản quyền. Khi nguồn thu bị chặn, hành vi vi phạm sẽ tự động suy giảm.