Dựng cơ nghiệp bằng năng lực thực sự
Đầu thế kỷ XX, vợ chồng doanh nhân Trịnh Văn Bô và Hoàng Thị Minh Hồ đã là một gia đình thương gia có vị thế trong giới công thương Hà Nội. Họ gây dựng cơ nghiệp từ nghề buôn tơ lụa, vải vóc, từng bước mở rộng hoạt động từ một hiệu buôn trên phố Hàng Ngang thành một cơ sở kinh doanh lớn.
Gia đình ông Trịnh Văn Bô có truyền thống kinh doanh lâu đời trên đất Hà thành. Cha ông là chủ hiệu buôn Phúc Lợi có tiếng ở Hà Nội Trịnh Văn Đường. Sinh ra trong gia đình thương gia, ông Bô sớm làm quen với việc buôn bán. Khi còn nhỏ, ông thường ra chợ tơ để học cách mua bán, bắt đầu từ những khoản lãi nhỏ. Không chỉ có năng khiếu kinh doanh, ông Bô còn học hành chăm chỉ và sử dụng thành thạo tiếng Anh, tiếng Pháp. Sau khi tốt nghiệp Tú tài, thay vì sang Pháp học như người anh trai Trịnh Văn Bính, ông được cha giữ lại để đào tạo thành người kế thừa sản nghiệp.
Năm 1932, ông Trịnh Văn Bô kết hôn với bà Hoàng Thị Hồ, người sau này được Chủ tịch Hồ Chí Minh đặt thêm chữ đệm thành Hoàng Thị Minh Hồ. Bà sinh năm 1914 tại Hà Nội, là con gái nhà nho yêu nước và thương gia Hoàng Đạo Phương. Sau khi lập gia đình, hai vợ chồng được cha mẹ ông Bô cho ở riêng tại số 48 Hàng Ngang, đồng thời kế thừa hiệu Phúc Lợi với số vốn ban đầu 30.000 đồng Đông Dương.
Từ khoản vốn ban đầu ấy, hoạt động kinh doanh của gia đình ngày càng phát triển. Sự cần cù, cẩn trọng, tiết kiệm cùng uy tín được gây dựng qua nhiều năm giúp hiệu Phúc Lợi nhanh chóng có vị thế trong giới buôn bán tơ lụa. Hàng hóa của hiệu không chỉ phục vụ thị trường trong nước mà còn được đưa tới nhiều nơi ở Đông Dương, chủ yếu theo hình thức bán buôn.
Khi cơ nghiệp đã có nền tảng, vợ chồng ông tiếp tục mở rộng sang sản xuất. Gia đình mua một dây chuyền dệt trị giá 20.000 đồng Đông Dương và xây dựng nhà máy rộng 3 ha tại khu vực Đê La Thành, với khoảng 120 công nhân. Nhà máy sản xuất nhiều loại vải thành phẩm để đưa ra thị trường với mức giá hợp lý.
Hoạt động của Phúc Lợi cũng ngày càng mở rộng về không gian. Nhờ khả năng sử dụng tiếng Anh cùng kinh nghiệm buôn bán, ông Trịnh Văn Bô đưa tơ lụa sang Lào, Campuchia và Thái Lan, đồng thời có giao dịch với thương nhân đến từ Pháp, Anh, Thụy Sĩ, Thụy Điển, Ấn Độ, Trung Quốc và Nhật Bản. Từ một hiệu buôn được kế thừa, vợ chồng ông từng bước xây dựng một mạng lưới kinh doanh có phạm vi rộng hơn nhiều so với thị trường Hà Nội.
Đưa cơ nghiệp vào phụng sự đất nước
Quá trình mở rộng kinh doanh đưa vợ chồng doanh nhân Trịnh Văn Bô và Hoàng Thị Minh Hồ trở thành một trong những gia đình thương gia giàu có của Hà Nội đương thời. Thế nhưng, điều được nhắc đến nhiều nhất lại là những quan niệm của ông bà về việc sử dụng thành quả đạt được.
Buôn bán 10 đồng thì giữ lại 7, còn lại giúp đỡ người nghèo và làm việc phúc đức.
Đây là triết lý được gia đình doanh nhân duy trì trong suốt quá trình kinh doanh. Với họ, kinh doanh không chỉ nhằm tích lũy tài sản mà còn đi cùng trách nhiệm đối với cộng đồng. Trước năm 1945, gia đình từng hỗ trợ những người bị bom ở Đông Khê, Thất Khê; ủng hộ người dân Hưng Yên bị lũ lụt; cứu trợ người nghèo và tham gia nhiều hoạt động thiện nguyện khác. Trong nạn đói năm 1945, gia đình nhiều lần xuất tiền, hàng cứu trợ và mua 1.000 vé phát cháo cho người đói.
Từ cuối năm 1944, hoạt động của họ gắn trực tiếp hơn với phong trào cách mạng khi bắt đầu liên lạc và giúp đỡ Việt Minh. Những tháng cuối của chế độ cũ, các khoản tiền được gia đình đóng góp ngày càng lớn. Trong vòng ba tháng, gia đình ông Trịnh Văn Bô đã ủng hộ cho Việt Minh bảy vạn tiền và Hội Phụ nữ cứu quốc một vạn rưỡi, tất cả là tám vạn rưỡi tiền Đông Dương, tương đương với 212,5 lạng vàng.
Khi Cách mạng tháng Tám thành công, chính quyền cách mạng đứng trước hàng loạt khó khăn về kinh tế và tài chính. Ngân khố thiếu thốn, trong khi Nhà nước mới phải nhanh chóng duy trì hoạt động, chăm lo đời sống nhân dân và tổ chức bộ máy. Trong hoàn cảnh đó, giới công thương được vận động tham gia đóng góp cho nền độc lập vừa giành được.
Hai vợ chồng ông Trịnh Văn Bô được tiến cử vào Ban vận động Quỹ Độc lập. Bà Hồ đã ủng hộ quỹ tiếp 20 vạn đồng, tương đương với 500 lạng vàng và vận động thêm cho Quỹ được hơn 1 triệu đồng Đông Dương.
Là thành viên cốt cán trong Ban vận động Tuần lễ Vàng, vợ chồng ông Trịnh lại tiếp tục đóng góp thêm 117 lạng vàng. Với uy tín và quan hệ rộng trong giới kinh doanh, ông bà còn vận động thêm hơn 1.000 lạng vàng từ giới công thương và người dân.
Tổng cộng, các nguồn tư liệu ghi nhận gia đình Trịnh Văn Bô - Hoàng Thị Minh Hồ đã đóng góp 5.147 lạng vàng cho cách mạng. Con số này về sau trở thành một trong những dấu mốc nổi bật nhất khi nhắc đến những doanh nhân, nhà tư sản yêu nước đã góp sức vào những ngày đầu của nước Việt Nam độc lập.
Không dừng lại ở đó, trong những ngày đầu của chính quyền cách mạng, sự tham gia của giới công thương còn có ý nghĩa rộng hơn việc đóng góp tiền và vàng. Những người có kinh nghiệm kinh doanh, hiểu thị trường và có quan hệ trong giới thương mại được kỳ vọng có thể góp phần giải quyết những vấn đề kinh tế trước mắt. Ông Trịnh Văn Bô cũng tham gia vào quá trình xây dựng Việt Nam Công thương ngân hàng, trong khi gia đình tham gia Công ty Ngũ cốc, hoạt động liên quan đến việc khai thác nguồn thóc gạo phục vụ người dân, quân đội và những vùng thiếu đói.
Và cũng từ đây, câu chuyện về gia đình thương gia Hà thành không chỉ còn là câu chuyện của một cơ nghiệp lớn. Nó trở thành câu chuyện về cách người doanh nhân sử dụng tài sản, uy tín và năng lực kinh doanh của mình khi lợi ích của doanh nghiệp, cộng đồng và đất nước đứng trước một thời điểm đặc biệt của lịch sử.
Từ một cơ nghiệp lớn đến một di sản lớn
Nhắc đến vợ chồng doanh nhân Trịnh Văn Bô và Hoàng Thị Minh Hồ, con số 5.147 lạng vàng thường được nhắc đến như một dấu mốc đặc biệt. Nhưng nếu chỉ nhìn vào số vàng đã đóng góp, câu chuyện về gia đình thương gia Hà thành sẽ chưa được đầy đủ. "Tiền ủng hộ nhiều như vậy, thế nhưng cái quý giá nhất tôi nghĩ không phải là số tiền đó mà chính là việc chúng tôi đã bảo vệ lãnh tụ Hồ Chí Minh trong suốt một tháng ba ngày và cả Thường vụ đi về, làm việc ở nhà tôi mà không xảy ra sự cố nào", bà Hoàng Thị Minh Hồ từng nói như vậy.
Ngày 24/8/1945, khi chính quyền cách mạng vừa giành được chính quyền ở Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh được đưa về ở tại số 48 Hàng Ngang, ngôi nhà của vợ chồng Trịnh Văn Bô - Hoàng Thị Minh Hồ. Căn nhà nằm ngay giữa khu phố buôn bán sầm uất, tầng một vẫn là hiệu vải Phúc Lợi hoạt động như bình thường, trong khi tầng hai được bố trí làm nơi ở và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các đồng chí lãnh đạo cách mạng.
Trong hơn một tháng, từ ngày 24/8 đến 27/9/1945, ngôi nhà 48 Hàng Ngang trở thành một địa điểm đặc biệt của lịch sử. Tại đây, Chủ tịch Hồ Chí Minh sống và làm việc, cùng các đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Lê Đức Thọ, Hoàng Quốc Việt, Bùi Công Trừng... chuẩn bị những công việc quan trọng của chính quyền mới. Cũng tại tầng hai của căn nhà này, Người viết bản Tuyên ngôn Độc lập, văn kiện khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Sau năm 1945, ông Trịnh Văn Bô tiếp tục tham gia công tác nhà nước. Năm 1955, ông được phân công giữ chức Phó chủ tịch Ủy ban hành chính Hà Nội và đảm nhiệm công việc này cho đến khi nghỉ hưu. Ông được trao tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất và được truy tặng danh hiệu Doanh nhân Việt Nam tiêu biểu.
Và để ghi nhận hành trình dựng nghiệp và cống hiến của gia đình thương gia Hà thành, thành phố Hà Nội đã đặt tên một tuyến phố theo tên ông. Ngày 14/3/2019, UBND phường Xuân Phương tổ chức gắn biển tên phố Trịnh Văn Bô. Tuyến phố dài khoảng 900 m, rộng 50 m, có 8 làn xe cơ giới, nằm tại quận Nam Từ Liêm. Lịch sử đô thị muốn lưu giữ ký ức về một thế hệ doanh nhân Việt Nam đã xuất hiện trong một giai đoạn đặc biệt: những người gây dựng cơ nghiệp trong điều kiện thuộc địa nhưng đồng thời ý thức về trách nhiệm đối với cộng đồng và vận mệnh quốc gia.
Nhiều năm sau, khi nhìn lại những lựa chọn của mình, bà Hoàng Thị Minh Hồ từng khẳng định rằng nếu được lựa chọn lại, bà vẫn sẽ dốc toàn bộ tiền bạc cho cách mạng và không hối tiếc về những việc đã làm, bởi đó là trách nhiệm của một người dân trong thời kỳ đất nước khó khăn.
Đó có lẽ cũng là điều quan trọng nhất mà vợ chồng doanh nhân Trịnh Văn Bô - Hoàng Thị Minh Hồ gửi gắm đến các thế hệ doanh nhân dân tộc: giá trị của một cơ nghiệp không chỉ nằm ở việc nó được tạo ra lớn đến đâu, mà còn ở việc người tạo dựng cơ nghiệp ấy lựa chọn sử dụng nó thế nào khi đất nước cần.
Đặt trong bối cảnh hôm nay, quan niệm ấy vẫn gợi mở một cách nhìn về vai trò của doanh nhân trong nền kinh tế. Doanh nhân ngày nay hoạt động trong một môi trường rất khác, với những cơ hội và thách thức mới. Tuy nhiên, tinh thần dựng nghiệp bằng năng lực thực sự, giữ chữ tín trong kinh doanh và ý thức gắn lợi ích của doanh nghiệp với lợi ích cộng đồng vẫn còn nguyên giá trị.