Tạo chỗ đứng cho sơn Việt trong cuộc cạnh tranh với hàng ngoại
Doanh nhân Nguyễn Sơn Hà (tên khai sinh là Nguyễn Lạc) sinh năm 1894 tại Hà Nội. Cha mất sớm, cuộc sống gia đình khó khăn khiến ông phải sớm lao động kiếm sống. Năm 14 tuổi, ông theo người quen vào Hải Phòng làm thuê tại một hãng sơn của người Pháp. Chính công việc tưởng như chỉ để mưu sinh này lại mở ra con đường đưa ông trở thành một trong những nhà kỹ nghệ nổi tiếng của Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Làm việc trong môi trường của người Pháp, ông không chỉ hoàn thành công việc được giao mà còn tìm cách học hỏi kỹ thuật, đồng thời tự học tiếng Pháp để có thể đọc các tài liệu về nghề sơn, quy trình sản xuất và cách pha chế nguyên liệu.
Khoảng năm 1917, doanh nhân Nguyễn Sơn Hà quyết định tự gây dựng sự nghiệp. Với số vốn ít ỏi, ông bắt đầu thử nghiệm sản xuất sơn. Để có tiền mua nguyên liệu và dụng cụ, ông phải bán chiếc xe đạp – tài sản đáng giá nhất lúc bấy giờ.
Thế nhưng, sơn sản xuất trong nước khi đó phải cạnh tranh với các sản phẩm nhập khẩu, đặc biệt là hàng của các hãng Pháp đang chiếm ưu thế trên thị trường Đông Dương. Vì vậy, thay vì cạnh tranh bằng nguồn vốn, ông Hà lựa chọn dựa vào kỹ thuật và khả năng tận dụng nguyên liệu trong nước. Ông nghiên cứu dầu trẩu, nhựa thông, bột màu cùng nhiều nguyên liệu sẵn có để tạo ra sản phẩm phù hợp với thị trường.
Những thử nghiệm liên tục giúp chất lượng sơn ngày càng được cải thiện. Cơ sở sản xuất nhỏ được ông từng bước mở rộng quy mô, xây dựng trở thành thương hiệu Resistanco. Tiền tố "resistan" trong tên Resistanco, ngoài nghĩa tiếng Pháp là "bền, chắc" thì còn có nghĩa là "chống lại" hay "kháng chiến". Từ "resistan" này cũng được người Pháp dùng khi nói về cuộc kháng chiến của Việt Nam chống lại người Mỹ. Có thể ông Nguyễn Sơn Hà muốn dùng tên hãng sơn để thể hiện tinh thần yêu nước, đối đầu với chế độ thực dân, theo nhà nghiên cứu Phạm Tuệ.
Đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, cơ sở của doanh nhân Nguyễn Sơn Hà tại Hải Phòng đã phát triển thành một nhà máy có quy mô đáng kể, với diện tích hàng nghìn mét vuông và hệ thống đại lý. Sản phẩm của ông dần được thị trường đón nhận nhờ chất lượng và giá thành cạnh tranh. Không chỉ phục vụ thị trường trong nước, sơn Resistanco còn được đưa sang một số thị trường thuộc Đông Dương.
Cơ nghiệp của ông bắt đầu từ khả năng học hỏi của một người làm thuê và được mở rộng bằng năng lực kỹ nghệ của một doanh nhân Việt Nam. Trong bối cảnh nền công nghiệp bản địa còn yếu và thị trường chịu sự chi phối mạnh của doanh nghiệp nước ngoài, ông lựa chọn con đường dựa vào tri thức kỹ thuật, khả năng tự học và nguồn nguyên liệu trong nước để tạo ra sản phẩm có thể cạnh tranh. Chính nền tảng ấy sau này trở thành thứ ông có thể mang theo ngay cả khi phải rời bỏ nhà máy và tài sản của mình.
Đại gia đất cảng từ bỏ cơ nghiệp theo cách mạng
Từ những năm 1920, doanh nhân Nguyễn Sơn Hà đã tham gia các hoạt động xã hội ở Hải Phòng. Với ông, thành công của một người làm kinh doanh không thể tách rời khỏi trách nhiệm với cộng đồng.
Năm 1939, trong một lần vào Nam, ông tới thăm nhà cách mạng Phan Bội Châu khi đó đang bị Pháp quản thúc tại Huế. Cuộc gặp gỡ này đã để lại tác động sâu sắc. Từ một nhà tư sản thành đạt, ông từng bước tìm đến hoạt động ủng hộ phong trào cách mạng và bí mật hỗ trợ lực lượng yêu nước.
Người doanh nhân ấy sau đó đã tham gia tích cực các hoạt động của Hội Trí tri, Hội Ánh sáng, thành lập Ban Cứu tế, Chi hội Truyền bá Quốc ngữ. Ông được đề nghị làm Hội trưởng Hội Truyền bá Quốc ngữ Hải Phòng, Kiến An và nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ mọi tầng lớp nhân dân. Ông cũng cùng gia đình xây dựng trường Dục Anh, nơi nuôi dưỡng, chăm sóc và dạy nghề cho trẻ mồ côi.
Trong nạn đói Ất Dậu, ông đã liên lạc với bạn bè cùng chí hướng, thuyết phục những người giàu có lập Hội Cứu tế để giúp đỡ dân nghèo, đồng thời đấu tranh với Pháp, Nhật đòi mở kho tấm cám để cứu đói.
Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, ông Nguyễn Sơn Hà tham gia hưởng ứng Tuần lễ vàng do Chính phủ phát động. Gia đình ông trong lần ủng hộ đầu tiên đã hiến tặng toàn bộ số nữ trang của gia đình, gồm vàng bạc, đá quý cân được 10,5 kg. Đặc biệt, không thể không nhắc đến khoảnh khắc người doanh nhân tháo khỏi tay chiếc nhẫn kim cương để đem quyên góp, bởi nó đại diện cho sự sẵn sàng trao đi không chút do dự.
Ông Nguyễn Sơn Hà cũng được mời đảm nhận vị trí Bộ trưởng Kinh tế trong Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tuy nhiên, ông từ chối và cho rằng bản thân không đủ trình độ để đảm nhiệm trọng trách này. Sau đó, ông được bầu làm đại biểu Quốc hội vào năm 1946.
Khi thực dân Pháp nổ súng chiếm lại Hải Phòng, ông Nguyễn Sơn Hà đưa cả gia đình về Đông Triều, rồi tiếp tục lên chiến khu Việt Bắc. Bỏ lại tất cả cơ nghiệp đồ sộ cùng cuộc sống đủ đầy, phải làm nông chân lấm tay bùn, cuộc sống nghèo khổ, hai con trai mất vì không có thuốc chữa bệnh, nhưng ông vẫn giữ lòng tin với cách mạng, từ chối lời mời quay về của người Pháp.
Thấy bộ đội chiến đấu dầm mưa rồi mắc bệnh, ông nghiên cứu chế ra loại sơn phủ lên vải làm áo mưa. Không chỉ che mưa, áo còn giúp bộ đội chống rét, chống vắt rừng, làm chỗ ngủ. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết thư cảm ơn ông, mong ông sẽ làm ra "nhiều, tốt và rẻ giá" để làm gương cho các nhà công nghệ Việt Nam.
Tại chiến khu, ông Nguyễn Sơn Hà còn nghiên cứu sản xuất vải nhựa cách điện, bọc dây điện trần bằng sơn đặc biệt từ nhựa thông, nhựa tràm... để đảm bảo an toàn thông tin liên lạc. Ông cũng làm lương khô giàu năng lượng, bảo quản lâu và kẹo ngậm chống ho từ lá khuynh diệp cho bộ đội.
Sau này, trong kỳ họp Quốc hội khóa 1, năm 1953, ông nói: "Giới công thương chúng tôi trước đây bị bọn thực dân khinh rẻ, không thể ngóc đầu lên được. Bởi vậy từ sau tiếng súng kháng chiến bùng nổ, các nhà công thương chân chính, yêu nước đã mang cả sự nghiệp của mình chuyển ra vùng tự do đi kháng chiến. Đó là tấm lòng của chúng tôi với sự nghiệp giải phóng dân tộc''.
Di sản không nằm lại trong quá khứ
Hòa bình lập lại ở miền Bắc, ông Nguyễn Sơn Hà trở về Hà Nội, tiếp tục cống hiến cho ngành sản xuất sơn. Ông được bầu làm đại biểu Quốc hội các khóa 2-5, được tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhì. Tên ông đã trở thành biểu tượng, giống như lời nhà thơ Huy Cận đã viết: "Trăm năm một tiếng Sơn Hà. Nghìn năm hai chữ Nước Nhà của chung. Đem sơn tô điểm Sơn Hà. Làm cho rạng rỡ nước nhà Việt Nam".
Khi ông mất vào năm 1980, ngôi biệt thự tại Lạch Tray trở thành nơi thờ cúng, trưng bày kỷ vật của ông. Tên ông được đặt cho nhiều tuyến phố ở Hải Phòng, TP. Hồ Chí Minh và Đà Nẵng.
Người doanh nhân họ Nguyễn để lại phía sau không chỉ một thương hiệu sơn từng cạnh tranh với các doanh nghiệp ngoại quốc, mà còn một quan niệm về cách gây dựng và sử dụng cơ nghiệp. Từ một người làm thuê, ông tự học nghề, tự nghiên cứu và từng bước tạo dựng năng lực sản xuất của người Việt. Khi có tài sản, ông dành một phần nguồn lực cho giáo dục, cứu trợ và các hoạt động xã hội. Khi đất nước cần, ông sẵn sàng đóng góp tài sản và cuối cùng rời bỏ chính cơ nghiệp mình đã gây dựng để đi theo kháng chiến. Những lựa chọn ấy tạo nên một di sản vượt ra ngoài giá trị vật chất của nhà máy hay thương hiệu Resistanco.
Và di sản ấy vẫn còn được tiếp nối một thế kỷ sau nhưng với một cách hoàn toàn khác. Nếu doanh nhân Nguyễn Sơn Hà từng dùng kỹ thuật để tạo ra những sản phẩm sơn mang thương hiệu Việt, người cháu nội Nguyễn Hoàng Long lại tạo ra giá trị bằng thiết kế, xây dựng và những công trình mang dấu ấn riêng.
Năm 2007, Nguyễn Hoàng Long cùng cha thành lập Công ty cổ phần Tư vấn Xây dựng Sơn Hà (SHAC), với số vốn điều lệ ban đầu 1,9 tỷ đồng. Doanh nghiệp lựa chọn hướng đi dựa trên cá nhân hóa thiết kế và chú trọng chất lượng công trình. Từ những ngày đầu với 87 công trình thiết kế và 12 dự án thi công trọn gói trong năm đầu tiên, SHAC từng bước mở rộng hoạt động sang nhiều địa phương và phát triển thêm các lĩnh vực liên quan đến xây dựng, nội thất và thiết bị.
Sự tiếp nối này cho thấy di sản doanh nhân không nhất thiết phải được bảo tồn bằng cách giữ nguyên một nghề hay một mô hình kinh doanh. Điều được truyền lại có thể là cách tư duy: dám bắt đầu, tự tạo năng lực, tìm hướng đi riêng và thích ứng với hoàn cảnh mới.
Đó cũng là điểm khiến câu chuyện của doanh nhân Nguyễn Sơn Hà có ý nghĩa với doanh nhân hôm nay. Thị trường đã thay đổi, công nghệ đã thay đổi và phương thức kinh doanh cũng không còn giống đầu thế kỷ XX. Nhưng những câu hỏi căn bản mà ông từng đối diện vẫn còn đây: Làm thế nào để một doanh nghiệp Việt tạo ra năng lực cạnh tranh? Làm thế nào để cơ nghiệp không chỉ tạo ra lợi ích cho một gia đình mà còn tạo thêm giá trị cho xã hội? Và khi hoàn cảnh thay đổi, doanh nhân phải làm gì để giữ được tinh thần của mình mà không bị mắc kẹt trong cách làm của quá khứ?
Câu trả lời được chuyển sang những thế hệ khác, những lĩnh vực khác và những cách làm khác. Và chính sự tiếp nối nhưng không rập khuôn ấy khiến di sản của doanh nhân dân tộc Nguyễn Sơn Hà vẫn có thể được nhìn thấy trong đời sống kinh doanh hôm nay.