Từ người thợ in thuê đến nhà tư sản nổi tiếng Đông Dương
Doanh nhân Ngô Tử Hạ (1882–1973) sinh ra trong một gia đình nông dân theo đạo Thiên Chúa tại làng Quy Hậu, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình. Tuổi trẻ của ông gắn với những khó khăn mưu sinh và trách nhiệm gia đình. Năm 17 tuổi, sau khi người vợ đầu qua đời, ông để lại hai con nhỏ cho bố mẹ chăm sóc và rời quê ra Hà Nội tìm kế sinh nhai.
Tại Hà Nội, ông làm nhiều nghề khác nhau trước khi gắn bó với ngành in. Cơ duyên đến khi ông bắt đầu vào làm thuê tại một cơ sở in bao bì chủ yếu sản xuất vỏ bao thẻ hương. Công việc giúp ông tiếp cận với máy móc, kỹ thuật in ấn và quy trình sản xuất. Vốn thông thạo tiếng Pháp nhờ quá trình học tập tại trường dòng, ông còn chủ động đọc tài liệu kỹ thuật để tìm cách cải tiến công việc, nâng cao năng suất và tăng thu nhập.
Sau vài năm dành dụm, ông mua máy in và mở cơ sở in riêng mang tên Ngô Tử Hạ. Khi kinh tế dần ổn định, ông lập gia đình với một cô gái Hà Thành. Nhờ sự nhạy bén trong kinh doanh cùng sự hỗ trợ của vợ và gia đình bên vợ, ông nhanh chóng mở rộng quy mô sản xuất, đầu tư thêm nhiều máy in hiện đại và phát triển hoạt động kinh doanh.
Cơ nghiệp ấy cũng đưa ông đến gần hơn với đời sống báo chí, văn hóa và giới trí thức. Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, các nhà in của ông là nơi in sách, báo của nhiều nhân sĩ, trí thức yêu nước. Ông từng đảm nhiệm chức Giám đốc Tạp chí Đông Thanh, là thành viên của Ban Trị sự báo Nam Phong và Hội viên Hội đồng TP. Hà Nội.
Từ một người thợ làm thuê, doanh nhân Ngô Tử Hạ từng bước vươn lên trở thành một trong những doanh nhân nổi tiếng nhất Đông Dương trong lĩnh vực in ấn, đồng thời nằm trong số 300 nhà tư sản giàu có nhất Đông Dương thời bấy giờ.
Hành trình cống hiến hết mình cho cách mạng và đất nước của người doanh nhân Ngô Tử Hạ
Đầu năm 1945, ông Ngô Tử Hạ tham gia Mặt trận Việt Minh. Từ đây, những nhà in vốn phục vụ hoạt động kinh doanh của ông được sử dụng để in sách báo, truyền đơn và tài liệu tuyên truyền, cổ động cách mạng. Lệnh Tổng khởi nghĩa của Ủy ban dân tộc giải phóng, Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh hay những tờ giấy bạc đầu tiên của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, tất cả đều được in tại đây.
Không chỉ đóng góp trong lĩnh vực in ấn, ông Ngô Tử Hạ cùng nhà trí thức Nguyễn Văn Tố tham gia thành lập Hội truyền bá chữ quốc ngữ. Sau Cách mạng tháng Tám, ông là thành viên Ban Vận động phong trào Bình dân học vụ do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động. Các nhà in của ông cũng in một khối lượng lớn sách miễn phí phục vụ công cuộc xóa nạn mù chữ.
Trong nạn đói năm 1945, ông đảm nhiệm vai trò đứng đầu Hội Cứu tế, cứu đói. Ở tuổi 63, thay vì chỉ vận động từ phía sau, ông mặc áo the, đội khăn đóng, tự mình kéo xe bò qua những con phố quanh hồ Hoàn Kiếm, đến từng nhà quyên góp gạo, ngô và tiền cứu đói.
Khi chiếc xe chở lương thực đến khu vực Nhà hát Lớn Hà Nội, ông gặp Bác Hồ. Xúc động trước nghĩa cử của nhà tư sản, Bác Hồ ôm ông, chỉ vào xe lương thực và nói: “Đây mới là gạo đại đoàn kết. Nước ta có nhiều thứ gạo ngon, nhưng bây giờ đây là gạo ngon nhất”. Câu nói ấy không chỉ ghi nhận sự đóng góp vật chất của ông Ngô Tử Hạ mà còn nhấn mạnh ý nghĩa của tinh thần đoàn kết dân tộc trong lúc đất nước đứng trước khó khăn. Ông còn cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh tổ chức lễ cầu siêu tại Nhà thờ Lớn Hà Nội cho hơn hai triệu đồng bào thiệt mạng trong nạn đói năm 1945.
Ngày 6/1/1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên của nước ta được tổ chức, mở ra một dấu mốc quan trọng trong quá trình xây dựng chính quyền mới. Ông Ngô Tử Hạ trúng cử và trở thành đại biểu cao tuổi nhất. Tại phiên họp đầu tiên của Quốc hội khóa I, diễn ra ngày 2/3/1946, ông được cử giữ chức Chủ tịch Đại hội đồng Quốc hội và chủ tọa cuộc họp, đọc Lời khai mạc và Tuyên ngôn của Quốc hội. Cũng tại phiên họp này, ông được bầu vào Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
Trong giai đoạn đầu xây dựng chính quyền cách mạng, ông Ngô Tử Hạ còn là cố vấn về tôn giáo của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông chính là người từng đề nghị Chủ tịch Hồ Chí Minh chọn ngày 2/9/1945 làm ngày Độc lập vì đó là ngày Chúa nhật.
Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, gia đình ông Ngô Tử Hạ tản cư về Ninh Bình. Tại đây, quân Pháp tìm cách dụ dỗ, mua chuộc nhưng ông kiên quyết từ chối. Với sự giúp đỡ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, năm 1947, ông cùng gia đình sang định cư tại Thụy Sĩ, giữ vững lập trường của một nhân sĩ yêu nước.
Năm 1954, sau khi Hiệp định Geneve được ký kết và hòa bình lập lại ở Đông Dương, ông Ngô Tử Hạ trở về nước và tiếp tục công tác trong Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Tháng 9/1955, tại Đại hội đại biểu Mặt trận Tổ quốc Việt Nam lần thứ nhất tổ chức ở Hà Nội, ông được bầu vào Đoàn Chủ tịch và giữ chức Chủ tịch Ủy ban liên lạc những người yêu công giáo yêu Tổ quốc, yêu hòa bình của thủ đô Hà Nội.
Năm 1960, gia đình người doanh nhân làm đơn xin hiến tặng Nhà nước toàn bộ bất động sản đang sở hữu, chỉ giữ lại 200 m² làm nơi ở và thờ tự. Theo bản kê khai ngày 29/7/1960, tài sản hiến tặng gồm các bất động sản tại số 24–48 Lý Quốc Sư, số 2/12 Ngõ Huyện, biệt thự số 60 Nguyễn Du, số 8 Lý Quốc Sư, số 4 ngõ 338 Thịnh Yên và số 31 Hàng Bông.
Quyết định này tiếp nối một hành trình mà ở đó, tài sản của doanh nhân không chỉ phục vụ việc phát triển cơ nghiệp riêng. Từ những đóng góp cho hoạt động cách mạng, cứu trợ đồng bào đến việc hiến tặng bất động sản, ông nhiều lần đặt lợi ích chung lên trên lợi ích tài sản của gia đình. Cuộc đời doanh nhân Ngô Tử Hạ là hiện thân của tinh thần “kính Chúa yêu nước”, “đoàn kết lương giáo” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cao. Ông qua đời ngày 29/8/1973, hưởng thọ 91 tuổi, để lại dấu ấn không chỉ trong lịch sử ngành in mà còn trong hành trình xây dựng và củng cố khối đại đoàn kết dân tộc.
Ngày nay, tên tuổi người doanh nhân vẫn được lưu dấu qua một con đường mang tên ông tại quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng. Tuyến đường dài 425 m, rộng 5,5 m, nối từ đường Nguyễn Công Triều, là sự ghi nhận cho những đóng góp của ông trong lịch sử dân tộc.
Với các thế hệ doanh nhân hôm nay và mai sau, di sản của người doanh nhân họ Ngô gợi mở một bài học về mối quan hệ chặt chẽ giữa thành công trong kinh doanh và trách nhiệm với xã hội. Năng lực tạo ra của cải là nền tảng để một doanh nghiệp phát triển, nhưng cách doanh nhân sử dụng nguồn lực, xây dựng niềm tin và đóng góp cho cộng đồng mới góp phần tạo nên giá trị lâu dài.