Một bó rơm cũng có thể tạo ra nhiều giá trị
Khí mê-tan là loại khí nhà kính có khả năng giữ nhiệt mạnh hơn nhiều lần so với CO₂ trong khoảng thời gian 20 năm. Dù tồn tại trong khí quyển ngắn hơn CO₂, mê-tan góp phần đáng kể vào tình trạng nóng lên toàn cầu và làm gia tăng các tác động của biến đổi khí hậu. Nhận thức rõ vấn đề này, tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP26), Việt Nam đã cam kết giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với mức năm 2020. Đây là một trong những nỗ lực quan trọng nhằm thực hiện mục tiêu phát triển xanh và giảm phát thải khí nhà kính.
Khí mê-tan thường được nhắc đến khi nói về các bãi chôn lấp rác hay hoạt động chăn nuôi, nhưng nguồn phát thải này cũng có liên quan mật thiết đến việc xử lý phụ phẩm nông nghiệp. Rơm rạ, thân cây, lá héo, thân ngô, lá khoai và nhiều loại chất thải hữu cơ khác nếu bị bỏ lại hoặc chôn lấp trong điều kiện thiếu oxy sẽ bị vi sinh vật phân hủy và tạo ra khí mê-tan.
Trong khi đó, cách xử lý khá phổ biến ở một số nơi là đốt rơm rạ ngay trên đồng ruộng sau thu hoạch. Cách làm này có thể giúp người dân nhanh chóng dọn ruộng để chuẩn bị cho vụ mới, nhưng lại kéo theo khói bụi và nhiều chất ô nhiễm phát tán vào không khí. Những ngày mùa, chỉ cần một cánh đồng đồng loạt đốt rơm, cả khu vực có thể chìm trong khói, ảnh hưởng đến giao thông, sức khỏe người dân và chất lượng không khí.
Vì vậy, thay vì coi rơm rạ hay phụ phẩm cây trồng là thứ phải tìm cách vứt bỏ, việc thu gom và sử dụng chúng đang trở thành một hướng đi thiết thực hơn. Một bó rơm có thể được dùng làm thức ăn cho gia súc, nguyên liệu trồng nấm, chất độn chuồng hoặc nguyên liệu sản xuất phân hữu cơ. Phân và chất thải chăn nuôi cũng có thể được xử lý qua hệ thống biogas hoặc các phương pháp sinh học để tạo ra phân bón và năng lượng.
Những cách làm này tạo ra lợi ích kép. Một mặt, lượng chất thải có nguy cơ phát sinh mê-tan được giảm xuống; mặt khác, người nông dân có thêm nguồn vật liệu, phân bón hoặc năng lượng ngay tại trang trại.
Từ chất thải thành tài nguyên cho nông nghiệp
Một trong những mô hình đang được áp dụng tại Đồng bằng sông Cửu Long là sử dụng rơm, trấu, mùn cưa và các phụ phẩm cây trồng để làm đệm lót sinh học trong chăn nuôi gia súc, gia cầm. Thay vì để phân và chất thải tích tụ trực tiếp dưới nền chuồng, người chăn nuôi sử dụng lớp vật liệu hữu cơ đã được xử lý hoặc phối trộn với chế phẩm phù hợp. Vi sinh vật sẽ hỗ trợ phân hủy chất thải, giúp giảm mùi hôi và hạn chế môi trường thuận lợi cho vi khuẩn gây bệnh. Người nuôi cũng giảm được lượng nước sử dụng để vệ sinh chuồng trại, đồng thời tiết kiệm công lao động.
Quan trọng hơn, phụ phẩm vốn bị bỏ đi nay tiếp tục được sử dụng trong một vòng đời mới. Sau quá trình xử lý, phần đệm lót có thể trở thành nguồn nguyên liệu hữu cơ phục vụ sản xuất phân bón. Đây chính là cách tiếp cận của nông nghiệp tuần hoàn: chất thải của quá trình này trở thành đầu vào cho một quá trình khác.
Một hướng đi khác là ủ rơm rạ thành phân hữu cơ trong các hệ thống ủ kín, kết hợp với men vi sinh như EM. Thay vì để rơm rạ phân hủy tự nhiên ngoài đồng, người dân kiểm soát quá trình phân hủy trong điều kiện phù hợp, biến phụ phẩm sau thu hoạch thành nguồn phân hữu cơ có thể quay trở lại phục vụ cây trồng.Nếu được thực hiện đúng kỹ thuật, cách làm này không chỉ góp phần hạn chế phát sinh khí mê-tan mà còn giúp bổ sung chất hữu cơ cho đất, cải thiện độ phì và giảm dần sự phụ thuộc vào phân bón hóa học. Với người nông dân, lợi ích không chỉ nằm ở môi trường mà còn ở bài toán chi phí sản xuất.
Khi mỗi cọng rơm, nắm trấu hay phần chất thải chăn nuôi được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên thay vì rác thải, bài toán môi trường sẽ có thêm một lời giải. Giảm phụ phẩm bị đốt, hạn chế chất hữu cơ phân hủy tự do, tận dụng để làm phân bón, thức ăn, năng lượng hay nguyên liệu sản xuất… tất cả đều góp phần giảm phát thải mê-tan và tạo thêm giá trị cho nông nghiệp.
Đó cũng là con đường để những cánh đồng không còn chìm trong khói rơm sau mùa gặt, còn người nông dân có thể biến thứ từng bị bỏ đi thành nguồn lực phục vụ chính cuộc sống và sản xuất của mình.