Làm nông hiệu quả hơn góp phần giảm phát thải mê-tan

Khi cánh đồng được “điều chỉnh” để giảm mê-tan

Khí mê-tan tồn tại trong khí quyển ngắn hơn CO₂ nhưng lại giữ nhiệt mạnh hơn rất nhiều, vì vậy việc cắt giảm loại khí này có thể giúp làm chậm quá trình nóng lên toàn cầu trong tương lai gần. Đây cũng là lý do Việt Nam lựa chọn giảm mê-tan như một phần quan trọng trong nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu. Tại Hội nghị thượng đỉnh về biến đổi khí hậu của Liên Hợp Quốc (COP26), Việt Nam đã tham gia Cam kết giảm phát thải mê-tan toàn cầu và đặt mục tiêu giảm ít nhất 30% vào năm 2030 so với năm 2020.

Trong sản xuất nông nghiệp, cây lúa là một trong những nguồn phát thải mê-tan đáng chú ý. Nguyên nhân đến từ chính môi trường ruộng nước quen thuộc. Khi ruộng được giữ ngập trong thời gian dài, phần chất hữu cơ trong đất và rơm rạ phân hủy trong điều kiện thiếu ôxy, tạo ra khí mê-tan và phát tán vào khí quyển. Điều này cho thấy giảm phát thải không nhất thiết đồng nghĩa với việc phải thay đổi hoàn toàn cách làm nông. Nhiều khi, chỉ cần điều chỉnh một số khâu trong quy trình sản xuất cũng có thể tạo ra sự khác biệt.

Một trong những phương pháp đang được quan tâm là tưới ngập khô xen kẽ (AWD). Thay vì giữ nước liên tục trên ruộng, nông dân để mực nước hạ xuống trong một khoảng thời gian nhất định rồi mới tưới trở lại. Nhờ có những giai đoạn đất được tiếp xúc với không khí, quá trình hình thành mê-tan được hạn chế. Điểm đáng chú ý là cách làm này còn giúp nông dân tiết kiệm nước và chi phí bơm tưới. Nếu được thực hiện đúng kỹ thuật, AWD có thể giúp giảm đáng kể lượng mê-tan phát sinh mà vẫn duy trì năng suất lúa.

Bên cạnh nước tưới, cách xử lý rơm rạ sau thu hoạch cũng rất quan trọng. Việc đốt rơm ngoài đồng không chỉ gây khói bụi, ảnh hưởng đến sức khỏe và chất lượng không khí mà còn làm mất đi một nguồn chất hữu cơ có giá trị. Trong khi đó, nếu rơm rạ được thu gom, ủ bằng chế phẩm sinh học và chuyển thành phân hữu cơ, người nông dân vừa giảm lượng chất thải phải xử lý, vừa có thêm nguồn vật liệu phục vụ vụ mùa tiếp theo.

Một ví dụ rõ nét cho hướng đi này là Đề án “Phát triển bền vững 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”. Sau giai đoạn thí điểm từ năm 2024, tập trung mở rộng diện tích, áp dụng các quy trình kỹ thuật và hình thành những vùng sản xuất bền vững, từ năm 2026 đến 2030, đề án sẽ bước sang giai đoạn tổ chức lại toàn bộ ngành hàng lúa gạo theo hướng hiệu quả và xanh hơn.

Những kết quả bước đầu cho thấy lượng giống gieo sạ, phân bón hóa học và nước tưới đều được cắt giảm, trong khi năng suất tăng khoảng 5-12%, lợi nhuận tăng từ 1,5-9,3 triệu đồng/ha/vụ. Đáng chú ý, mỗi vụ sản xuất còn có thể giảm khoảng 3-4 tấn CO₂ tương đương/ha. Những con số này cho thấy một cách làm lúa tiết kiệm hơn cũng có thể là một cách làm lúa thân thiện hơn với môi trường.

Không chỉ dừng lại ở hạt gạo, câu chuyện còn nằm ở những thứ trước đây thường bị xem là “phụ phẩm”. Một chuyên gia cao cấp Ngân hàng Thế giới cho rằng “Nếu chỉ sản xuất lúa, nông dân có thể thu về khoảng 60 triệu đồng/ha. Nhưng nếu biết tận dụng rơm rạ và các phụ phẩm khác để trồng nấm, sản xuất phân bón, phát triển các mô hình kinh tế tuần hoàn, giá trị thu được có thể tăng lên hơn 100 triệu đồng/ha”. Khi đó, giảm phát thải không còn là một gánh nặng, mà có thể trở thành cơ hội để người nông dân tạo thêm thu nhập ngay từ những gì đã có trên đồng ruộng.

Từ giảm phát thải đến một hệ thống canh tác bền vững

Một hệ thống trồng trọt hợp lý không chỉ dừng ở việc giảm mê-tan từ ruộng lúa mà còn hướng đến việc sử dụng hiệu quả hơn tất cả các nguồn lực trong sản xuất. Phân bón, nước tưới, phụ phẩm và đất đai đều cần được sử dụng đúng lúc, đúng lượng, tránh lãng phí. Chẳng hạn, việc bón phân quá nhiều không những làm tăng chi phí mà còn có thể gây tác động không mong muốn tới môi trường. Khi nông dân được hướng dẫn sử dụng phân bón phù hợp với nhu cầu của cây trồng, kết hợp phân hữu cơ từ rơm rạ đã xử lý, đất có thêm chất hữu cơ và lượng phân hóa học cần sử dụng cũng có thể giảm.

Khi người nông dân có thể dùng ít nước hơn, giảm chi phí phân bón, tận dụng được rơm rạ và vẫn duy trì năng suất, lợi ích môi trường sẽ đi cùng lợi ích kinh tế. Từ những thay đổi trên từng thửa ruộng, Việt Nam có thể từng bước hình thành những hệ thống canh tác vừa hiệu quả, vừa thân thiện với khí hậu, góp phần thực hiện mục tiêu giảm phát thải mê-tan trong những năm tới.