LTS: Trong bốn thập kỷ Đổi mới, cụm từ “cải cách thể chế” đã trở thành khẩu hiệu quen thuộc trong mọi nghị quyết, kế hoạch phát triển và diễn đàn chính sách của Việt Nam. Nhưng đến hôm nay, khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, khi nơi năng suất, đổi mới sáng tạo và năng lực quản trị trở thành yếu tố quyết định, cụm từ ấy cần được nâng lên một tầng cao hơn: từ “đổi mới thể chế” sang “kiến tạo thể chế”.
“Đổi mới thể chế” chủ yếu là sửa chữa, điều chỉnh những bất cập của hệ thống hiện hành. “Kiến tạo thể chế” lại là một tầm tư duy khác. Đó là chủ động thiết kế lại hệ điều hành quốc gia để phù hợp với kỷ nguyên toàn cầu hóa, số hóa và cạnh tranh bằng tri thức. Nếu đổi mới là làm mới những gì đã có, thì kiến tạo là tạo ra cái chưa từng có. Nếu đổi mới là khắc phục lỗi, thì kiến tạo là lập trình lại logic vận hành. Trong bối cảnh ấy, thể chế không còn là một khái niệm hành chính khô cứng, mà trở thành nguồn vốn chiến lược của quốc gia - thứ vốn vô hình nhưng định đoạt toàn bộ hiệu suất của mọi loại vốn khác như con người, tài nguyên, công nghệ và niềm tin.
Bài viết thứ 3 nằm trong loạt bài về chủ đề "Biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh" của TS. Nguyễn Sĩ Dũng - Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, Tạp chí điện tử Kinh doanh và Phát triển sẽ giới thiệu tới bạn đọc về vấn đề định hình tư tưởng, tầm nhìn và triết lý thể chế học của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Tư tưởng là nền tảng của hành động giúp chúng ta biết tại sao phải thay đổi và thay đổi vì điều gì. Tầm nhìn là hình ảnh tương lai mà quốc gia hướng tới giúp chúng ta biết muốn đi đến đâu và bằng con đường nào. Triết lý là hệ giá trị cốt lõi giúp chúng ta biết làm như thế nào để vừa hiệu quả vừa bền vững.
Nếu hai bài viết trước giúp chúng ta hiểu thể chế là gì và vì sao nó quan trọng, thì chương này chính là nơi thể chế được “thắp sáng” bởi tư tưởng. Nó giúp chúng ta không chỉ bàn về cơ cấu, quy định hay quy trình, mà bàn về linh hồn của quản trị quốc gia- nơi pháp luật gặp văn hóa, quyền lực gặp đạo lý, và phát triển gặp niềm tin.
Bởi vì, như một nhà tư tưởng đã nói: “Mọi công trình vật chất đều khởi đầu từ một ý tưởng, và mọi cải cách bền vững đều khởi đầu từ một tư tưởng đúng”. Chương III sẽ đi từ tư tưởng (cách nhìn và lý giải), sang tầm nhìn (đích đến và cấu trúc lý tưởng), rồi đến triết lý hành động (nguyên tắc để biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh quốc gia). Và chỉ khi ba yếu tố này hòa quyện, thể chế mới thật sự trở thành năng lực cạnh tranh bền vững nhất của Việt Nam.
Tư tưởng thể chế - nền tảng của hành động cải cách
Trong lịch sử tư duy phát triển, nhân loại đã nhiều lần thay đổi quan niệm về sức mạnh của một quốc gia. Thế kỷ XVIII, người ta tin rằng nó là của cải nằm trong tài nguyên thiên nhiên. Thế kỷ XIX, người ta tin rằng nó nằm trong máy móc và công nghiệp hóa. Thế kỷ XX, người ta chuyển sang tin rằng nó nằm ở giáo dục và khoa học - công nghệ. Còn bước sang thế kỷ XXI, nhân loại nhận ra một sự thật giản dị nhưng sâu sắc: thể chế mới là nền móng quyết định sự thịnh vượng của mỗi quốc gia.
Nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Douglass North từng định nghĩa: “Thể chế là luật chơi của xã hội, là khuôn khổ do con người sáng tạo ra để định hình cách chúng ta tương tác với nhau”. Từ góc nhìn đó, nguyên nhân khiến các quốc gia phát triển hay tụt hậu không nằm ở sự thiếu thốn vật chất, mà ở cách họ tổ chức luật chơi - ở năng lực xây dựng, duy trì và thực thi những quy tắc công bằng, minh bạch và có thể dự đoán.
Nhà chính trị học Francis Fukuyama tiếp nối tư tưởng này khi cho rằng: “Khác biệt giữa các quốc gia thành công và thất bại nằm ở chất lượng của thể chế - tức là ở khả năng của nhà nước trong việc thực thi quyền lực một cách hiệu quả, có trách nhiệm và trong khuôn khổ pháp luật”.
Còn Daron Acemoglu và James Robinson, trong công trình nổi tiếng “Vì sao các quốc gia thất bại”, đã chứng minh rằng sự thịnh vượng chỉ nảy nở trong môi trường có “thể chế bao trùm”, nơi mọi người đều có cơ hội tiếp cận nguồn lực, giáo dục và pháp luật công bằng; còn nghèo nàn, bất ổn lại gắn liền với “thể chế khai thác”, nơi quyền lực bị chiếm dụng và lợi ích bị thao túng. Nhìn lên bản đồ thế giới hôm nay, đường biên của thịnh vượng chính là đường biên của thể chế: giữa Nam Hàn và Bắc Hàn, giữa Bắc Âu và Nam Âu, giữa Singapore và những nước cùng xuất phát điểm cách đây sáu mươi năm.
Như vậy, tư tưởng thể chế học là một cuộc cách mạng trong nhận thức phát triển. Nó chuyển trọng tâm từ nguồn lực vật chất sang nguồn lực quy tắc; từ “cải thiện chính sách” sang “thiết kế khuôn khổ vận hành”; và từ “quản lý xã hội” sang “kiến tạo trật tự tự điều chỉnh”. Phát triển, dưới ánh sáng thể chế học, không còn là cuộc chạy đua về tài nguyên hay công nghệ, mà là hành trình không ngừng hoàn thiện hệ điều hành của quốc gia.
Tư tưởng thể chế trong truyền thống Việt Nam. Điều đáng quý là, dù khái niệm “thể chế” (institution) được khai triển trong ngôn ngữ khoa học phương Tây, nhưng tinh thần của nó đã từ lâu hiện diện trong minh triết trị quốc phương Đông, nơi con người, đạo lý và trật tự xã hội được nhìn như một chỉnh thể sống động. Với Việt Nam, di sản tư tưởng đó không chỉ là lịch sử, mà còn là nền móng tinh thần cho mọi cuộc cải cách hôm nay.
Trước hết, đó là tư tưởng coi Lễ, Pháp, Đức là ba trụ cột của trị quốc và của thể chế Việt Nam truyền thống. Từ hàng nghìn năm trước, các bậc hiền triết Á Đông đã nhìn “trị quốc” không chỉ là nghệ thuật nắm quyền, mà là nghệ thuật điều hòa con người và trật tự. Họ cho rằng xã hội muốn ổn định và phát triển phải dựa trên sự cân bằng giữa Lễ, Pháp, Đức- ba trụ cột tương ứng với ba cấu phần của thể chế hiện đại: (1) chuẩn mực xã hội, (2) quy phạm pháp luật,(3) hệ giá trị đạo đức.
Lễ là khuôn mẫu ứng xử, quy định cách con người đối nhân xử thế trong cộng đồng, trên nền tảng tôn ti, nghĩa tình và sự tôn trọng. Lễ không cưỡng bức bằng mệnh lệnh, mà hướng dẫn hành vi bằng tập quán, phong tục và văn hóa. Nhờ lễ, xã hội duy trì được sự hài hòa, gắn kết và ổn định từ bên trong.
Pháp là hệ thống luật lệ, quy định những việc được làm, không được làm, cùng với hình phạt cho hành vi vi phạm. Pháp tạo ra trật tự chính thức, bảo đảm công bằng và dự báo được hành vi trong xã hội. Một quốc gia có “pháp trị” là quốc gia trong đó mọi người đều biết luật, hiểu luật và sống trong khuôn khổ luật, không có vùng ngoại lệ.
Đức là nền tảng đạo đức chung của xã hội, là tập hợp các giá trị tốt đẹp như nhân ái, liêm chính, trung thực, cần kiệm, chí công vô tư... Đức không chỉ là phẩm chất của người lãnh đạo, mà còn là năng lượng tinh thần của cả cộng đồng, giúp điều chỉnh hành vi không phải bằng cưỡng chế, mà bằng lương tâm và niềm tin. Khi đức được tôn trọng, thì pháp được tuân thủ một cách tự giác.
Ba yếu tố ấy- Lễ, Pháp, Đức- vận hành như ba trụ đỡ giữ cho xã hội không nghiêng ngả. Khi lễ suy, xã hội rối loạn; khi pháp yếu, trật tự và công bằng sụp đổ; khi đức mất, niềm tin và đạo lý tan rã. Bởi vậy, cha ông chúng ta từng dạy: “Có lễ để thuận lòng dân, có pháp để giữ trật tự, có đức để cảm hóa lòng người”.
Tổ tiên chúng ta hiểu rất sớm rằng, một quốc gia mạnh không thể xây trên nền sợ hãi, mà phải đứng vững trên nền tảng của niềm tin và đạo lý. Pháp luật chỉ có hiệu lực khi được nâng đỡ bởi đạo đức xã hội, còn đạo đức chỉ bền khi được củng cố bằng khuôn khổ của pháp luật. Chính sự kết hợp hài hòa giữa pháp và đức, giữa trật tự và nhân tâm, đã tạo nên bản sắc riêng của tư tưởng thể chế Việt Nam- một bản sắc nhân văn, nhu hòa nhưng kiên định, lấy con người làm trung tâm của trật tự xã hội.
Thứ hai, đó là minh triết trị quốc Việt Nam- “Dân là gốc”. Tư tưởng “lấy dân làm gốc” đã trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong truyền thống trị quốc của Việt Nam, tạo nên bản sắc riêng của thể chế Việt Nam qua các triều đại. Nếu trong tư tưởng Á Đông nói chung, “thiên hạ vi công” là lý tưởng của bậc minh quân, thì trong minh triết Việt Nam, dân mới thực sự là “gốc của nước”, là nền tảng của mọi sự chính danh và sức mạnh quốc gia.
Ngay từ thời Lý, vua Lý Thánh Tông đã để lại lời dạy nổi tiếng: “Thương dân như con đỏ”. (Đại Việt sử ký toàn thư, quyển III). Câu nói giản dị mà sâu sắc ấy phản ánh triết lý trị quốc coi dân là trung tâm của mọi chính sách, là đối tượng để nhà vua chăm lo, chứ không chỉ là phương tiện để phục vụ quyền lực.
Đến thời Trần, tư tưởng “dân là gốc” tiếp tục được phát triển lên tầm cao mới, mang hơi thở của một thể chế “khoan dân, dưỡng lực”. Trần Quốc Tuấn (Hưng Đạo Đại Vương) trong Hịch tướng sĩ đã viết: “Khoan thư sức dân làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước”. (Đại Việt sử ký toàn thư, quyển V; Hịch tướng sĩ). Đây không chỉ là lời khuyên quân sự, mà còn là một tuyên ngôn thể chế: sức mạnh của quốc gia không nằm ở thành trì, mà ở lòng dân; không nằm ở bạo lực, mà ở sự đồng thuận. Một chính quyền biết “khoan thư sức dân” là chính quyền biết tạo dư địa cho lòng tin và nội lực xã hội, điều mà ngày nay chúng ta gọi là “vốn xã hội”- nền tảng vô hình của năng lực cạnh tranh quốc gia.
Sang thời Lê sơ, tư tưởng ấy được kết tinh trong áng thiên cổ hùng văn - “Bình Ngô đại cáo” của Nguyễn Trãi: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”. (Toàn tập Nguyễn Trãi, NXB KHXH, 1976). “Yên dân”- khiến dân an cư, no đủ, yên tâm với cuộc sống và tin tưởng vào chính quyền- chính là đích đến của mọi thể chế bền vững. Khi dân yên, xã hội yên; khi dân mất niềm tin, mọi chính danh đều lung lay.
Từ “thương dân như con đỏ” đến “khoan thư sức dân”, rồi đến “yên dân”, tư tưởng trị quốc Việt Nam đã hình thành một hệ giá trị thể chế mang bản sắc riêng: Lấy dân làm gốc - coi dân là nguồn chính danh và năng lượng của quốc gia; Lấy khoan hòa làm phương châm - coi sự khoan dung, nhân nghĩa là công cụ điều hòa xã hội; Lấy đồng thuận làm sức mạnh- coi lòng dân là vũ khí chiến lược bền vững nhất.
Đó là một hình mẫu “thể chế đạo đức” (moral polity), nơi quyền lực được giới hạn bởi đạo lý và trách nhiệm trước dân, chứ không phải chỉ bởi mệnh lệnh hành chính.
Thứ ba, đó là sự nâng cấp minh triết truyền thống đến thể chế hiện đại. Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đã kế thừa và nâng tầm triết lý đó trong tư duy thể chế hiện đại. Người nói: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”. Và trong một bài nói chuyện khác, Người nhấn mạnh: “Nước lấy dân làm gốc. Gốc có vững, cây mới bền”.
Như vậy, từ minh triết phương Đông đến tư tưởng Hồ Chí Minh, ta thấy một sự tiếp nối nhất quán: Dân không chỉ là đối tượng được cai trị, mà là chủ thể của quyền lực; Chính quyền không chỉ là công cụ quản lý, mà là thiết chế phục vụ; Thể chế không chỉ là hệ thống luật lệ, mà là cơ chế để củng cố và nhân lên niềm tin xã hội.
Đó là nền tảng cho triết lý “thể chế kiến tạo” mà Việt Nam đang hướng tới ngày nay: Một thể chế không vận hành bằng mệnh lệnh, mà bằng niềm tin, sự minh bạch và trách nhiệm giải trình; Một chính quyền không chỉ điều hành, mà đồng hành và phục vụ nhân dân; Một quốc gia không chỉ duy trì trật tự, mà khơi dậy tiềm năng của con người và xã hội.
Tóm lại, từ “Lễ, Pháp, Đức” của Nho gia, đến “dân là gốc” của minh triết Việt Nam và tư tưởng Hồ Chí Minh, có thể nói, Việt Nam đã hình thành một mạch nguồn thể chế học mang đậm bản sắc dân tộc, vừa nhân văn, vừa thực tiễn, vừa hiện đại. Nó không chỉ là di sản tư tưởng, mà còn là chìa khóa để xây dựng thể chế kiến tạo, liêm chính và phục vụ hôm nay.
Từ đạo lý truyền thống đến tư tưởng Hồ Chí Minh. Chủ tịch Hồ Chí Minh là người kế thừa sâu sắc tinh thần ấy và nâng lên tầm hiện đại. Trong tư tưởng của Người, thể chế không chỉ là hệ thống quy tắc, mà là một nền đạo lý vận hành quyền lực, nơi pháp luật, đạo đức và nhân dân hợp thành một chỉnh thể thống nhất. Người nói: “Cán bộ là cái gốc của mọi công việc”. “Muốn có chủ nghĩa xã hội, trước hết phải có con người xã hội chủ nghĩa”. Những câu nói tưởng chừng giản dị ấy chính là triết học thể chế học Việt Nam ở cấp độ sâu nhất: thể chế chỉ mạnh khi người thực thi có đạo đức, và chính quyền chỉ chính danh khi được nhân dân tin yêu.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, ba giá trị cốt lõi hợp thành “tam giác thể chế”: Pháp quyền để quyền lực nằm trong khuôn khổ luật pháp; Đức trị để người cầm quyền giữ lòng trong sáng, liêm chính; Dân chủ để quyền lực thuộc về nhân dân- được trao gửi có điều kiện và được kiểm soát bằng niềm tin.
Từ truyền thống đến hiện đại - nền tảng của thể chế kiến tạo Việt Nam. Nếu nhìn sâu vào mạch chảy lịch sử tư tưởng Việt Nam, ta sẽ thấy rằng, những gì ngày nay được gọi là “thể chế kiến tạo phát triển” thực ra không phải là điều gì hoàn toàn mới, mà chính là sự tiếp nối và hiện đại hóa của minh triết trị quốc Việt Nam từ ngàn xưa.
Trong suốt tiến trình ấy, có một sợi chỉ đỏ xuyên suốt là lấy dân làm gốc, dùng đức dẫn pháp, và lấy pháp giữ đức. Đó là sự kết hợp hài hòa giữa đức trị và pháp trị, giữa lý trí của luật pháp và tâm hồn của đạo đức, giữa sức mạnh nhà nước và năng lượng của xã hội. Từ nền tảng ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kế thừa, chưng cất và nâng lên thành một tư tưởng thể chế hiện đại, vừa đậm đà bản sắc dân tộc, vừa hòa hợp với tinh thần pháp quyền phổ quát của thời đại.
Trong tư tưởng truyền thống, nhà vua được xem là “thiên tử”, người thay Trời hành đạo, nhưng đồng thời cũng mang trọng trách “chăn dân”. Khi Chủ tịch Hồ Chí Minh nói: “Chính phủ là đầy tớ của dân”, Người đã thực hiện một cuộc cách mạng về nhận thức quyền lực. Quyền lực không còn là ân huệ ban phát từ trên xuống, mà là ủy quyền có điều kiện từ nhân dân.
Từ “trị dân”- quản lý dân bằng mệnh lệnh, đến “phục vụ dân”- kiến tạo môi trường để dân phát triển, đó là bước nhảy thể chế vĩ đại nhất trong lịch sử chính trị Việt Nam. Một khi chính quyền xem mình là “đầy tớ của dân”, thì mọi quyết sách đều phải được soi chiếu bằng lợi ích, niềm tin và sự đồng thuận của dân. Đó chính là nguyên lý đầu tiên của thể chế kiến tạo: quyền lực không phải để cai trị, mà để phục vụ.
Nguyễn Trãi từng nói: “Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân”. “Yên dân” trong thế kỷ XV có nghĩa là làm cho dân được an cư, sinh sống trong trật tự, không bị áp bức, đói nghèo. Còn trong thế kỷ XXI, khi kinh tế tri thức và xã hội số lên ngôi, “yên dân” cần được hiểu theo tầm cao mới. Đó là đồng kiến tạo (co-creation) - nơi người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng chính sách, mà là chủ thể tham gia vào việc thiết kế, giám sát và cải thiện chính sách.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Dễ trăm lần không dân cũng chịu, khó vạn lần dân liệu cũng xong”. Đó không chỉ là lời nhắc về sức mạnh của quần chúng, mà là một triết lý thể chế học: mọi chính sách chỉ bền vững khi được kiến tạo cùng với nhân dân. Thể chế kiến tạo vì vậy không “ban hành chính sách” một chiều, mà tạo không gian cho đối thoại, phản biện và cùng nhau thiết kế giải pháp - đúng như tinh thần “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.
Nếu “pháp” là trật tự bên ngoài, thì “đức” là trật tự bên trong. Trong truyền thống, “đức trị” gắn với phẩm hạnh của người cầm quyền- trị quốc bằng gương mẫu và cảm hóa. Trong thời đại hiện nay, khi bộ máy nhà nước trở nên phức tạp và phụ thuộc nhiều tầng nấc trung gian, “đức trị” không thể chỉ trông chờ vào đạo đức cá nhân, mà cần được thể chế hóa thành “liêm chính thể chế” (institutional integrity). Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Đạo đức là cái gốc của người cách mạng”. “Cái gốc” ấy, trong ngôn ngữ thể chế học hiện đại, chính là văn hóa liêm chính được cài sâu vào cấu trúc quyền lực: cơ chế kiểm soát quyền lực, minh bạch thông tin, công khai tài sản và trách nhiệm giải trình. Một thể chế mạnh không chỉ dựa vào luật pháp, mà dựa vào niềm tin rằng luật pháp được thực thi công bằng và liêm chính.
Trong tư tưởng Á Đông, “pháp trị” thường được xem là đối lập với “nhân trị”. Nhưng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra một cách tiếp cận dung hòa độc đáo: pháp trị có nhân nghĩa, nhân trị có đạo lý. Pháp luật phải nghiêm minh, nhưng con người thi hành pháp luật phải nhân hậu, công tâm. Chính nhờ sự kết hợp này mà thể chế Việt Nam có thể vừa duy trì trật tự, vừa bảo đảm nhân văn.
Khi luật pháp không chỉ “ràng buộc”, mà còn “khơi mở” - trở thành động lực của sáng tạo, đổi mới và phát triển, thì đó chính là bước chuyển từ “pháp chế hành chính” sang “pháp chế kiến tạo”. Một thể chế kiến tạo là một thể chế biết học hỏi, biết điều chỉnh quy tắc theo thực tiễn, và biết trao quyền cho xã hội cùng tiến lên.
Như vậy, thể chế kiến tạo Việt Nam không phải là sự sao chép mô hình phương Tây, mà là sự chuyển hóa nội sinh của minh triết Việt Nam cổ truyền. “Lấy dân làm gốc” trở thành “trao quyền cho nhân dân”. “Khoan thư sức dân” trở thành “tạo môi trường cho sáng tạo và phát triển”. “Đức trị” trở thành “liêm chính thể chế”. “Yên dân” trở thành “đồng kiến tạo chính sách”.
Đó là sự hội tụ giữa truyền thống và hiện đại, giữa đạo lý phương Đông và lý trí phương Tây, để hình thành một con đường thể chế Việt Nam vừa mang bản sắc dân tộc, vừa phù hợp với yêu cầu của thời đại toàn cầu hóa và chuyển đổi số.
Tóm lại, “Thể chế kiến tạo Việt Nam” không chỉ là khái niệm hành chính hay công cụ quản lý, Đó là một triết lý phát triển quốc gia. Một thể chế có trí tuệ của pháp luật, lương tâm của đạo đức và sức mạnh của niềm tin nhân dân. Chỉ khi ba yếu tố này hội tụ, quốc gia mới có thể biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh và từ đó, vươn lên bằng chính nền tảng văn hóa, đạo lý và trí tuệ của mình.
Một mạch nguồn dài của tư tưởng thể chế Việt Nam. Từ lễ, pháp, đức của Nho giáo; từ “dân là gốc” của minh triết trị quốc; đến pháp trị, đức trị, dân chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh- có thể thấy, Việt Nam sở hữu một mạch nguồn tư tưởng thể chế xuyên suốt, mang tính nhân bản và thực tiễn hiếm có.
Nếu phương Tây đi lên bằng khoa học của quyền lực, thì phương Đông và Việt Nam đi lên bằng đạo lý của quyền lực. Nếu họ mạnh nhờ kỹ thuật, chúng ta mạnh nhờ niềm tin. Nếu họ khởi đầu từ pháp luật, ta khởi đầu từ nhân nghĩa.
Ngày nay, khi Việt Nam bước vào hành trình biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh, thì việc tái khám phá và hiện đại hóa minh triết thể chế Việt Nam không chỉ là trở về với cội nguồn, mà còn là tìm ra bản sắc riêng cho con đường phát triển mới của đất nước.
Tư tưởng chỉ đạo về đổi mới và hoàn thiện thể chế. Từ khi bắt đầu công cuộc Đổi mới năm 1986, Đảng ta đã kiên định xây dựng một tư tưởng thể chế học mang bản sắc Việt Nam. Đổi mới ban đầu là cởi trói cho nền kinh tế- chuyển từ cơ chế tập trung bao cấp sang cơ chế thị trường có quản lý. Đó là cuộc thay đổi “luật chơi” đầu tiên, giúp hàng triệu con người được tự do làm ăn, sáng tạo và khởi nghiệp.
Những năm sau đó, tư tưởng thể chế được mở rộng sang các lĩnh vực xã hội, chính trị, hành chính, rồi gần đây là thể chế số và thể chế liêm chính. Các nghị quyết trọng điểm của Bộ Chính trị, như Nghị quyết 57, 59, 66, 68- đều khẳng định: thể chế chính là đột phá của mọi đột phá. Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh trong nhiều bài viết của mình rằng, cải cách thể chế là khâu trọng yếu để khơi thông nguồn lực, chấn chỉnh bất cập trong vận hành quyền lực và tạo nền tảng cho phát triển bền vững.
Đó không còn là lời kêu gọi kỹ thuật, mà là chuyển động tư tưởng. Thể chế được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia, trở thành nền móng cho một “Việt Nam hiện đại, liêm chính và nhân văn”. Cải cách thể chế, vì thế, không còn là việc sửa từng điều luật, mà là hành trình tái lập trật tự công bằng, để xã hội vận hành bằng niềm tin thay vì mệnh lệnh.
Tư tưởng đúng - nền tảng của cải cách bền vững. Không có tư tưởng đúng, mọi cải cách đều chỉ là vá víu. Một thể chế muốn mạnh phải được xây dựng trên cả lý trí và đạo lý – nơi pháp luật bảo đảm công bằng, và văn hóa giữ cho quyền lực biết xấu hổ khi sai.
Tư tưởng thể chế của Việt Nam - kết tinh từ truyền thống “lễ, pháp, đức”, được khai mở bởi tư tưởng Hồ Chí Minh và được phát triển trong tiến trình Đổi mới- đang dần định hình một nền quản trị mới: pháp quyền nhưng không máy móc, nhân văn nhưng không tùy tiện, liêm chính nhưng không giáo điều.
Đó chính là nền tư tưởng mà cuốn sách này hướng tới: Một hệ điều hành quốc gia minh bạch, có trách nhiệm, biết học hỏi và tự điều chỉnh; Một xã hội nơi luật pháp là điểm tựa của niềm tin, và niềm tin là chất keo gắn kết cộng đồng. Bởi chỉ khi tư tưởng được soi sáng, cải cách mới có linh hồn; và chỉ khi thể chế có linh hồn, quốc gia mới có thể bứt phá thực sự.
Tầm nhìn về thể chế kiến tạo Việt Nam
Một quốc gia không thể tiến xa hơn tầm thể chế của mình. Cũng như một cỗ máy không thể vận hành tốt hơn phần mềm điều khiển nó, quốc gia chỉ có thể phát triển đến mức mà thể chế cho phép. Do đó, nhìn về tương lai, tầm nhìn thể chế của Việt Nam cần được xác định không chỉ bằng những mục tiêu kinh tế, mà trước hết bằng hệ điều hành quốc gia mà chúng ta mong muốn xây dựng - nơi quyền lực được kiểm soát, nguồn lực được khơi thông và niềm tin xã hội được củng cố.
Thể chế của niềm tin- lấy công bằng làm trụ cột. Không có nền kinh tế nào phát triển bền vững nếu thiếu niềm tin. Niềm tin của người dân vào công lý, niềm tin của doanh nghiệp vào chính sách, và niềm tin của xã hội vào sự công bằng. Một thể chế kiến tạo phải là thể chế của niềm tin, trong đó mọi người đều cảm nhận được rằng luật pháp là hàng rào bảo vệ chứ không phải rào cản.
Ở các nước Bắc Âu, niềm tin xã hội cao đến mức chỉ 10-15% dân số cho rằng cần phải “giám sát thường xuyên” chính phủ, trong khi con số này ở nhiều nước đang phát triển lên đến hơn 70%. Chính niềm tin ấy giúp họ duy trì bộ máy hành chính tinh gọn, chi phí giao dịch thấp và năng lực hợp tác cao. Tầm nhìn của Việt Nam cũng cần hướng tới việc tái thiết lập niềm tin công bằng thông qua ba cơ chế then chốt: 1. Công lý thực chất, không hình thức, nơi mọi người bình đẳng trước pháp luật; 2. Chính quyền liêm chính và trách nhiệm giải trình cao để quyền lực không bị tha hóa; 3. Minh bạch trong ra quyết định và sử dụng nguồn lực công để công chúng được biết, được bàn, được giám sát.
Khi niềm tin được khôi phục, chi phí xã hội sẽ giảm mạnh, năng suất sẽ tăng lên và sức sáng tạo sẽ tự nhiên nảy nở.
Thể chế của tự do sáng tạo - mở khóa tiềm năng con người. Nếu niềm tin là nền, thì tự do sáng tạo là động lực. Một thể chế kiến tạo phải bảo đảm cho mỗi cá nhân được phát huy năng lực, cho mỗi doanh nghiệp được thử nghiệm và cho mỗi ý tưởng có cơ hội trưởng thành.
Kinh nghiệm từ Singapore, Hàn Quốc hay Israel cho thấy, những quốc gia nhỏ nhưng có thể chế linh hoạt, biết “thử nghiệm có kiểm soát”, luôn vươn lên dẫn đầu. Singapore từng gọi chiến lược của mình là “chính phủ học hỏi” (learning government)- nơi mọi chính sách đều có cơ chế phản hồi, đo lường và cải tiến liên tục.
Tầm nhìn của Việt Nam cũng nên đi theo hướng đó. Thể chế không phải để kiểm soát ý tưởng, mà để tạo không gian an toàn cho đổi mới sáng tạo. Nhà nước không chỉ ban hành quy định, mà còn thiết kế khung thử nghiệm (sandbox) để khuyến khích cái mới, miễn là cái mới đó phục vụ lợi ích công. Thủ tục không chỉ để “quản lý rủi ro”, mà còn để quản trị cơ hội. Một thể chế như thế sẽ giúp Việt Nam chuyển từ “đi tắt đón đầu” sang “dẫn đầu bằng sáng tạo”, và biến nguồn nhân lực dồi dào thành nguồn năng lượng tri thức.
Thể chế liêm chính - xây dựng đạo lý quyền lực. Một thể chế kiến tạo không chỉ cần minh bạch và sáng tạo, mà còn phải liêm chính, tức là có khả năng tự miễn dịch trước tha hóa. Khi quyền lực không được kiểm soát, lòng tin xã hội bị bào mòn; khi đạo đức công vụ xuống cấp, mọi chính sách tốt đẹp cũng trở nên vô nghĩa.
Liêm chính, vì vậy, không chỉ là phẩm chất cá nhân, mà là năng lực hệ thống: Cơ chế kiểm soát quyền lực phải rõ ràng và minh bạch; Lợi ích công phải được bảo vệ bằng công cụ pháp luật và truyền thông; Các thiết chế giám sát như kiểm toán, thanh tra, tư pháp phải có địa vị pháp lý đủ mạnh để nói sự thật và bảo vệ công lý.
Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy, những quốc gia có chỉ số liêm chính cao thường có GDP bình quân đầu người cao gấp 3-4 lần các nước có mức tham nhũng tương đương. Theo Báo cáo Corruption Perception Index 2023 của Transparency International, nhóm quốc gia đứng đầu bảng (Đan Mạch, Phần Lan, New Zealand) cũng đồng thời nằm trong top đầu về chỉ số hạnh phúc, năng lực cạnh tranh và chất lượng cuộc sống.
Việt Nam cần đặt liêm chính thể chế như một trụ cột chiến lược của phát triển-không chỉ để “chống cái xấu”, mà để “nuôi dưỡng cái tốt”. Đó là sự trung thực, trách nhiệm và văn hóa liêm sỉ trong thực thi công vụ.
Thể chế số- hiện đại, minh bạch và học hỏi. Một đặc trưng mới của thế kỷ XXI là chính phủ không chỉ cai quản bằng con người, mà còn bằng dữ liệu. Thể chế kiến tạo hiện đại phải là thể chế số, nơi mọi quy trình, quyết định, văn bản, thậm chí luật pháp đều có thể được đọc, xử lý và phản hồi tự động.
“Luật máy đọc được”, “dashboard điều hành”, “dữ liệu mở”, “AI trong lập pháp và giám sát” không còn là khái niệm xa vời, mà là công cụ thực tế để nâng cao hiệu quả quản trị. Thể chế số giúp giảm không gian cho tham nhũng, tăng tốc độ ra quyết định, đồng thời biến người dân từ đối tượng thụ hưởng thành người đồng kiến tạo chính sách.
Tầm nhìn của Việt Nam là hình thành một “hệ điều hành quốc gia số hóa”, nơi mọi quy phạm đều minh bạch, mọi quy trình đều đo lường được, và mọi sai lệch đều có thể phát hiện kịp thời. Khi đó, Nhà nước sẽ vận hành giống như một “tổ chức học hỏi” (learning state)-liên tục cập nhật, đánh giá và điều chỉnh để thích ứng với thực tiễn đang thay đổi nhanh chóng.
Thể chế nhân văn- phát triển vì con người. Dù mạnh về công nghệ hay hiệu quả đến đâu, thể chế chỉ có ý nghĩa khi phục vụ con người. Một thể chế kiến tạo Việt Nam phải là thể chế nhân văn, đặt con người ở trung tâm của mọi chính sách, và đo lường thành công không chỉ bằng GDP, mà bằng mức độ hạnh phúc và phẩm giá của công dân.
Nhân văn không có nghĩa là dễ dãi, mà là công bằng và bao dung: bảo vệ người yếu thế, tôn trọng sự khác biệt, và khuyến khích người dân chủ động vươn lên. Khi một thể chế biết nuôi dưỡng lòng tin và lòng nhân ái, nó sẽ tạo ra sức mạnh mềm-thứ năng lượng gắn kết xã hội mạnh mẽ hơn bất kỳ mệnh lệnh nào.
Tóm lại, tầm nhìn về thể chế kiến tạo Việt Nam có thể được khái quát trong năm đặc tính: pháp quyền - minh bạch - liêm chính - số hóa - nhân văn. Đó là hình mẫu của một hệ điều hành quốc gia thông minh và đáng tin cậy, nơi luật pháp là ngọn đèn soi sáng, công nghệ là công cụ, văn hóa là nền, và con người là mục tiêu. Một quốc gia như vậy không chỉ mạnh về kinh tế, mà còn giàu về niềm tin, trong sạch về đạo lý và tự tin về tương lai. Đó chính là tầm nhìn mà Việt Nam cần hướng tới để biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh quốc gia trong thế kỷ XXI.
Triết lý thể chế - nền giá trị dẫn dắt hành động
Nếu tư tưởng cho ta nhận thức đúng, tầm nhìn cho ta đích đến, thì triết lý chính là kim chỉ nam chỉ đường cho hành động. Một quốc gia muốn bứt phá không thể chỉ dựa vào chiến lược hay chính sách ngắn hạn, mà cần một triết lý thể chế sâu sắc và bền vững - một hệ giá trị định hướng cách con người sử dụng quyền lực, đối xử với nguồn lực, và cư xử với nhau trong cộng đồng chính trị.
Triết lý thể chế vì vậy không phải là khẩu hiệu, mà là “nền đạo lý vận hành của quốc gia”. Đó là những nguyên tắc nền tảng được xã hội chia sẻ rộng rãi, giúp định hình cách nhà nước, thị trường và xã hội cùng tồn tại, hợp tác và phát triển.
Triết lý của quyền lực phục vụ. Ở cốt lõi, triết lý thể chế Việt Nam phải bắt đầu từ chuyển hóa căn bản trong quan niệm về quyền lực: từ “quyền lực cai trị” sang “quyền lực phục vụ”.
Trong xã hội truyền thống, quyền lực thường gắn với vị thế - ai ở trên có quyền ra lệnh, ai ở dưới có nghĩa vụ phục tùng. Nhưng trong một nhà nước hiện đại, quyền lực là ủy thác của nhân dân, được trao cho Nhà nước để thực hiện những mục tiêu chung, chứ không phải đặc quyền riêng của một nhóm người.
Khi quyền lực được hiểu là công cụ để phụng sự, người cầm quyền không còn là “ông chủ của nhân dân”, mà là “công bộc của nhân dân” - đúng như Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhấn mạnh: “Chính phủ là đầy tớ trung thành của nhân dân, chứ không phải quan cách mạng”.
Triết lý “quyền lực phục vụ” đòi hỏi ba điều kiện: 1. Phải minh bạch trong ủy quyền- người dân biết quyền lực của họ được sử dụng ra sao; 2. Phải có cơ chế kiểm soát quyền lực để không ai đứng trên pháp luật; 3. Phải gắn quyền lực với trách nhiệm giải trình - có thưởng, có phạt, có kiểm định kết quả.
Khi quyền lực phục vụ trở thành niềm tin chung, bộ máy công quyền sẽ vận hành theo tinh thần kiến tạo: không ban phát, không can thiệp quá mức, mà tạo điều kiện để xã hội tự phát triển.
Triết lý của pháp quyền và minh bạch. Một quốc gia mạnh không thể dựa trên ý chí của cá nhân, mà phải dựa trên pháp luật công minh. Pháp quyền vì thế là trụ cột đầu tiên của mọi thể chế hiện đại - nơi quyền lực không tùy tiện, quyền lợi không đặc quyền, và công dân không bị xử lý theo cảm tính.
Triết lý pháp quyền không chỉ là “sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật”, mà sâu xa hơn là niềm tin rằng luật pháp là cam kết công bằng giữa nhà nước và người dân. Khi luật pháp được xây dựng minh bạch, ngôn ngữ rõ ràng, và áp dụng bình đẳng, nó trở thành điểm tựa của niềm tin. Ngược lại, nếu luật pháp mập mờ, thiếu nhất quán, hoặc bị diễn giải tùy tiện, nó không còn là công cụ của công lý, mà biến thành rào cản của phát triển.
Minh bạch là linh hồn của pháp quyền. Một thể chế minh bạch không sợ ánh sáng công luận, vì ánh sáng đó chính là năng lượng làm trong sạch bộ máy. Như người Nhật nói: “Khi mọi thứ đều được nhìn thấy, thì điều xấu khó có thể tồn tại lâu”.
Pháp quyền và minh bạch, khi đi cùng nhau, tạo thành bộ đôi bảo đảm cho niềm tin- điều kiện tiên quyết của mọi tiến bộ thể chế.
Triết lý của niềm tin và tự chủ. Một xã hội chỉ thật sự mạnh khi con người trong đó biết tin nhau. Niềm tin không thể được ban phát, nó phải được nuôi dưỡng qua trải nghiệm công bằng và trách nhiệm. Một thể chế kiến tạo phải tạo ra môi trường để con người có thể hợp tác trong niềm tin, thay vì phòng thủ trong nghi ngờ.
Khi luật chơi công bằng, con người dám chịu trách nhiệm, dám sáng tạo. Đó là lý do vì sao các quốc gia có “vốn xã hội” cao- tức mức độ tin cậy và hợp tác cao giữa người dân - luôn có năng suất lao động và năng lực đổi mới vượt trội.
Niềm tin và tự chủ gắn liền với nhau: nhà nước tin dân, dân tin luật, doanh nghiệp tin thị trường. Đó là ba trục niềm tin cần thiết để quốc gia đứng vững và phát triển bền vững.
Triết lý của học hỏi và thích ứng. Một thể chế tốt không phải là thể chế không bao giờ sai, mà là thể chế biết sửa sai nhanh. Trong thế giới biến động hiện nay, khả năng học hỏi, phản hồi và thích ứng chính là dấu hiệu của một nhà nước thông minh.
Triết lý học hỏi khởi đầu từ sự khiêm tốn, Đó là nhận thức rằng không ai, kể cả chính quyền, có thể nắm hết chân lý. Từ đó, mọi chính sách đều phải được thử nghiệm, đánh giá tác động và điều chỉnh theo dữ liệu thực tế. Đó là tinh thần “sandbox”, “chính phủ học hỏi”, “luật sống động” mà các quốc gia tiên tiến đang theo đuổi.
Một nhà nước biết học hỏi sẽ không sợ sai, vì sai là cơ hội để tiến bộ. Và khi sự học hỏi trở thành giá trị thể chế, thì quốc gia ấy sẽ luôn đi về phía trước dù thế giới có đổi thay đến đâu.
Triết lý của hài hòa và nhân văn. Trong mọi cải cách, điều khó nhất không phải là viết ra điều luật, mà là giữ cho con người tin vào điều luật đó. Một thể chế chỉ có thể bền vững khi nó được xây dựng trên nền nhân văn, khi con người không bị xem là công cụ của chính sách, mà là mục tiêu cuối cùng của phát triển.
Triết lý nhân văn không loại bỏ cạnh tranh, mà làm cho cạnh tranh trở nên có đạo lý. Không loại bỏ quyền lực, mà khiến quyền lực có giới hạn. Không loại bỏ kỷ luật, mà giúp kỷ luật thấm đẫm tinh thần bao dung.
Hài hòa giữa lợi ích cá nhân và lợi ích cộng đồng, giữa tăng trưởng và công bằng, giữa hiệu quả và nhân nghĩa - đó chính là biểu hiện cao nhất của một thể chế trưởng thành.
Tóm lại, thể chế kiến tạo Việt Nam chỉ có thể hình thành trên nền tảng triết lý vững chắc: Quyền lực để phục vụ; Pháp quyền để bảo đảm công bằng; Niềm tin để thúc đẩy hợp tác; Học hỏi để thích ứng; Nhân văn để hướng đến con người.
Đó không chỉ là kim chỉ nam cho cải cách thể chế, mà còn là hệ giá trị cốt lõi của một nền văn minh Việt Nam hiện đại. Khi triết lý trở thành hành động, hành động trở thành văn hóa, và văn hóa trở thành sức mạnh, lúc đó thể chế Việt Nam mới thật sự trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia - không chỉ trong kinh tế, mà trong phẩm giá của cả dân tộc.
Các nguyên tắc nền tảng trong kiến tạo thể chế Việt Nam hiện đại
Triết lý là ánh sáng, nhưng để ánh sáng đó soi đường, cần có nguyên tắc- những quy tắc cơ bản định hình cách ta xây dựng, vận hành và cải cách thể chế. Nếu triết lý trả lời câu hỏi “Vì sao” và “Hướng đến giá trị gì”, thì nguyên tắc trả lời “Phải làm thế nào”. Một thể chế hiện đại chỉ có thể trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia khi được thiết kế và vận hành nhất quán theo những nguyên tắc nền tảng sau đây.
Nguyên tắc pháp quyền tối cao - Nhà nước trong luật, chứ không đứng trên luật. Pháp quyền không chỉ là yêu cầu kỹ thuật, mà là nguyên tắc căn cốt bảo đảm công bằng, minh bạch và niềm tin. Ở Việt Nam, nguyên tắc này đòi hỏi ba tầng thực thi:
Thứ nhất, mọi cơ quan và cá nhân có quyền lực đều phải hoạt động trong khuôn khổ hiến pháp và pháp luật, không có “vùng xám”, “vùng cấm” hay “vùng ngoại lệ”.
Thứ hai, pháp luật phải được soạn thảo với tinh thần công khai, tham vấn và có khả năng dự đoán để người dân biết mình được làm gì, Nhà nước biết mình không được làm gì.
Thứ ba, cơ chế kiểm tra, giám sát tính hợp hiến và hợp pháp của các văn bản, quyết định phải thật sự độc lập, hiệu quả và có trách nhiệm.
Một thể chế chỉ vững khi luật pháp không bị chi phối bởi cảm tính, và khi người dân có thể tin rằng “luật pháp là hàng rào bảo vệ, không phải rào cản”.
Nguyên tắc minh bạch và giải trình - Ánh sáng là liều thuốc khử trùng tốt nhất. Không có thể chế kiến tạo nào vận hành hiệu quả trong bóng tối. Minh bạch là điều kiện tiên quyết của liêm chính, còn giải trình là hình thức cụ thể của trách nhiệm công.
Mọi quy định, chính sách, ngân sách, quy hoạch, kết quả đấu thầu, tuyển dụng… đều phải mặc định công khai, trừ trường hợp đặc biệt được luật định.
Mọi cán bộ, cơ quan công quyền đều phải có nghĩa vụ giải trình về quyết định của mình: vì sao làm, làm thế nào, và kết quả ra sao.
Mọi thông tin công phải số hóa- chuẩn hóa- truy cập được, để người dân có thể giám sát bằng dữ liệu chứ không bằng đồn đoán.
Khi ánh sáng thông tin được bật lên, niềm tin công tăng lên, và chi phí xã hội giảm xuống.
Nguyên tắc kiểm soát quyền lực - Không quyền lực nào tự kiểm soát được chính mình. Quyền lực là cần thiết để duy trì trật tự và phát triển, nhưng bản chất của quyền lực là có xu hướng mở rộng vô hạn. Vì thế, kiểm soát quyền lực là “van an toàn” của mọi thể chế hiện đại.
Quyền lực phải được phân công, phối hợp và kiểm soát lẫn nhau giữa các nhánh lập pháp, hành pháp, tư pháp, cũng như giữa Trung ương và địa phương.
Mọi quyền lực đều cần có đối trọng xã hội: Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc, báo chí, tổ chức xã hội và người dân.
Cơ chế khen thưởng- kỷ luật, đánh giá- tái bổ nhiệm phải dựa trên kết quả và sự tín nhiệm thực tế, chứ không chỉ là niên hạn hay quan hệ.
Một thể chế mạnh là thể chế khiến người có quyền biết sợ trách nhiệm, và người dân biết tin vào công lý.
Nguyên tắc dữ liệu và bằng chứng - Chính sách dựa trên sự thật, không dựa trên cảm tính. Chính sách tốt không thể xuất phát từ ý chí chủ quan, mà phải dựa trên dữ liệu thực chứng. Một thể chế kiến tạo cần chuyển từ ra quyết định theo trực giác sang ra quyết định dựa trên bằng chứng (evidence-based policymaking).
Mọi dự thảo luật, chiến lược, quy hoạch, chương trình… đều phải kèm đánh giá tác động (RIA) về chi phí, lợi ích và rủi ro. Sau khi ban hành, phải có cơ chế phản hồi dữ liệu để điều chỉnh kịp thời. Dữ liệu công phải được chuẩn hóa và kết nối thành hệ sinh thái thống nhất, tránh tình trạng “mỗi bộ, ngành là một ốc đảo”. Cần thiết lập trung tâm phân tích và dự báo thể chế quốc gia (Institutional Foresight Center) để cung cấp thông tin, dự báo và khuyến nghị chính sách.
Một quốc gia thông minh là quốc gia biết học hỏi từ chính dữ liệu của mình.
Nguyên tắc liêm chính - Tăng trưởng đạo lý của quyền lực. Liêm chính là sức mạnh mềm của thể chế. Một xã hội minh bạch nhưng thiếu liêm chính thì sẽ lạnh lẽo; một xã hội nhân ái mà thiếu liêm chính thì dễ bị lợi dụng.
Nguyên tắc liêm chính yêu cầu: 1. Tách bạch lợi ích công- tư, công khai tài sản, thu nhập và xung đột lợi ích; 2. Không khoan nhượng với tham nhũng, tiêu cực, nhưng cũng không tạo tâm lý sợ trách nhiệm; 3. Xây dựng văn hóa liêm sỉ công vụ, trong đó cán bộ coi danh dự và tín nhiệm là “vốn chính trị” lớn nhất.
Liêm chính thể chế không chỉ là chống tham nhũng, mà là tạo ra môi trường không dung chứa cái sai để người tốt có thể làm đúng mà không thiệt.
Nguyên tắc học hỏi và thích ứng - Thể chế như sinh thể sống. Thế giới thay đổi nhanh hơn chu kỳ của mọi đạo luật. Vì vậy, thể chế muốn tồn tại phải biết học hỏi, phản hồi và thích ứng.
Mọi chính sách phải được xem như giả thuyết có kiểm chứng, có vòng đời xác định và tiêu chí đánh giá rõ ràng. Các khung thử nghiệm (sandbox) cần được áp dụng rộng rãi trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo, tài chính, năng lượng, đô thị, dữ liệu... Phải có cơ chế rà soát định kỳ và đào thải (guillotine) pháp lý, loại bỏ quy định lỗi thời, chồng chéo. Cần hình thành văn hóa thể chế học hỏi, nơi sai sót được nhìn nhận như cơ hội cải tiến, chứ không là thất bại chính trị.
Khi thể chế biết học hỏi, nó sẽ không sợ thay đổi, và chính vì thế, sẽ không bao giờ tụt hậu.
Nguyên tắc nhân văn và bao dung - Phát triển vì con người, chứ không phải bằng mọi giá. Mục tiêu cuối cùng của mọi thể chế là phẩm giá của con người. Hiệu quả kinh tế hay năng suất hành chính chỉ có ý nghĩa khi con người được sống an toàn, hạnh phúc và có cơ hội phát triển.
Mọi chính sách phải được đánh giá tác động xã hội: ai được hưởng lợi, ai có thể bị tổn thương. Cần ưu tiên những chính sách nâng đỡ người yếu thế, bảo đảm công bằng cơ hội, chứ không chỉ công bằng kết quả. Mọi cơ quan công quyền cần được đo lường bằng mức độ hài lòng và tin cậy của người dân.
Nhân văn không đối lập với kỷ luật, mà là kỷ luật có lòng nhân ái.
Tóm lại, bảy nguyên tắc trên - pháp quyền, minh bạch, kiểm soát quyền lực, dựa trên bằng chứng, liêm chính, học hỏi và nhân văn - chính là hệ trục giá trị kỹ thuật và đạo lý của thể chế Việt Nam hiện đại. Chúng tương ứng với ba thành phần cấu tạo thể chế:
Pháp luật được soi sáng bởi pháp quyền và minh bạch.
Cơ chế thực thi được bảo vệ bởi kiểm soát quyền lực, liêm chính và học hỏi.
Chuẩn mực xã hội được nuôi dưỡng bởi nhân văn và niềm tin công.
Một thể chế được thiết kế theo những nguyên tắc này sẽ có khả năng tự cân bằng, tự sửa sai và tự củng cố. Đó chính là thể chế biết vận hành bằng niềm tin, chứ không chỉ bằng mệnh lệnh- nền tảng cho Việt Nam bước vào thời kỳ phát triển hùng cường.
Đột phá về tư duy - nền móng của thể chế kiến tạo
Nếu thể chế là khuôn khổ vận hành, thì tư duy thể chế chính là cách con người nghĩ về khuôn khổ ấy. Không có tư duy mới, không thể có thể chế mới. Mọi cuộc cải cách thể chế trong lịch sử - ở Việt Nam cũng như trên thế giới- đều bắt đầu từ một cuộc cách mạng trong tư duy.
Từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo. Tư duy cũ xem Nhà nước là “người điều hành” - trung tâm ra lệnh, kiểm soát và phân bổ nguồn lực. Tư duy mới xem Nhà nước là người thiết kế luật chơi và khơi dậy tiềm năng.
Ở Việt Nam, bước ngoặt này từng diễn ra vào năm 1986, khi Đổi mới được khởi xướng. Lúc đó, đất nước còn trong cơ chế bao cấp, Nhà nước can thiệp vào hầu hết hoạt động sản xuất, phân phối và giá cả. Nhưng chỉ một chuyển đổi tư duy duy nhất từ “Nhà nước quản lý mọi thứ” sang “Nhà nước để dân làm, để thị trường quyết định” đã tạo nên kỳ tích phát triển chưa từng có. GDP bình quân đầu người từ 100 USD (1986) lên hơn 4.600 USD (2025, dự báo IMF); Hơn 40 triệu người thoát nghèo chỉ trong ba thập niên; Việt Nam trở thành quốc gia thu nhập trung bình với mạng lưới Hiệp định thương mại tư do (FTA) rộng nhất châu Á.
Cùng tinh thần đó, Singapore những năm 1970- 1980, dưới thời Thủ tướng Lý Quang Diệu, cũng tạo ra một “thể chế kiến tạo kiểu Á Đông”. Thay vì quản lý từng doanh nghiệp, chính phủ tập trung xây luật chơi, cải cách giáo dục, phát triển hạ tầng và thu hút nhân tài, để thị trường tự vận hành. Kết quả là chỉ trong 30 năm, Singapore từ một quốc gia nghèo tài nguyên trở thành trung tâm tài chính hàng đầu thế giới. Điểm chung của họ với Việt Nam chính là dám thay đổi tư duy Nhà nước- từ “cầm lái” sang “mở đường”.
Từ tư duy xin- cho sang tư duy quyền - nghĩa vụ. Một trong những rào cản thể chế lâu đời nhất của Việt Nam là tư duy xin- cho, ăn sâu trong cơ chế cấp phép, phê duyệt, và “chủ trương đầu tư”. Hệ quả là doanh nghiệp phải “xin” để được làm điều lẽ ra họ có quyền được làm, còn công chức có quyền “cho” để đổi lấy lợi ích. Chuyển từ “xin- cho” sang “quyền - nghĩa vụ” là bước đột phá tư duy về pháp quyền. Luật Doanh nghiệp năm 1999 (do TS. Trần Xuân Giá và nhóm chuyên gia CIEM chủ trì) chính là minh chứng đầu tiên: “Người dân được làm những gì pháp luật không cấm”. Chỉ riêng đạo luật này đã tạo ra hơn 160.000 doanh nghiệp tư nhân mới trong vòng 5 năm - nhiều hơn tổng số doanh nghiệp đăng ký suốt 50 năm trước đó cộng lại. Đó không chỉ là cải cách kỹ thuật, mà là một cuộc cách mạng tư duy: Nhà nước chuyển từ “cấp phép” sang “trao quyền”.
Tương tự, Nhật Bản sau Chiến tranh Thế giới II cũng đã từ bỏ “chế độ phê chuẩn” (approval regime) để chuyển sang “chế độ thông báo” (notification regime). Khi người dân không cần xin phép cho mọi hoạt động, xã hội lập tức bùng nổ sáng kiến và sáng tạo.
Từ tư duy quản lý rủi ro sang tư duy quản trị rủi ro. Một trong những đặc điểm của thể chế hiện đại là không sợ rủi ro, mà biết học hỏi từ rủi ro. Tư duy cũ cố gắng triệt tiêu mọi sai sót bằng kiểm soát chặt, dẫn đến tê liệt sáng tạo. Tư duy mới thừa nhận rằng “sáng tạo luôn đi cùng rủi ro”, nhưng thay vì cấm đoán, hãy thiết kế khung an toàn để thử nghiệm.
Ví dụ tiêu biểu là sandbox (khung thử nghiệm có kiểm soát) trong lĩnh vực công nghệ tài chính (fintech), y tế số hay giao thông tự hành. Singapore, Anh, UAE đều áp dụng sandbox để cho phép doanh nghiệp thử nghiệm sản phẩm mới trong môi trường được giám sát mà không cần chờ luật hoàn thiện. Nhờ vậy, họ vừa bảo vệ được an toàn hệ thống, vừa học hỏi để cải tiến luật.
Việt Nam cũng đang đi theo hướng này, với Quyết định 316/QĐ-TTg (2021) về thử nghiệm Mobile Money, và sắp tới là sandbox trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, blockchain và năng lượng tái tạo. Đây chính là biểu hiện cụ thể của tư duy quản trị rủi ro thể chế- dám học, dám thử, dám điều chỉnh.
Từ tư duy bộ phận sang tư duy hệ thống. Trong một thời gian dài, tư duy quản lý ở ta vẫn mang tính “ngành dọc”, mỗi bộ, mỗi địa phương chỉ nhìn trong phạm vi chức năng của mình. Hệ quả là chính sách thường cục bộ và mâu thuẫn: Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Môi trường quy định khác nhau về cùng một dự án; Quy hoạch đô thị và quy hoạch hạ tầng thiếu liên thông; Cải cách hành chính ở trung ương không “chạm” được cấp cơ sở.
Thể chế kiến tạo đòi hỏi tư duy hệ thống- nhìn toàn bộ quốc gia như một “chuỗi giá trị thể chế” liên kết. Một ví dụ rất đáng chú ý là Hàn Quốc thời kỳ công nghiệp hóa (1960–1980). Chính phủ của Tổng thống Park Chung Hee không chỉ ban hành chính sách công nghiệp, mà đồng bộ hóa luật đất đai, tín dụng, giáo dục, khoa học- công nghệ và hạ tầng thành một “chuỗi chính sách” thống nhất. Chính nhờ tư duy hệ thống đó, Hàn Quốc mới hình thành được những “chaebol” (tập đoàn trụ cột) và bứt phá từ nước nghèo thành nền kinh tế G20.
Tư duy hệ thống ở Việt Nam hôm nay thể hiện trong Quy hoạch tổng thể quốc gia 2021-2030, khi lần đầu tiên các quy hoạch ngành, vùng, đô thị và hạ tầng được tích hợp trong cùng một bản đồ phát triển. Đây chính là một “đột phá tư duy” có thể mở khóa cho hàng loạt cải cách tiếp theo.
Từ tư duy ngắn hạn sang tư duy kiến tạo dài hạn. Cải cách thể chế không thể chạy theo nhiệm kỳ. Một thể chế mạnh phải được thiết kế cho thế hệ tương lai, chứ không chỉ cho một chu kỳ chính trị.
Nhật Bản sau Thế chiến thứ hai đã thành lập Ủy ban Cải cách Hành chính (Administrative Reform Commission), hoạt động liên tục hơn 30 năm, giúp duy trì sự ổn định và nhất quán trong chính sách công. Singapore có Cục Phát triển Công chức (PSD) và Trung tâm Chiến lược tương lai (CSF)- nơi chuyên làm “tư duy dài hạn cho quốc gia”, dự báo xu hướng 20- 30 năm để điều chỉnh luật và thể chế.
Việt Nam đang từng bước củng cố hệ thống chỉ đạo về cải cách thể chế và chính sách ở cả cấp Đảng và Chính phủ. Ở cấp Trung ương, Bộ Chính trị đã thành lập Ban Chỉ đạo Trung ương về Hoàn thiện Thể chế và Pháp luật, do Tổng Bí thư làm Trưởng ban, thể hiện quyết tâm chính trị cao trong việc coi hoàn thiện thể chế là trọng tâm của đổi mới. Song song, Chính phủ cũng duy trì Ban Chỉ đạo Cải cách Hành chính của Chính phủ, do Thủ tướng làm Trưởng ban, phụ trách trực tiếp các nhiệm vụ cải cách thể chế, thủ tục hành chính và môi trường kinh doanh.
Đây là những tín hiệu rất tích cực, cho thấy tư duy kiến tạo đang được thể chế hóa ở tầm chiến lược: thể chế Việt Nam không chỉ phản ứng với thực tế, mà đang chủ động định hình và dẫn dắt tương lai phát triển của đất nước.
Đột phá tư duy - khởi nguồn của mọi cải cách thể chế. Không có tư duy mới, mọi nỗ lực thể chế chỉ là “chỉnh sửa kỹ thuật”. Đột phá thể chế, xét đến cùng, là đột phá tư duy của con người - từ người lãnh đạo, nhà hoạch định chính sách đến mỗi công chức trong bộ máy.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ. Cái gì cũ mà chưa xấu nhưng đã lỗi thời thì phải sửa. Cái gì mới mà hay thì phải làm”. Đó chính là triết lý cải cách tư duy thể chế: Dám nhìn thẳng vào sự thật; Dám thay đổi điều đã quen; Dám tin vào cái mới, dù chưa hoàn hảo.
Từ Đổi mới 1986 đến chuyển đổi số hôm nay, Việt Nam đều đã chứng minh rằng một khi tư duy được giải phóng, nguồn lực quốc gia sẽ tự khơi thông.
Tóm lại, tư duy là “phần mềm của thể chế”. Một thể chế kiến tạo không thể vận hành bằng lối nghĩ cũ kỹ, mệnh lệnh và sợ sai. Chỉ khi tư duy của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội cùng “nâng cấp” – từ kiểm soát sang kiến tạo, từ xin – cho sang quyền – nghĩa vụ, từ phòng thủ sang hợp tác – thì Việt Nam mới có thể biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh thực sự.
Tư tưởng, tầm nhìn, triết lý, nguyên tắc và tư duy là nền móng của thể chế kiến tạo Việt Nam. Trong mọi cuộc đổi mới lớn của lịch sử, cái quyết định không chỉ là luật lệ thay đổi thế nào, mà là con người nghĩ gì và tin vào điều gì. Một thể chế bền vững không thể chỉ được xây bằng những quy định, mà phải được nâng đỡ bằng tư tưởng, soi sáng bằng tầm nhìn, dẫn dắt bằng triết lý, vận hành bằng nguyên tắc và nuôi dưỡng bằng tư duy. Năm yếu tố ấy tạo thành hệ nền sâu nhất của thể chế kiến tạo Việt Nam.
Bài 4: Phương pháp luận cải cách thể chế - từ tư tưởng đến hành động