ISSN-2815-5823
Biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh - Bài 2: Thể chế - Nền tảng quyết định sự phát triển của quốc gia

Biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh - Bài 2: Thể chế - Nền tảng quyết định sự phát triển của quốc gia

(KDPT) - Lịch sử nhân loại chứng minh một điều giản dị mà sâu sắc, rằng của cải không tự sinh ra từ tài nguyên, mà từ thể chế. Cùng một mảnh đất, có nơi dựng nên đô thị phồn vinh, có nơi chìm trong nghèo đói.

LTS:

Cùng một dân tộc, khi ở trong môi trường thể chế minh bạch và công bằng, con người tỏa sáng, nhưng nếu bị giam trong một hệ thống tù mù, tùy tiện, họ sẽ mất động lực và niềm tin.

Câu hỏi vì sao có những quốc gia ít tài nguyên mà giàu có, và ngược lại, vẫn luôn là mệnh đề trung tâm của kinh tế học phát triển. Sau nhiều thập niên đi tìm lời giải, giới nghiên cứu dần đi đến cùng một nhận thức: thể chế mới là “căn nguyên sâu nhất” của sự khác biệt phát triển. Từ cuốn sách “Tại sao các quốc gia thất bại?” (Why Nations Fail) của Acemoglu & Robinson, đến “Thể chế quan trọng” (Institutions Matter) của North, và hàng trăm công trình thực chứng của World Bank, IMF, OECD… tất cả đều chỉ về một hướng: “Quốc gia nào xây được thể chế bao dung, khuyến khích sáng tạo và kiểm soát quyền lực hiệu quả- quốc gia ấy sẽ phát triển.”

Thể chế là khuôn khổ vận hành của xã hội, là mã nguồn của phát triển, là hệ điều hành của quốc gia. Nếu thể chế đúng, mọi nguồn lực- con người, tài nguyên, vốn, công nghệ- đều được kích hoạt và nhân lên. Nếu thể chế sai, mọi nguồn lực dù dồi dào cũng bị tiêu tán, hoặc trở thành mảnh đất màu mỡ cho đặc quyền và lợi ích nhóm.

Sức mạnh của thể chế nằm ở chỗ nó vừa hữu hình vừa vô hình. Nó hiện ra trong các đạo luật, trong cơ quan nhà nước, trong các thủ tục hành chính; nhưng nó cũng ẩn sâu trong niềm tin của người dân, trong văn hóa ứng xử, trong đạo đức công vụ và trong khát vọng của một dân tộc. Bởi vậy, nói đến thể chế không chỉ là nói đến bộ máy quản lý, mà là nói đến cách con người cùng nhau kiến tạo trật tự, công lý và niềm tin.

Trong thế kỷ XXI, khi công nghệ, vốn và tri thức đều có thể di chuyển dễ dàng, thể chế trở thành lợi thế cạnh tranh duy nhất không thể sao chép. Một quốc gia có thể học kỹ thuật, nhập máy móc, mua bản quyền, nhưng không thể mua được văn hóa liêm chính, pháp quyền mạnh mẽ hay niềm tin công. Đó là “tài sản vô hình” - cũng là “sức mạnh mềm”- chỉ có thể được tạo dựng bằng thời gian, bằng sự kiên định và bằng tầm nhìn chính trị sâu xa.

Như vậy, khi bàn đến phát triển, nếu chỉ nói đến tăng trưởng GDP mà quên mất thể chế, chúng ta mới chỉ nhìn phần ngọn mà chưa thấy phần gốc. Chính vì thế, bài viết thứ hai nằm trong loạt bài chuyên sâu của TS. Nguyễn Sĩ Dũng - Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội; Ủy viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng; Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện IDE; Ủy viên Hội đồng Biên tập Tạp chí điện tử Kinh doanh và Phát triển, sẽ dẫn dắt người đọc bước vào “tư duy thể chế học”, để thấy rằng: Thể chế không phải một yếu tố trong phát triển, mà chính là nền tảng quyết định của sự phát triển.

Đột phá thể chế tạo động lực cho phát triển kinh tế. Ảnh: Thanh Sơn
Đột phá thể chế tạo động lực cho phát triển kinh tế. Ảnh: Thanh Sơn

Từ nguồn lực đến thể chế - cuộc cách mạng trong tư duy phát triển

Từ lâu, chúng ta vẫn quen nhìn sự phát triển qua lăng kính của nguồn lực hữu hình: tài nguyên thiên nhiên, vốn đầu tư, nhân công, hay công nghệ. Đó là tư duy hợp lý trong thời kỳ công nghiệp hóa, khi năng suất lao động phụ thuộc nhiều vào máy móc và nguyên liệu. Nhưng bước sang thế kỷ XXI, những yếu tố ấy không còn đủ để lý giải sự thành công hay tụt hậu của các quốc gia.

Thế giới đang chứng kiến một cuộc đảo chiều trong bản đồ phát triển. Những nước giàu tài nguyên như Venezuela, Nigeria hay Congo vẫn có thể loay hoay trong khủng hoảng. Trong khi những quốc gia gần như “trắng tài nguyên” như Singapore, Nhật Bản hay Thụy Sĩ lại trở thành những trung tâm thịnh vượng hàng đầu. Vậy điều gì đã làm nên sự khác biệt ấy?

Câu trả lời, như nhiều học giả đã khẳng định, nằm ở thể chế. Douglass North, nhà kinh tế học đoạt giải Nobel, từng viết: “Thể chế là những luật lệ do con người đặt ra để định hình sự tương tác của họ trong xã hội. Chính những luật lệ ấy xác định cách nền kinh tế phát triển”. Nhận định đó đã mở ra một cuộc cách mạng trong tư duy phát triển: Phát triển không bắt đầu từ tiền bạc hay tài nguyên, mà bắt đầu từ luật chơi- tức là cách mà xã hội tổ chức quyền lực, phân bổ nguồn lực và duy trì niềm tin.

Một quốc gia có thể có nhiều tiền nhưng nếu luật chơi mập mờ, quyền sở hữu không được bảo vệ, thủ tục rườm rà, và niềm tin công bị bào mòn, thì dòng vốn sẽ chảy đi, người tài sẽ rời bỏ, và xã hội sẽ lụi tàn. Ngược lại, nếu thể chế minh bạch, công bằng và đáng tin cậy, thì ngay cả trong nghèo khó, nguồn lực vẫn được khơi dậy, ý chí sáng tạo vẫn bừng nở, và đất nước có thể trỗi dậy mạnh mẽ.

Cũng chính vì vậy mà nhiều chuyên gia gọi thể chế là “vốn mẹ” của mọi loại vốn khác. Vốn con người (human capital) chỉ phát huy khi được bảo đảm quyền tự do sáng tạo. Vốn tài chính (financial capital) chỉ lưu thông khi có môi trường pháp lý an toàn. Vốn xã hội (social capital) chỉ dồi dào khi niềm tin công được củng cố. Tất cả những điều ấy đều bắt nguồn từ chất lượng của thể chế.

Nhìn lại Việt Nam, suốt gần bốn thập niên Đổi mới, những thành tựu lớn nhất của chúng ta- từ kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cải cách hành chính, đến thu hút đầu tư và hội nhập quốc tế- đều là thành quả của cải cách thể chế. Mỗi lần tháo gỡ một nút thắt thể chế, đất nước lại tiến thêm một bước dài. Nhưng đồng thời, chính những “nút nghẽn thể chế” vẫn đang là rào cản lớn nhất của phát triển hôm nay, khi thủ tục còn rườm rà, pháp luật còn chồng chéo, và niềm tin của doanh nghiệp chưa thật sự vững chắc.

Hiểu được điều đó, chúng ta cần chuyển đổi tư duy căn bản: “Không thể phát triển bằng cách chỉ đổ thêm nguồn lực vào một hệ thống cũ. Phải nâng cấp hệ điều hành- tức là cải cách thể chế- để mọi nguồn lực được vận hành thông suốt”.

Chính vì vậy, chương này mang tên “Thể chế – Nền tảng quyết định sự phát triển của quốc gia”. Nó không chỉ là sự tiếp nối của chương trước về khái niệm thể chế, mà còn là bước tiến trong nhận thức: từ hiểu thể chế là gì, đến hiểu vì sao thể chế quyết định tất cả.

Thể chế - nền tảng của mọi nguồn lực phát triển

Mọi quốc gia đều được ban cho những nguồn lực nhất định: đất đai, con người, tài nguyên, vốn và tri thức. Nhưng lịch sử nhân loại cho thấy: cùng một nguồn lực, kết quả có thể khác nhau đến hàng trăm lần. Hàn Quốc và Triều Tiên có chung một dân tộc, một văn hóa, một điểm khởi đầu; nhưng chỉ một bên bứt phá thành cường quốc công nghiệp, còn bên kia rơi vào cô lập và nghèo đói. Tại sao? Bởi vì thể chế hoàn toàn khác nhau.

Thể chế chính là hệ thống quy tắc định hình cách con người tổ chức, khai thác và phân bổ nguồn lực. Nó là nền móng mà trên đó mọi “nguồn lực hữu hình”- tài nguyên, vốn, lao động, công nghệ- mới có thể phát huy giá trị. Nếu ví đất nước như một cỗ máy, thì thể chế chính là bộ khung giữ cho cỗ máy ấy chạy đúng hướng, tiết kiệm năng lượng và tạo ra giá trị bền vững.

Thể chế bảo đảm quyền sở hữu và ổn định kỳ vọng. Không có gì cản trở đầu tư và sáng tạo mạnh hơn sự bất định. Các nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới chỉ ra rằng: tại những quốc gia nơi quyền sở hữu được bảo vệ rõ ràng và pháp luật nhất quán, tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đầu người cao hơn trung bình 1,5 - 2 lần so với những nơi thiếu đảm bảo pháp lý. Ví dụ, tại Singapore- nơi đất đai thuộc sở hữu Nhà nước nhưng quyền sử dụng được cấp dài hạn (lên tới 99 năm) và bảo đảm bằng pháp luật- môi trường đầu tư ổn định đến mức dòng vốn FDI luôn chiếm hơn 25% GDP, cao nhất Đông Nam Á. Ngược lại, ở những quốc gia có chính sách thu hồi đất thiếu minh bạch hoặc thay đổi đột ngột, nhà đầu tư buộc phải “tính rủi ro chính sách” vào chi phí, làm giảm đáng kể sức hấp dẫn của nền kinh tế.

Thể chế tốt không chỉ xác định ai là chủ sở hữu, mà còn bảo đảm quyền chuyển nhượng, thế chấp, thừa kế và bồi thường thỏa đáng. Đó là nền tảng để “tài sản chết” biến thành “nguồn vốn sống”- khi người dân có thể dùng tài sản hợp pháp của mình làm đòn bẩy tài chính cho sản xuất, kinh doanh, đổi mới.

Thể chế giảm chi phí giao dịch và khuyến khích hợp tác. Nhà kinh tế học Ronald Coase- người đặt nền móng cho kinh tế học thể chế hiện đại- từng nói: “Chi phí giao dịch là thứ vô hình nhưng quyết định hiệu quả của cả nền kinh tế”. Thể chế chính là công cụ giảm thiểu những chi phí vô hình ấy: chi phí tìm kiếm thông tin, ký kết hợp đồng, thực thi cam kết và giải quyết tranh chấp.

Theo báo cáo Doing Business của World Bank (2020), những quốc gia có hệ thống pháp luật minh bạch và quy trình thủ tục đơn giản thường tiết kiệm 30- 40% chi phí giao dịch cho doanh nghiệp. Ở New Zealand, đăng ký doanh nghiệp chỉ mất 1 ngày; ở Việt Nam, đã rút ngắn xuống 6 ngày- và chỉ riêng cải cách này đã giúp tăng thêm hàng chục nghìn doanh nghiệp mỗi năm.

Khi luật chơi rõ ràng, doanh nghiệp không phải “mất phí để hiểu luật”, không cần “quan hệ để tồn tại”, mà chỉ cần năng lực và sáng tạo để phát triển. Ngược lại, nếu thể chế mập mờ, chi phí “phi chính thức” trở thành gánh nặng, bóp méo cạnh tranh và triệt tiêu động lực đổi mới.

Thể chế tạo niềm tin - nền tảng của vốn xã hội. Niềm tin xã hội (social trust) là “chất keo vô hình” gắn kết các thành viên trong cộng đồng và giảm chi phí giám sát. Nghiên cứu của Francis Fukuyama (1995) cho thấy: những quốc gia có niềm tin xã hội cao (như Thụy Điển, Nhật Bản, Đức) thường có năng suất lao động cao hơn 20- 30% so với các nước có mức độ tin cậy thấp. Nguyên nhân rất đơn giản: khi con người tin nhau và tin vào thể chế, họ sẵn sàng hợp tác, đầu tư dài hạn, và chia sẻ rủi ro. Khi niềm tin mất đi, mọi quan hệ kinh tế trở thành “trò chơi có tổng bằng không”- ai cũng lo phòng thủ, ai cũng sợ bị thiệt, và xã hội trở nên kém hiệu quả.

Một thể chế đáng tin cậy là thể chế minh bạch, nhất quán và có khả năng dự đoán. Chính sự dự đoán đó giúp doanh nghiệp dám đầu tư, người dân dám sáng tạo, và nhà nước dám trao quyền. Ở Việt Nam, khi thủ tục đấu thầu qua mạng được áp dụng rộng rãi, chi phí công giảm đáng kể, nhưng quan trọng hơn, niềm tin vào tính minh bạch của hệ thống được củng cố- đó chính là giá trị thể chế mang lại.

Thể chế - nhân tố nhân lên năng suất tổng hợp. Trong giai đoạn đầu phát triển, tăng trưởng chủ yếu đến từ “vốn” và “lao động”. Nhưng khi các yếu tố đó đạt ngưỡng, chỉ còn thể chế và đổi mới sáng tạo mới có thể tạo ra tăng trưởng bền vững. Theo báo cáo World Development Report 2021, trên 50% tăng trưởng năng suất toàn cầu hiện nay đến từ cải thiện thể chế và quản trị. Hàn Quốc là ví dụ điển hình. Sau khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, nước này không chỉ cải cách ngân hàng hay doanh nghiệp, mà tập trung vào cải cách thể chế quản lý nhà nước- từ minh bạch ngân sách, tự chủ tài chính địa phương, đến tăng cường trách nhiệm giải trình. Kết quả, chỉ trong một thập niên, Hàn Quốc tăng gấp đôi GDP bình quân đầu người, trở thành thành viên OECD, và là một trong những nền kinh tế sáng tạo nhất thế giới.

Thể chế tốt, vì thế, không chỉ “giảm ma sát” trong hệ thống, mà còn khuếch đại năng suất tổng hợp- thứ mà các nhà kinh tế gọi là Total Factor Productivity (TFP). Nó giúp mỗi đơn vị nguồn lực tạo ra nhiều giá trị hơn mà không cần tiêu tốn thêm vốn hay lao động.

Tóm lại, tất cả các nguồn lực- con người, vốn, công nghệ, đất đai- chỉ thực sự phát huy khi được vận hành trong một thể chế minh bạch, đáng tin cậy và có khả năng dự đoán được. Thể chế bảo vệ quyền sở hữu → tạo động lực đầu tư. Thể chế giảm chi phí giao dịch → tăng hiệu quả hoạt động. Thể chế củng cố niềm tin → khơi dậy hợp tác và sáng tạo.

Bởi vậy, nói rằng “thể chế là nền tảng của mọi nguồn lực phát triển” không phải là ẩn dụ, mà là một định luật của kinh tế học hiện đại. Không có thể chế tốt, mọi nguồn lực đều phân tán; có thể chế tốt, nguồn lực hữu hạn cũng trở thành vô hạn.

Thể chế - hệ điều hành của quốc gia

Nếu coi quốc gia là một cơ thể sống, thì thể chế chính là hệ thần kinh trung ương. Nếu ví quốc gia như một cỗ máy, thì thể chế chính là hệ điều hành. Nó điều phối mọi bộ phận, đảm bảo chúng vận hành hài hòa, không chồng chéo, không xung đột và có khả năng tự điều chỉnh khi môi trường thay đổi.

Một quốc gia có thể có nhiều cơ quan, nhiều chính sách, nhưng nếu không có một hệ điều hành tốt, mọi nỗ lực sẽ giống như những “ứng dụng” chạy trên một nền tảng lỗi- tốn năng lượng, thiếu phối hợp, và dễ sụp đổ.

Thể chế - hệ điều hành của quyền lực và trách nhiệm. Trong hệ điều hành thể chế, phân bổ quyền lực và cơ chế kiểm soát quyền lực là cấu trúc lõi. Ở những quốc gia có thể chế vững mạnh, quyền lực không tập trung tuyệt đối, mà được thiết kế sao cho mỗi quyền lực đều có đối trọng, mỗi quyết định đều có sự giám sát.

Theo Chỉ số quản trị toàn cầu (Worldwide Governance Indicators- WGI) của Ngân hàng Thế giới, các quốc gia có điểm cao ở hai chiều “chất lượng điều tiết” và “kiểm soát tham nhũng” thường đạt tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đầu người cao hơn 1,5 lần so với nhóm trung bình. Ngược lại, nơi quyền lực không được kiểm soát, chi phí quản lý tăng, chính sách dễ bị chi phối bởi lợi ích nhóm, và xã hội dần đánh mất niềm tin.

Một hệ điều hành tốt vì vậy không chỉ phân quyền hợp lý, mà còn kết nối hiệu quả giữa trung ương và địa phương, giữa nhà nước và xã hội, giữa khu vực công và tư. Sự kết nối đó tạo nên khả năng “phản hồi chính sách”- khi chính quyền biết lắng nghe, điều chỉnh, và học hỏi từ thực tiễn.

Thể chế - hệ điều hành của sự ổn định và thích ứng. Thể chế mạnh không phải là thể chế cứng nhắc, mà là thể chế ổn định trong nguyên tắc, linh hoạt trong phương thức. Ổn định giúp người dân và doanh nghiệp có thể dự đoán, lập kế hoạch dài hạn; linh hoạt giúp quốc gia không bị “đóng khung” trước những biến động nhanh của thời đại.

Theo nghiên cứu của Feyisa (2022) trên 90 quốc gia đang phát triển, những nước có mức ổn định chính trị và hiệu lực chính phủ cao trong WGI thường có khả năng chống chịu khủng hoảng tài chính và thiên tai tốt hơn rõ rệt. Tương tự, Boudreaux (2022) phát hiện rằng sau khi xảy ra thiên tai, hoạt động khởi nghiệp ở các nước có thể chế hiệu quả thường tăng lên thay vì giảm xuống, bởi môi trường pháp lý và chính sách hỗ trợ nhanh, minh bạch.

Những dữ liệu ấy cho thấy: thể chế tốt không chỉ giữ ổn định, mà còn nuôi dưỡng khả năng phục hồi. Nó giống như hệ điều hành có “tự động cập nhật”: khi có sự cố, nó tự điều chỉnh mà không làm sụp đổ toàn bộ hệ thống.

Thể chế - hệ điều hành của học hỏi và đổi mới. Thể chế mạnh là thể chế có trí thông minh học hỏi. Không một đạo luật, chính sách hay mô hình nào hoàn hảo mãi mãi. Vì thế, thể chế cần được “dạy” để học từ sai lầm, từ thực tế và từ thế giới.

Một thể chế biết học hỏi sẽ tổ chức các vòng phản hồi chính sách (policy feedback loop): từ thực tiễn → giám sát → đánh giá tác động → điều chỉnh quy định. Theo OECD (2023), những quốc gia áp dụng cơ chế đánh giá tác động chính sách (RIA) định kỳ và công khai tham vấn xã hội có hiệu quả điều hành chính phủ cao hơn 20% so với các nước không có quy trình này.

Bên cạnh đó, xu hướng chính phủ điện tử và quản trị số (e-governance) cũng đang trở thành công cụ nâng cấp hệ điều hành thể chế. Nghiên cứu của Zou (2023) đăng trên Technological Forecasting & Social Change khẳng định rằng việc triển khai e-governance đã giúp nhiều nước đang phát triển cải thiện rõ rệt hiệu quả quản trị, nhờ giảm chi phí giao dịch, tăng tính minh bạch và củng cố niềm tin công.

Như vậy, thể chế học hỏi chính là thể chế thông minh: biết thử nghiệm (sandbox), biết điều chỉnh (review), và biết tự “cập nhật phiên bản mới” cho phù hợp với thời đại.

Khi hệ điều hành lỗi - toàn hệ thống ngừng trệ. Một hệ điều hành lỗi thể hiện qua sự chồng chéo, mâu thuẫn và thiếu trách nhiệm giải trình. Ở đó, cùng một vấn đề có nhiều cơ quan phụ trách, nhưng không ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Cùng một quy trình nhưng mỗi nơi hiểu một cách khác nhau. Cùng một luật, nhưng được áp dụng không thống nhất.

Khi “mã nguồn” của thể chế bị lỗi, toàn bộ năng lượng xã hội bị tiêu hao cho việc xử lý trục trặc. Theo OECD (2024), tham nhũng và thủ tục hành chính rườm rà khiến chi phí công trung bình của các nước đang phát triển tăng thêm 10- 25%, đồng thời làm giảm niềm tin công tới 40%. Ở Việt Nam, nhiều dự án đầu tư công bị chậm hoặc đình trệ không phải vì thiếu vốn, mà vì xung đột giữa các quy định pháp lý- ví dụ, giữa Luật Đầu tư công, Luật Đất đai, Luật Xây dựng và Luật Môi trường. Những “lỗi thể chế” ấy không chỉ làm chậm tiến độ, mà còn làm mất cơ hội phát triển- một “chi phí vô hình” khó đo đếm nhưng vô cùng lớn.

Tóm lại, thể chế chính là hệ điều hành của quốc gia, nơi quyền lực được phân bổ, trách nhiệm được xác định, thông tin được luân chuyển, và phản hồi được xử lý. Một hệ điều hành mạnh giúp xã hội vận hành trơn tru, giảm ma sát, nuôi dưỡng niềm tin và tạo năng lực thích ứng. Ngược lại, hệ điều hành lỗi khiến nguồn lực bị lãng phí, chính sách bị méo mó, và xã hội rơi vào vòng luẩn quẩn của trì trệ.

Cũng như trong công nghệ, không có phần cứng nào đủ mạnh để cứu một hệ điều hành lỗi. Vì thế, muốn đất nước phát triển bền vững, phải bắt đầu bằng việc nâng cấp hệ điều hành thể chế- làm cho nó thông minh hơn, minh bạch hơn, và biết học hỏi hơn. Đó chính là nền tảng của mọi năng lực quốc gia trong thế kỷ XXI.

Ảnh minh họa
Ảnh minh họa
Thể chế - sức mạnh mềm của quốc gia

Nếu năng lực vật chất quyết định “điều quốc gia có thể làm”, thì năng lực thể chế- nhất là ở tầng văn hóa, đạo đức và niềm tin- quyết định “vì sao quốc gia làm điều đó, và làm đến cùng hay không”. Sức mạnh mềm ấy không đến từ vũ khí hay tài nguyên, mà từ niềm tin, văn hóa và khát vọng được hun đúc qua thể chế.

Niềm tin công - nền tảng của vốn xã hội. Niềm tin công (public trust) là chỉ số tinh tế nhất đo chất lượng thể chế. Một nhà nước có thể có chính sách đúng, luật pháp đủ, nhưng nếu người dân không tin, mọi nỗ lực đều khó thành công. Ngược lại, khi người dân tin rằng chính quyền minh bạch, công bằng và liêm chính, thể chế trở thành nguồn lực tự tái tạo mạnh nhất, vì niềm tin làm giảm chi phí kiểm soát, tăng tính tự giác và khơi dậy tinh thần hợp tác xã hội.

Theo OECD Trust Survey 2024, ở những nước có hơn 50% người dân tin tưởng vào chính phủ (như Đan Mạch, Phần Lan, Na Uy), tốc độ phục hồi kinh tế sau khủng hoảng COVID-19 nhanh gấp đôi so với nhóm có niềm tin thấp (dưới 30%, như Mỹ và Pháp). Một nghiên cứu kéo dài bốn thập kỷ của Christian Bjørnskov (2022) trên 64 quốc gia cũng chứng minh: xã hội có mức niềm tin cao thường có tốc độ tăng trưởng năng suất dài hạn cao hơn 25%, vì các quan hệ kinh tế ít bị chi phối bởi sợ hãi và thủ tục.

Niềm tin công không thể được “ban hành” bằng nghị định. Nó chỉ được gây dựng dần qua thực thi công bằng và minh bạch. Mỗi quyết định công chính xác, mỗi hành vi liêm chính, mỗi lời hứa được giữ đúng đều là “hạt giống” bồi đắp niềm tin thể chế. Ngược lại, chỉ một vụ việc tham nhũng hay thiên vị cũng có thể phá hủy niềm tin tích lũy trong nhiều năm.

Văn hóa ứng xử và đạo đức công vụ - tấm gương của thể chế. Thể chế không chỉ được viết trong luật, mà còn được khắc trong thói quen ứng xử của công chức, doanh nghiệp và người dân. Một thể chế mạnh là thể chế khiến người dân tuân thủ luật không phải vì sợ phạt, mà vì tin đó là điều đúng. Văn hóa ấy không tự sinh ra, mà được nuôi dưỡng bằng đạo đức công vụ, trách nhiệm giải trình và nêu gương của người có quyền.

Theo khảo sát của Edelman Trust Barometer 2025, tại Singapore- quốc gia có chỉ số niềm tin công cao nhất châu Á (73%)- người dân đánh giá “chính phủ nói đi đôi với làm” là lý do hàng đầu củng cố niềm tin. Còn tại những nơi mà “nói nhiều, làm ít” hoặc “làm mà không chịu trách nhiệm”, niềm tin công nhanh chóng xói mòn.

Như vậy, đạo đức công vụ chính là “văn hóa của quyền lực”. Khi công chức coi quyền là trách nhiệm, luật pháp trở thành công cụ phục vụ, còn khi coi quyền là đặc ân, luật pháp dễ biến thành công cụ bảo vệ đặc quyền. Đó là ranh giới mong manh nhưng quyết định sự chính danh của thể chế.

Ở Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng khẳng định: “Cán bộ là cái gốc của mọi công việc; công việc thành công hay thất bại là do cán bộ tốt hay kém”. Tư tưởng ấy vẫn còn nguyên giá trị, vì ở mọi nền hành chính, văn hóa thể chế được thể hiện rõ nhất qua hành vi của người thực thi.

Khát vọng quốc gia - năng lượng mềm của phát triển. Một thể chế mạnh không chỉ quản lý tốt hiện tại mà còn truyền cảm hứng cho tương lai. Khi người dân tin rằng luật chơi công bằng, nỗ lực hôm nay có thể mang lại cơ hội ngày mai, họ sẽ dốc sức sáng tạo và cống hiến. Ngược lại, nếu luật chơi bất định, công sức dễ bị phủ định, niềm tin bị bào mòn, khát vọng sẽ tắt.

Theo IMD Cạnh tranh toàn cầu 2025 (World Competitiveness 2025), những quốc gia dẫn đầu như Thụy Sĩ, Singapore, Đan Mạch đều có mức tin cậy thể chế cao, đạo đức công vụ vững và mục tiêu phát triển rõ rang. Đó là sự kết hợp giữa “niềm tin, trật tự và tầm nhìn”. Bài phân tích của The Guardian (2024) về Đan Mạch khẳng định: chính “văn hóa tin cậy lẫn nhau” là bí mật giúp đất nước này duy trì hạnh phúc và năng lực cạnh tranh hàng đầu thế giới.

Khát vọng quốc gia, do đó, không phải là khẩu hiệu, mà là hiệu ứng của thể chế công bằng và đáng tin. Thể chế tốt khiến người dân thấy mình thuộc về quốc gia này- không phải vì nghĩa vụ, mà vì tự hào và niềm tin.

Thể chế như sức mạnh mềm không thể sao chép. Tài nguyên có thể khai thác, vốn có thể vay, công nghệ có thể mua, nhưng niềm tin và văn hóa thể chế là không thể sao chép. Đó là “DNA” của mỗi dân tộc, được hình thành qua lịch sử, văn hóa và quá trình quản trị. Vì vậy, sức mạnh thể chế chính là lợi thế cạnh tranh duy nhất không thể nhập khẩu.

Những quốc gia như Singapore, Thụy Sĩ hay Phần Lan có thể nhỏ bé về diện tích, ít dân và nghèo tài nguyên, nhưng họ đã “lập trình” được cho mình một văn hóa thể chế tin cậy, liêm chính và hướng đến công bằng. Ngược lại, nhiều quốc gia giàu tài nguyên nhưng thể chế lỏng lẻo lại rơi vào “lời nguyền tài nguyên”- nơi của cải chỉ sinh ra bất bình đẳng và xung đột.

Do đó, trong thế kỷ XXI, sức mạnh thể chế chính là sức mạnh mềm mới của quốc gia- thứ quyết định vị thế trong trật tự toàn cầu không chỉ bằng GDP, mà bằng niềm tin, đạo đức và tầm nhìn phát triển.

Tóm lại, thể chế không chỉ là khung pháp luật hay bộ máy hành chính, mà là nền văn hóa quyền lực và niềm tin công. Khi thể chế minh bạch, công bằng, đáng tin cậy, nó tạo ra “trường năng lượng tích cực”- nơi con người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Ngược lại, thể chế mập mờ, thiên vị hay thiếu trách nhiệm sẽ khiến niềm tin suy yếu, sáng tạo co cụm và khát vọng phai mờ. Vì thế, sức mạnh thể chế không chỉ được đo bằng các chỉ số kinh tế, mà bằng chất lượng của niềm tin, của đạo đức công vụ, và của tinh thần dân tộc. Một quốc gia phát triển bền vững phải là quốc gia có thể chế vừa cứng rắn trong pháp lý, vừa mềm mại trong giá trị- nơi luật pháp bảo vệ công lý, và công lý nuôi dưỡng niềm tin.

Biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh - Bài 2: Thể chế - Nền tảng quyết định sự phát triển của quốc gia - ảnh 3

Thể chế - thước đo của năng lực cạnh tranh quốc gia

Nếu năng lực cạnh tranh là khả năng tạo ra sự thịnh vượng trong một thế giới đầy cạnh tranh, thì thể chế chính là nền móng của năng lực ấy. Công nghệ có thể mua, vốn có thể vay, nhân lực có thể đào tạo, nhưng thể chế- tức khuôn khổ và cách vận hành của quốc gia- chỉ có thể xây dựng từ bên trong. Nó quyết định doanh nghiệp dám đầu tư hay không, người dân có tin tưởng hay không, và quốc gia có tận dụng được cơ hội phát triển hay không.

Thể chế trong thước đo cạnh tranh toàn cầu. Từ đầu thế kỷ XXI, các tổ chức quốc tế lớn đều coi chất lượng thể chế là tiêu chí hàng đầu trong xếp hạng năng lực cạnh tranh của quốc gia.

Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) trong Global Competitiveness Index 4.0 (GCI 2018–2024) xác định “thể chế” là trụ cột thứ nhất, chiếm 20% tổng trọng số của năng lực cạnh tranh quốc gia, với 19 tiêu chí cụ thể như: quyền sở hữu tài sản, độc lập tư pháp, minh bạch ngân sách, đạo đức khu vực công, và hiệu quả của khu vực công. IMD World Competitiveness Yearbook cũng xếp “thể chế và quản trị công” trong bộ chỉ số nền tảng quyết định năng lực dài hạn, vì nó phản ánh “mức độ đáng tin cậy của hệ điều hành quốc gia”. Ngân hàng Thế giới trong bộ chỉ số Worldwide Governance Indicators (WGI) đánh giá 6 khía cạnh cốt lõi của thể chế, trong đó có “hiệu lực chính phủ”, “chất lượng điều tiết”, và “kiểm soát tham nhũng” là các yếu tố có tương quan trực tiếp với tăng trưởng GDP bình quân đầu người.

Theo thống kê của WEF (2024), 10 quốc gia dẫn đầu thế giới về năng lực cạnh tranh (như Thụy Sĩ, Singapore, Thụy Điển, Hà Lan, Đan Mạch, Hàn Quốc) cũng đồng thời nằm trong nhóm có thể chế minh bạch và hiệu quả hàng đầu. Điều này cho thấy, thể chế không chỉ là một biến số trong công thức phát triển, mà là điều kiện tiên quyết quyết định mọi biến số khác có phát huy được hay không.

Khi thể chế tốt - năng lực cạnh tranh được nhân lên. Một thể chế hiệu quả giúp quốc gia giảm rủi ro, giảm chi phí và tăng tốc độ phản ứng. Đó chính là ba yếu tố cốt lõi của cạnh tranh.

Về giảm rủi ro chính sách, doanh nghiệp chỉ dám đầu tư dài hạn khi tin rằng luật pháp không thay đổi đột ngột. Singapore là ví dụ điển hình: nhờ sự ổn định và tính dự đoán cao của chính sách, quốc gia này luôn nằm trong nhóm dẫn đầu về thu hút FDI (chiếm tới 25–30% GDP).

Về giảm chi phí giao dịch, theo Doing Business Report của World Bank, chi phí tuân thủ thủ tục hành chính trung bình của doanh nghiệp tại các nước OECD chỉ bằng 1/3 so với các nước đang phát triển. Khác biệt này phản ánh trực tiếp chất lượng thể chế.

Về tăng tốc độ phản ứng, Nhật Bản, sau thảm họa kép năm 2011, đã nhanh chóng khôi phục nhờ cơ chế điều hành tập trung, phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp và người dân. Sự phục hồi đó không chỉ nhờ công nghệ, mà nhờ một thể chế phản ứng nhanh, minh bạch và có niềm tin xã hội cao.

Ở cấp doanh nghiệp, khảo sát của World Economic Forum (2023) cho thấy, các nhà đầu tư toàn cầu xếp “mức độ tin cậy thể chế và tính nhất quán chính sách” cao hơn cả chi phí lao động trong quyết định lựa chọn quốc gia đặt cơ sở sản xuất. Điều đó có nghĩa là, thể chế chính là lợi thế cạnh tranh vượt lên mọi ưu đãi.

Thể chế yếu và chi phí ẩn của phát triển. Ngược lại, thể chế yếu tạo ra “chi phí thể chế” (institutional cost) - thứ chi phí vô hình nhưng ăn mòn năng lực cạnh tranh. Đó cụ thể là những chi phí sau:

Thứ nhất là chi phí hành chính. Thủ tục rườm rà làm giảm năng suất xã hội. Theo OECD (2024), chi phí hành chính không cần thiết làm giảm năng suất lao động trung bình của các nước đang phát triển khoảng 15-25%.

Thứ hai là chi phí không chính thức. Khi luật chơi không minh bạch, chi phí “quan hệ” trở thành gánh nặng. Transparency International (2024) ước tính: tham nhũng làm thất thoát tới 5% GDP toàn cầu mỗi năm, tương đương 4.000 tỷ USD.

Thứ ba là chi phí cơ hội. Khi nhà đầu tư rời bỏ môi trường thể chế rủi ro, quốc gia mất đi cơ hội tạo việc làm, thu thuế và lan tỏa công nghệ.

Thứ tư là chi phí niềm tin. Đây là loại chi phí khó đo đếm nhất, nhưng có tác động to lớn nhất. Khi người dân và doanh nghiệp mất lòng tin, xã hội vận hành bằng “mệnh lệnh” thay vì “niềm tin”, khiến mọi việc trở nên chậm chạp và kém hiệu quả.

Tại Việt Nam, Báo cáo Năng lực cạnh tranh quốc gia 2024 chỉ ra rằng, các nút thắt lớn nhất vẫn nằm ở nhóm “thể chế, pháp lý, quản trị công”, đặc biệt là sự chồng chéo pháp luật và thiếu nhất quán trong thực thi. Điều này lý giải vì sao, dù nhiều nỗ lực cải thiện môi trường đầu tư đã được triển khai, chỉ số niềm tin doanh nghiệp (Business Confidence Index) vẫn dao động dưới 50 điểm- ngưỡng thể hiện sự thận trọng.

Thể chế là lợi thế cạnh tranh không thể sao chép. Tài nguyên có thể cạn, nhân công nơi khác có thể rẻ hơn, nhưng một thể chế đáng tin cậy, minh bạch và hiệu quả là lợi thế cạnh tranh duy nhất mà quốc gia khác không thể sao chép.

Đó chính là bí quyết của các nền kinh tế thành công nhất thế giới. Thụy Sĩ với quy tắc dân chủ trực tiếp, người dân tham gia quyết định chính sách tạo nên tính minh bạch và trách nhiệm cao. Singapore với triết lý “liêm chính, hiệu quả và vì công chúng” tạo ra bộ máy hành chính tinh gọn, đáng tin, không dung thứ cho tham nhũng. Đan Mạch và Phần Lan với nền hành chính “mở dữ liệu công”, nơi mọi khoản chi của chính phủ đều công khai trực tuyến, giúp người dân trở thành “người giám sát” quyền lực.

Những mô hình ấy cho thấy, thể chế không chỉ là “luật chơi” của quốc gia, mà là thương hiệu quốc gia, quyết định cách thế giới nhìn nhận và hợp tác với quốc gia đó.

Tóm lại, thể chế là “năng lực cạnh tranh ẩn” của quốc gia- không thể thấy ngay bằng con số, nhưng hiện hữu trong mọi chỉ số phát triển. Một thể chế tốt không chỉ bảo đảm công bằng, mà còn tăng tốc độ phản ứng, giảm chi phí và củng cố niềm tin. Đó là lý do vì sao các chuyên gia của WEF khẳng định: “Trong thế kỷ XXI, quốc gia có năng lực cạnh tranh nhất không phải là quốc gia có nhiều tài nguyên nhất, mà là quốc gia có thể chế hiệu quả nhất”.

Việt Nam đang đứng trước thời cơ lớn để chuyển hóa thể chế thành lợi thế cạnh tranh bằng cách xây dựng một “hệ điều hành quốc gia” minh bạch, linh hoạt và đáng tin cậy. Khi đó, thể chế không chỉ là nền tảng phát triển, mà còn là sức mạnh thương hiệu của quốc gia Việt Nam trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Bài 3: Tư tưởng, tầm nhìn và triết lý biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh

Nội dung: TS. Nguyễn Sĩ Dũng
Thiết kế: Thùy Dung

Tin khác

Biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh - Bài 2: Thể chế - Nền tảng quyết định sự phát triển của quốc gia

Biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh - Bài 2: Thể chế - Nền tảng quyết định sự phát triển của quốc gia

(KDPT) - Lịch sử nhân loại chứng minh một điều giản dị mà sâu sắc, rằng của cải không tự...
Biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh - Bài 1: Thể chế là gì?

Biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh - Bài 1: Thể chế là gì?

(KDPT) - Có một nghịch lý thường thấy trong lịch sử phát triển của các dân tộc là những...
VietinBank với chiến lược ‘Chuyển đổi kép - chuyển đổi xanh và chuyển đổi số’ trong kỷ nguyên mới

VietinBank với chiến lược ‘Chuyển đổi kép - chuyển đổi xanh và chuyển đổi số’ trong kỷ nguyên mới

(KDPT) - VietinBank đã chuyển mình từ một ngân hàng chuyên doanh thành một trong những định chế...
Chủ tịch Lữ Hành Việt: Muốn cạnh tranh quốc tế, phải thay đổi mô hình kinh doanh

Chủ tịch Lữ Hành Việt: Muốn cạnh tranh quốc tế, phải thay đổi mô hình kinh doanh

(KDPT) - Theo ông Nguyễn Tiến Mạnh - Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Lữ Hành Việt, muốn nâng cao...
BIDV và sự chuyển dịch tư duy từ “hoàn thành nhiệm vụ” sang “kiến tạo giá trị”

BIDV và sự chuyển dịch tư duy từ “hoàn thành nhiệm vụ” sang “kiến tạo giá trị”

(KDPT) - Hành trình gần 70 năm của BIDV gắn với từng bước chuyển dịch của nền kinh tế, có...
Chủ tịch MB Lưu Trung Thái: Từ những bài toán thực tiễn đến khát vọng kiến tạo giá trị

Chủ tịch MB Lưu Trung Thái: Từ những bài toán thực tiễn đến khát vọng kiến tạo giá trị

(KDPT) - Từ một ngân hàng kiên trì đầu tư cho công nghệ, MB đang từng bước chuyển đổi số...