Sàn carbon Việt Nam: Gần 5 tháng chỉ có 7 giao dịch, doanh nghiệp vẫn đứng ngoài cuộc
Sàn carbon gần như đóng băng sau phiên khai trương
Ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước chính thức khai trương tại Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), đánh dấu bước tiến trong lộ trình hình thành thị trường carbon tại Việt Nam. Tuy nhiên sau gần 5 tháng vận hành, hoạt động giao dịch vẫn chưa đạt được kỳ vọng.
Theo dữ liệu giao dịch tính đến ngày 17/11, hệ thống mới ghi nhận 7 giao dịch hạn ngạch phát thải mã VN2025, với tổng khối lượng khớp lệnh 1.310 tCO₂e, tương ứng giá trị chuyển nhượng khoảng 174,86 triệu đồng.
Phần lớn giao dịch tập trung ngay trong ngày khai trương. Cụ thể, 6 giao dịch với tổng khối lượng 1.210 tCO₂e được thực hiện trong phiên đầu tiên, ở mức giá 130.000-136.000 đồng/tCO₂e. Gần 3 tháng sau đó, thị trường chỉ phát sinh thêm một giao dịch với khối lượng 100 tCO₂e vào ngày 15/9, ở mức 132.000 đồng/tCO₂e. Từ thời điểm này đến ngày 17/11, sàn không ghi nhận thêm giao dịch chuyển nhượng nào.
Theo báo cáo chính sách của Ủy ban Kinh tế và Xã hội châu Á - Thái Bình Dương (ESCAP), Viện Tăng trưởng xanh Toàn cầu (GGGI) và Viện Kinh tế Năng lượng và Phân tích Tài chính (IEEFA), Việt Nam đã đạt tiến độ đáng ghi nhận trong xây dựng khuôn khổ thị trường carbon. Dù vậy, những hạn chế về cơ chế phân bổ hạn ngạch, chất lượng dữ liệu phát thải và địa vị pháp lý của tài sản carbon đang cản trở khả năng vận hành thực chất.
Một trong những nguyên nhân trực tiếp khiến thanh khoản sàn carbon thấp là cách thức phân bổ hạn ngạch trong giai đoạn thí điểm.
Theo Quyết định 263/QĐ-TTg, tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ cho giai đoạn 2025-2026 khoảng 511 triệu tấn CO₂ tương đương. Trong đó, năm 2025 là 243,08 triệu tấn và năm 2026 là 268,39 triệu tấn, dành cho 110 cơ sở thuộc ba lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép và xi măng.
Bên cạnh cơ chế phân bổ, những quy định linh hoạt trong giai đoạn thí điểm cũng góp phần giảm áp lực tuân thủ. Doanh nghiệp được vay trước tối đa 15% hạn ngạch của kỳ tiếp theo, chuyển phần hạn ngạch chưa sử dụng sang kỳ sau và sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ tối đa 30% nghĩa vụ phát thải.
Ở góc độ chi phí, mức giá carbon khoảng 130.000-136.000 đồng/tCO₂e trong những giao dịch đầu tiên chưa đủ tạo ra thay đổi đáng kể trong quyết định đầu tư của các cơ sở phát thải lớn.
Trong nửa đầu năm 2026, nhiệt điện than vẫn đóng góp 54,5% tổng sản lượng điện cả nước. Với cường độ phát thải khoảng 0,9-1,1 tấn CO₂/MWh, chi phí carbon tương ứng vào khoảng 120.000-150.000 đồng/MWh. Khoản chi này chưa tạo ra sức ép đáng kể so với tổng chi phí nhiên liệu, đầu tư nhà máy và các yếu tố khác trong hoạt động sản xuất điện.
Gần 87% cơ sở khảo sát chưa có hệ thống MRV ổn định
Theo dữ liệu từ Cục Biến đổi khí hậu, khảo sát năm 2026 đối với 91 cơ sở thuộc diện tham gia thí điểm hệ thống trao đổi hạn ngạch phát thải (ETS) cho thấy chỉ có 12 cơ sở thiết lập được hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm tra khí nhà kính (MRV) vận hành ổn định.
Như vậy, chỉ khoảng 13,2% số cơ sở khảo sát đáp ứng yêu cầu này, trong khi gần 87% còn lại vẫn đang trong quá trình chuẩn bị hoặc triển khai thử nghiệm.
MRV là nền tảng quan trọng để xác định chính xác lượng phát thải, đánh giá mức độ tuân thủ và làm cơ sở phân bổ hạn ngạch. Nếu dữ liệu thiếu chính xác hoặc chưa được kiểm chứng đầy đủ, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc xác định nhu cầu hạn ngạch, tính toán chi phí carbon cũng như xây dựng kế hoạch giảm phát thải.
Trong giai đoạn 2025-2026, khi hạn ngạch được cấp miễn phí và việc thực hiện nghĩa vụ chủ yếu dựa trên dữ liệu tự khai, áp lực đầu tư hệ thống quan trắc, đo đạc và kiểm soát phát thải chưa thực sự rõ rệt.
Thế nhưng, điều kiện này sẽ thay đổi từ năm 2027. Hoạt động thẩm tra khí nhà kính bởi bên thứ ba độc lập sẽ trở thành yêu cầu bắt buộc, đòi hỏi doanh nghiệp phải chuẩn hóa dữ liệu và quy trình kiểm kê. Việc thẩm định cũng được đặt trong quy trình kiểm soát nhiều cấp, từ địa phương, bộ quản lý ngành đến cấp quốc gia.
Theo Quyết định 42/2026/QĐ-TTg, danh mục cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính đã được nâng lên 2.441 đơn vị. Phạm vi kiểm soát phát thải vì vậy không chỉ dừng lại ở 110 cơ sở đang tham gia thí điểm giao dịch hạn ngạch.
Khi yêu cầu kiểm kê và thẩm tra được siết chặt, những sai lệch trong dữ liệu phát thải trước đây có thể bộc lộ rõ hơn. Đây không chỉ là vấn đề tuân thủ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng xác định hạn ngạch và chi phí hoạt động của doanh nghiệp trong các giai đoạn tiếp theo.
Tài sản carbon chưa có địa vị pháp lý rõ ràng
Một điểm nghẽn khác của thị trường nằm ở khả năng chuyển hóa hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon thành tài sản có giá trị trong các giao dịch tài chính.
Nghị định 29/2026/NĐ-CP đã mở đường cho hoạt động lưu ký và giao dịch hạn ngạch, tín chỉ carbon. Song quyền sở hữu cũng như các quyền, nghĩa vụ liên quan đến loại tài sản này vẫn cần được hoàn thiện trong hệ thống pháp luật dân sự và thương mại.
Theo đó, hệ thống đăng ký quốc gia do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý theo Thông tư 11/2026/TT-BNNMT hiện vẫn cần được hoàn thiện về cơ sở pháp lý và chức năng xác nhận quyền tài sản. Hoạt động quản lý tài sản carbon đồng thời liên quan đến cả cơ quan quản lý môi trường và cơ quan quản lý thị trường tài chính, đặt ra yêu cầu phối hợp rõ ràng hơn giữa các bên.
Những vướng mắc này ảnh hưởng đến khả năng khai thác giá trị kinh tế của tài sản carbon. Chẳng hạn, các ngân hàng thương mại chưa có đủ cơ sở pháp lý để tiếp nhận hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ carbon làm tài sản bảo đảm cho khoản vay.
Trong khi đó, nguồn thu từ chuyển nhượng carbon hiện chủ yếu được nhìn nhận như một dòng tiền phát sinh trong hoạt động kinh doanh, chưa thực sự trở thành công cụ giúp doanh nghiệp huy động vốn cho các dự án chuyển đổi công nghệ quy mô lớn.
Giai đoạn thí điểm với hạn ngạch miễn phí đang tạo khoảng thời gian để doanh nghiệp làm quen với cơ chế mới. Sức ép chuyển đổi sẽ gia tăng khi phương pháp phân bổ hạn ngạch bắt đầu thay đổi và các tiêu chuẩn thương mại quốc tế ngày càng được siết chặt.
Theo lộ trình, trước ngày 30/6/2027, các bộ, ngành phải trình đề xuất về danh sách cơ sở và phương án phân bổ hạn ngạch cho giai đoạn 2027-2028. Đây được xem là thời điểm quan trọng để từng bước chuyển từ phương pháp phân bổ dựa trên lượng phát thải lịch sử sang định mức phát thải theo sản phẩm.
Áp lực còn đến từ Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU). Sau giai đoạn chuyển tiếp từ tháng 10/2023 đến hết năm 2025, CBAM bước vào giai đoạn chính thức từ năm 2026, áp dụng đối với các nhóm hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh như sắt thép, nhôm, xi măng và phân bón.
Điều này khiến dữ liệu phát thải và khả năng chứng minh mức giảm phát thải trở thành yếu tố ngày càng quan trọng đối với doanh nghiệp xuất khẩu. Hạn ngạch được phân bổ miễn phí trong nước không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được miễn các nghĩa vụ tài chính liên quan đến CBAM tại thị trường EU.
Theo lộ trình của Việt Nam, hoạt động đấu giá hạn ngạch sẽ được triển khai từ năm 2029. Khi cơ chế này được áp dụng, chi phí phát thải sẽ ngày càng gắn trực tiếp với hiệu quả sản xuất, kinh doanh.
Báo cáo của ESCAP, GGGI và IEEFA đánh giá: "Chỉ trong vòng 4 năm, Việt Nam đã xây dựng được hệ thống hạn ngạch, hệ thống đăng ký quốc gia, khuôn khổ đo lường và sàn giao dịch đi vào hoạt động". Dù vậy, hoàn thiện hạ tầng mới là điều kiện ban đầu. Thách thức lớn hơn nằm ở việc tạo ra động lực kinh tế đủ mạnh để doanh nghiệp chủ động giảm phát thải và tham gia giao dịch.
Để thị trường carbon thoát khỏi tình trạng thanh khoản thấp, ba vấn đề cần được giải quyết đồng thời: hoàn thiện phương pháp phân bổ hạn ngạch theo hướng tạo động lực giảm phát thải; nâng cao chất lượng hệ thống MRV; và xác lập rõ địa vị pháp lý của hạn ngạch, tín chỉ carbon để mở rộng khả năng khai thác giá trị tài chính.
Khi hạn ngạch không còn được phân bổ dồi dào, nghĩa vụ tuân thủ được kiểm soát chặt chẽ và tài sản carbon có thể tham gia sâu hơn vào các giao dịch tài chính, doanh nghiệp mới có động lực thực sự để mua bán trên sàn.
- Hơn 1.200 tấn CO2e được giao dịch trong ngày đầu khai trương sàn giao dịch carbon Việt Nam
- Sẵn sàng vận hành Sàn giao dịch carbon: Cột mốc ngày 29/6 và bước tiến mới trong lộ trình phát triển kinh tế xanh
