Bớt nước trên ruộng, thêm cơ hội cho nông nghiệp xanh

Khi ruộng lúa không nhất thiết phải luôn đầy nước

Nhắc đến khí mê-tan, nhiều người có thể nghĩ đây là câu chuyện của những nhà máy hay bãi rác. Thực tế, một nguồn phát thải lớn lại nằm ngay trên những cánh đồng quen thuộc. Trong sản xuất nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt là trồng lúa nước, điều kiện canh tác và quản lý nước có ảnh hưởng đáng kể đến lượng mê-tan phát sinh.

Đây là loại khí nhà kính có khả năng giữ nhiệt mạnh hơn nhiều lần so với CO₂ trong khoảng thời gian ngắn. Vì vậy cắt giảm loại khí này được xem là một trong những cách mang lại hiệu quả nhanh trong nỗ lực ứng phó biến đổi khí hậu.

Đây cũng là lý do giảm mê-tan trở thành một phần quan trọng trong cam kết khí hậu của Việt Nam. Nước ta đã tham gia Cam kết giảm phát thải mê-tan toàn cầu, hướng tới giảm ít nhất 30% lượng phát thải mê-tan vào năm 2030 so với năm 2020 và đưa phát thải ròng khí nhà kính về “0” vào năm 2050.

Để thực hiện mục tiêu ấy, nông nghiệp là một trong những lĩnh vực cần được quan tâm. Lúa nước chiếm diện tích lớn trong sản xuất nông nghiệp và có đặc điểm khá đặc biệt: ruộng thường được giữ nước trong nhiều giai đoạn của vụ mùa. Khi đất bị ngập lâu ngày, lượng ôxy trong đất giảm xuống. Trong môi trường thiếu ôxy này, các vi sinh vật phân hủy chất hữu cơ và tạo ra mê-tan. Rơm rạ, gốc rạ và các chất hữu cơ khác trong ruộng vì thế có thể trở thành nguồn nguyên liệu cho quá trình hình thành loại khí này.

Điều đó không có nghĩa cây lúa hay nước tưới là “thủ phạm”. Vấn đề nằm ở cách quản lý nước. Ruộng lúa không nhất thiết phải lúc nào cũng ngập sâu mới có thể cho năng suất tốt. Nếu kiểm soát mực nước hợp lý, vừa đảm bảo nhu cầu của cây, vừa tạo những khoảng thời gian để đất có thêm ôxy, lượng mê-tan phát sinh có thể được giảm xuống.Đây chính là cơ sở của phương pháp tưới ngập - khô xen kẽ, thường được gọi là AWD.

Tưới vừa đủ, ruộng khỏe, nông dân có lợi

Với AWD, thay vì giữ nước liên tục trên ruộng, nông dân chủ động điều chỉnh lượng nước theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây lúa. Sau khi tưới, khi mực nước trong ruộng hạ xuống đến ngưỡng phù hợp, bà con để ruộng khô trong một khoảng thời gian rồi mới tưới trở lại.Những khoảng thời gian ruộng không bị ngập liên tục giúp tăng lượng ôxy trong đất, từ đó hạn chế môi trường thuận lợi cho quá trình hình thành mê-tan.

Nhiều mô hình áp dụng AWD cho thấy phương pháp này có thể giúp tiết kiệm đáng kể lượng nước tưới và giảm phát thải mê-tan so với cách giữ nước liên tục. Quan trọng hơn, nếu thực hiện đúng kỹ thuật, năng suất lúa vẫn có thể được duy trì, trong khi nông dân giảm được một phần chi phí bơm tưới.

Thay vì nhìn mặt ruộng và tưới theo kinh nghiệm, nông dân có thể sử dụng ống đo mực nước hoặc các thiết bị cảm biến để biết chính xác khi nào cần tưới. Với những vùng sản xuất quy mô lớn, dữ liệu từ cảm biến, hệ thống thủy lợi và các công cụ số còn có thể hỗ trợ việc điều tiết nước hiệu quả hơn.

Về lâu dài, nước tưới sẽ không chỉ được nhìn như một đầu vào cần thiết của sản xuất mà còn là nguồn tài nguyên cần sử dụng tiết kiệm. Mỗi lần tưới đúng lúc, đúng lượng là một lần giảm lãng phí; đồng thời, nếu góp phần hạn chế môi trường hình thành mê-tan, lợi ích còn được mở rộng từ cánh đồng ra môi trường và khí hậu.

Từ câu chuyện quản lý nước, nhiều địa phương cũng đang kết hợp thêm các giải pháp khác như giảm lượng giống gieo sạ, sử dụng phân bón theo nhu cầu thực tế của cây, quản lý rơm rạ sau thu hoạch và áp dụng công nghệ để theo dõi độ ẩm của đất. Khi các biện pháp được thực hiện đồng bộ, hiệu quả giảm phát thải sẽ rõ rệt hơn và người nông dân không phải lựa chọn giữa “làm kinh tế” và “bảo vệ môi trường”.

Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Bảo Vệ, nguyên trưởng khoa Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ chia sẻ rằng “Phương pháp canh tác lúa phát thải thấp, tiết kiệm nước là lối ra cho nông dân sau thời gian dài luẩn quẩn: thiên nhiên càng khắc nghiệt thì năng suất lúa càng giảm, từ đó nông dân phải tăng phân bón, tăng lượng nước tưới, đồng nghĩa tăng phát thải khí nhà kính”.

Hành trình giảm phát thải mê-tan của Việt Nam vì thế có thể bắt đầu từ những thay đổi rất gần gũi. Một cánh đồng không còn phải ngập nước liên tục, một người nông dân biết tưới đúng lúc hay một hệ thống thủy lợi được vận hành thông minh hơn, tất cả đều góp phần tạo nên một nền nông nghiệp tiết kiệm tài nguyên, hiệu quả hơn và ít phát thải hơn.