Khi một người nông dân Việt Nam nói bằng ba ngôn ngữ

Một người nông dân từng chỉ cất tiếng trong ngôn ngữ của quê hương, giờ đã có thể trò chuyện với thế giới bằng ba ngôn ngữ khác nhau. Nhưng mảnh đất dưới chân Cụ chưa từng đổi khác, vẫn một màu xanh biếc, như tâm hồn Cụ, qua bao mùa đi qua, vẫn giữ nguyên sự trong trẻo, bền bỉ và yêu đời.

Cụ Mén không phải vua. Không chinh phục một vương quốc nào. Không có thanh gươm thần và cũng chẳng cần trở thành anh hùng.

Cụ Mén chỉ là một người nông dân Việt Nam đã đi qua nhiều mùa: tinh ý, hóm hỉnh, nhẫn nại, đôi bàn tay quen việc và một tình cảm gần như bản năng với mảnh đất dưới chân.

Qua 100 bài thơ và 5.040 câu trong Khúc lãng du Cụ Mén, Cụ đi qua đồng ruộng, sông nước, núi rừng, những bữa cơm gia đình và những cộng đồng đang đổi thay. Nhưng cuộc lãng du thật sự không nằm ở số cây số. Nó nằm trong ký ức: lao động để lại gì trên một đời người, tuổi tác dạy ta điều gì, và quê hương còn lại ra sao sau rất nhiều lần đi rồi trở về.

Hôm nay, giọng nói rất Việt Nam ấy đã có thể cất lên bằng ba ngôn ngữ.

Ba ngôn ngữ, vẫn một giọng nói

Tác phẩm hiện đã có phiên bản tiếng Việt, tiếng Anh và tiếng Trung, với các định dạng paperback, hardcover và eBook.

Nghe qua, đó là một dấu mốc xuất bản. Nhưng dịch thuật luôn đặt ra một câu hỏi tinh tế hơn: khi câu chuyện bước vào một ngôn ngữ khác, điều gì có thể thay đổi và điều gì nhất định phải được giữ lại?

Có lẽ câu trả lời nằm ở những chi tiết quá nhỏ để xuất hiện trên một trang bán sách: một câu đùa nghe như lời của người chú trong nhà; một bữa cơm có vị của quê; đôi bàn tay mang dấu vết lao động; sự thương yêu giữa những con người ít khi nói thành lời.

Một câu chuyện có thể đi qua biên giới mà không cần đánh mất giọng nói của mình.

Càng riêng, đôi khi càng đi xa

Xuất bản quốc tế đôi khi khiến người viết nghĩ rằng câu chuyện phải trở nên dễ nhận biết hơn với tất cả mọi người. Cụ Mén gợi ra một khả năng khác.

Không phải lúc nào độc giả cũng cần một câu chuyện giống cuộc đời họ. Đôi khi, điều họ muốn chính là được bước vào một thế giới chưa từng biết.

Làng quê không cần trở nên vô danh. Người nông dân không cần bớt Việt Nam để trở nên phổ quát.

Có khi chính điều ngược lại mới đúng: câu chuyện càng biết rõ mình đến từ đâu, nó càng có thể tự tin mời người lạ bước vào.

Một khoảnh khắc trên bảng xếp hạng, một câu hỏi dài hơn ở phía sau

Khi bản tiếng Anh ra mắt quốc tế trong tháng 9/2026, tác phẩm đạt #1 Amazon Hot New Releases ở Asian Poetry và Poetry of Places, đồng thời đạt #2 Amazon Best Sellers ở cả hai hạng mục.

Những con số ấy tạo nên một tiêu đề đẹp. Nhưng bảng xếp hạng sinh ra để thay đổi.

Phép thử thú vị hơn bắt đầu sau đó: khi thứ hạng đã chuyển sang một cuốn sách khác, người đọc có còn nhớ người nông dân già ấy không? Khi tab trình duyệt đã đóng, âm thanh của một làng quê Việt Nam có còn ở lại?

Đó là lúc một cuốn sách thôi chỉ là một sản phẩm mới và bắt đầu trở thành một mối quan hệ.

Người làm công nghiệp viết về những con người bình thường

Một sự tương phản khác khiến câu chuyện trở nên đáng chú ý. Phạm Hồng Điệp được biết đến nhiều trong lĩnh vực công nghiệp, môi trường và hành trình phát triển Nam Cầu Kiền. Nhưng khi viết, ông lại liên tục trở về với những con người rất xa phòng họp.

Người nông dân, người lao động, người cha, người ông, sông nước, cánh đồng. Những thói quen nhỏ bé giúp một vùng đất nhớ mình là ai.

Văn chương của ông dường như không cố tạo ra những con người phi thường, mà muốn nhìn cho rõ sức nặng phi thường mà những con người bình thường vẫn lặng lẽ mang theo.

Có lẽ vì vậy, Cụ Mén tạo cảm giác được nhớ lại nhiều hơn là được tạo ra.

Một người nông dân nói ba ngôn ngữ, nhưng vẫn mang giọng quê nhà

Tiếng Việt để Cụ Mén nói từ bên trong nền văn hóa đã sinh ra Cụ. Tiếng Anh mở một cánh cửa rộng hơn. Tiếng Trung mở thêm một cánh cửa nữa.

Ba ngôn ngữ. Ba cánh cửa. Vẫn một người nông dân già.

Có lẽ dịch thuật thành công không phải khi người đọc quên câu chuyện đến từ đâu, mà khi khoảng cách đủ ngắn để họ có thể cảm thấy quê hương của một người khác.

Và có lẽ đó là vẻ đẹp lặng lẽ nhất của hành trình: câu chuyện càng đi xa, nơi nó bắt đầu lại càng hiện rõ.