LTS: Trong các bài viết trước của TS. Nguyễn Sĩ Dũng về Biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh, chúng ta đã đi từ khái niệm thể chế, đến "tư duy thể chế học", tư tưởng, tầm nhìn và triết lý nhằm biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh. Tiếp nối mạch nghiên cứu chuyên sâu đó, tòa soạn Tạp chí điện tử Kinh doanh và Phát triển trân trọng giới thiệu tới độc giả bài viết thứ 4: Phương pháp luận cải cách thể chế - từ tư tưởng đến hành động.
Mỗi hành động riêng rẽ đều có thể tạo hiệu ứng lan tỏa toàn hệ thống như một mắt xích thay đổi kéo theo sự dịch chuyển của cả cỗ máy. Vì vậy, cải cách thể chế phải được tiếp cận như một chỉnh thể, bằng tư duy hệ thống và phương pháp khoa học.
Trong nhiều thập niên, chúng ta thường nói về cải cách thể chế như một mục tiêu, nhưng ít khi bàn sâu về phương pháp. Làm thế nào để cải cách diễn ra có trật tự, có căn cứ, có phản hồi, và quan trọng hơn, có khả năng học hỏi từ chính quá trình cải cách? Trả lời câu hỏi đó chính là lý do tồn tại của chương này.
Tư tưởng, tầm nhìn, triết lý và nguyên tắc ở bài viết số 3 đã đặt nền tảng cho hành trình cải cách ấy. Đó là pháp quyền, liêm chính, phục vụ và đồng kiến tạo. Nhưng để biến bốn trụ cột này thành hiện thực, chúng ta cần một phương pháp luận hành động, một cách tiếp cận giúp chuyển hóa tư tưởng thành kết quả cụ thể, bảo đảm cải cách không chồng chéo, không đứt gãy và không bị chi phối bởi cảm tính nhất thời.
Thực tế thế giới cho thấy, OECD và Ngân hàng Thế giới đều xem cải cách thể chế dựa trên bằng chứng (evidence-based reform) là nền tảng của quản trị hiện đại. Singapore, New Zealand hay Hàn Quốc thành công không phải vì họ có “nhiều luật hơn”, mà vì họ tổ chức cải cách bằng tư duy học tập - thử nghiệm - phản hồi - hoàn thiện liên tục. Còn Việt Nam, nếu muốn biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh, thì điều đầu tiên cần làm là xây dựng năng lực học tập của chính hệ thống thể chế.
Nói cách khác, đây là lúc chúng ta cần bước sang một giai đoạn mới: Từ tư duy ban hành sang tư duy vận hành, từ cải cách theo chiến dịch sang cải cách theo chu trình học hỏi, từ sửa luật để đối phó sang kiến tạo thể chế để phát triển.
Chương này vì thế không đi sâu vào từng lĩnh vực cụ thể, mà nhằm cung cấp khung phương pháp luận tổng thể- cách tư duy, cách tiếp cận và quy trình khoa học để mọi cải cách thể chế sau này (ở quy phạm, chuẩn mực hay cơ chế thực thi) đều có cùng “ngôn ngữ hành động”. Nó là chiếc cầu nối giữa tư tưởng và thực tiễn, giữa triết lý và hành động.
Năm nguyên tắc phương pháp luận của cải cách thể chế
Một cuộc cải cách thể chế thực chất không thể chỉ dựa vào ý chí chính trị hay khát vọng phát triển. Nó đòi hỏi một phương pháp luận đủ sâu, đủ linh hoạt và đủ liêm chính để giúp hệ thống vừa định hướng được tương lai, vừa thích ứng với thay đổi. Dưới đây là năm nguyên tắc cốt lõi tạo nên nền tảng cho mọi nỗ lực cải cách thể chế hiện đại.
Nguyên tắc thứ nhất là tiếp cận hệ thống: Cải cách như điều chỉnh một cơ thể sống. Thể chế là một “hệ sinh thái phức hợp”, trong đó các quy phạm chính thức, chuẩn mực xã hội và cơ chế thực thi không tồn tại tách biệt mà tương tác chặt chẽ với nhau. Cải cách một đạo luật, thay đổi một quy trình hay tái cơ cấu một cơ quan, nếu tách rời khỏi bức tranh tổng thể, đều có thể tạo ra phản ứng phụ ở nơi khác.
Ví dụ, khi siết chặt thủ tục đầu tư để chống thất thoát, nếu không song song đơn giản hóa quy trình thẩm định và minh bạch thông tin, chúng ta có thể vô tình làm tăng chi phí tuân thủ, khiến doanh nghiệp chùn bước, còn bộ máy lại thêm cồng kềnh. Vì vậy, cải cách thể chế phải được nhìn nhận như một quá trình tối ưu hóa toàn hệ thống, chứ không phải là “vá lỗi từng phần”.
Trong khoa học quản trị, đây là tư duy hệ thống (system thinking) - coi chính sách, cơ quan và hành vi xã hội là những mắt xích liên kết trong một mạng lưới phức tạp. Mọi cải cách phải được thiết kế để tạo ra hiệu ứng cộng hưởng tích cực (positive feedback loop) thay vì mâu thuẫn hoặc triệt tiêu lẫn nhau.
Nguyên tắc thứ hai là dựa trên bằng chứng: Không có dữ liệu, không có chính sách. Một trong những căn bệnh của cải cách thể chế là “cảm tính hóa” - ra quyết định dựa trên trực giác, vì thành tích hoặc áp lực chính trị hơn là căn cứ khoa học. Trong khi đó, các quốc gia thành công như Anh, Hàn Quốc hay New Zealand đều xem bằng chứng thực nghiệm (evidence-based policy) là nền tảng của cải cách.
Điều này đòi hỏi ba bước then chốt: 1. Đo lường hiện trạng thể chế không chỉ bằng các chỉ số định tính (cảm nhận, khảo sát), mà bằng dữ liệu định lượng như thời gian cấp phép, chi phí tuân thủ, số vụ khiếu kiện, mức độ thực thi luật; 2. Phân tích nguyên nhân gốc rễ, xác định xem vấn đề nằm ở quy phạm, ở thực thi hay ở văn hóa tuân thủ; 3. Đánh giá tác động chính sách (RIA) - mỗi đề xuất cải cách cần có báo cáo tác động giống như giấy kiểm định chất lượng cho chính sách.
Chỉ khi có bằng chứng đáng tin cậy, cải cách thể chế mới có cơ sở để thuyết phục, để ưu tiên đúng chỗ và để tránh tình trạng thay đổi gây hại.
Nguyên tắc thứ ba là thích ứng: Cải cách là một quá trình học tập liên tục. Thế giới thay đổi nhanh hơn bao giờ hết. Một thể chế chỉ bền vững khi nó biết học hỏi và thích ứng. Điều này có nghĩa là: thay vì chờ có “luật hoàn hảo” mới thực thi, cần xây dựng cơ chế thử nghiệm chính sách có kiểm soát (sandbox) cho phép thử, sai, rút kinh nghiệm, rồi hoàn thiện dần.
Singapore từng áp dụng cơ chế này trong lĩnh vực tài chính và công nghệ, giúp nước này nhanh chóng trở thành trung tâm fintech của châu Á. Tại Việt Nam, cơ chế sandbox trong fintech, xe công nghệ hay năng lượng tái tạo đã bước đầu hình thành, cho thấy tiềm năng của tư duy thích ứng. Quan trọng hơn, thích ứng không có nghĩa là thay đổi liên tục, mà là tạo ra cơ chế học hỏi trong chính quá trình cải cách- biết đo lường, phản hồi và điều chỉnh.
Một thể chế không học hỏi sẽ sớm trở nên lỗi thời. Ngược lại, một thể chế biết tự điều chỉnh sẽ luôn tươi mới và bền vững.
Nguyên tắc thứ tư là đồng kiến tạo: Cải cách là công việc của toàn xã hội. Không ai có thể cải cách thể chế một mình. Thể chế được hình thành bởi các tương tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và công dân. Vì vậy, một cải cách chỉ thành công khi nó được đồng kiến tạo (co-created)- tức là có sự tham gia thực chất của các bên liên quan trong quá trình thiết kế, thực thi và giám sát.
Cơ chế tham vấn công khai, đối thoại chính sách, hội đồng tư vấn độc lập, phản biện xã hội, hay các nền tảng góp ý trực tuyến đều là công cụ của đồng kiến tạo. Ở Hàn Quốc, cổng thông tin “Cải cách pháp lý Sinmungo” (Regulatory Reform Sinmungo) cho phép người dân phản ánh mọi rào cản thể chế, và chỉ trong 5 năm đã góp phần loại bỏ hơn 1.200 quy định lỗi thời.
Ở Việt Nam, khi xây dựng Luật Đất đai (sửa đổi) năm 2024, việc công bố dự thảo để nhân dân góp ý đã nhận về hàng triệu ý kiến. Đây là minh chứng rằng, nếu biết tổ chức, người dân có thể trở thành đồng tác giả của cải cách thể chế.
Nguyên tắc thứ năm là liêm chính và minh bạch: Cải cách không thể thành công nếu thiếu đạo đức thể chế. Liêm chính không chỉ là phẩm chất của cá nhân, mà còn là phẩm chất của hệ thống. Một thể chế minh bạch, công khai và có trách nhiệm giải trình sẽ tự kháng cự trước tham nhũng và lợi ích nhóm. Khi quy trình lập pháp, cấp phép, phân bổ ngân sách, tuyển dụng hay bổ nhiệm đều minh bạch, người tốt sẽ được bảo vệ, người xấu không có chỗ ẩn náu. Đó chính là môi trường mà cải cách có thể bén rễ. OECD gọi đây là “hạ tầng liêm chính” (integrity infrastructure), gồm các chuẩn mực, quy tắc đạo đức, cơ chế kiểm soát và văn hóa công vụ trung thực. Tại Việt Nam, công cuộc phòng chống tham nhũng, tiêu cực do Đảng lãnh đạo chính là bước đi căn bản để tạo dựng môi trường cải cách liêm chính. Bởi thể chế chỉ có thể mạnh khi nó được vận hành bằng lòng tin, chứ không phải bằng sợ hãi.
Tóm lại, năm nguyên tắc trên không chỉ là “la bàn” cho cải cách thể chế, mà còn là “bộ gen phương pháp” của một nền quản trị hiện đại. Nhờ chúng, tư tưởng ở bài viết trước về pháp quyền, đức trị, dân trị và kiến tạo có thể được chuyển hóa thành hành động cụ thể, có căn cứ và có kiểm chứng. Cải cách thể chế, suy cho cùng, không phải là một mệnh lệnh hành chính, mà là một quá trình học hỏi, cộng tác và trưởng thành của cả hệ thống chính trị - xã hội.
Chu trình cải cách thể chế: từ phát hiện vấn đề đến hoàn thiện hệ thống
Cải cách thể chế là một hành trình liên tục, không phải một chiến dịch ngắn hạn. Mỗi bước thay đổi từ khâu nhận diện vấn đề, thiết kế chính sách, đến thực thi và giám sát đều cần được kết nối trong một vòng tròn học hỏi khép kín. Nếu thiếu chu trình ấy, cải cách sẽ dễ rơi vào tình trạng “hăng hái ban đầu, mỏi mệt về sau” hoặc chỉ dừng ở văn bản, mà không tạo được chuyển động trong đời sống.
Chu trình cải cách thể chế có thể hình dung qua sáu bước liên hoàn dưới đây:
Bước 1. Phát hiện vấn đề thể chế - Nhìn thẳng, thấy rõ và dám gọi tên. Không thể cải cách cái mà ta chưa nhìn thấy rõ. Vì vậy, khâu đầu tiên và quan trọng nhất là xác định đúng vấn đề thể chế đang cản trở sự phát triển. Vấn đề thể chế có thể nảy sinh ở ba tầng.
Tầng thứ nhất là các quy phạm chính thức. Vấn đề ở tầng này có thể là luật pháp chồng chéo, thiếu nhất quán, hoặc tạo ra chi phí tuân thủ cao.
Tầng thứ hai là các chuẩn mực xã hội. Vấn đề ở tầng này có thể là văn hóa “xin - cho”, tâm lý sợ trách nhiệm, hay thói quen hành chính cũ kỹ.
Tầng thứ ba là cơ chế thực thi. Vấn đề ở tầng này có thể là bộ máy thiếu phối hợp, quyền lực không được kiểm soát, hoặc thiếu trách nhiệm giải trình.
Việc phát hiện vấn đề cần dựa trên bằng chứng thực tế, không chỉ trên phản ánh định tính. Ở Singapore hay New Zealand, các cơ quan cải cách thể chế thường sử dụng dữ liệu lớn (big data) về hành chính công như thời gian xử lý hồ sơ, số lượng khiếu nại, hoặc chỉ số tuân thủ để nhận diện “điểm nghẽn hệ thống”. Tại Việt Nam, sáng kiến “Báo cáo Chỉ số cải cách hành chính (PAR Index)”, “SIPAS” hay “PCI” là những nỗ lực đầu tiên để đo lường và phản ánh những vướng mắc thể chế từ góc nhìn người dân và doanh nghiệp.
Một thể chế học hỏi là thể chế biết tự soi mình bằng dữ liệu, thay vì chờ khủng hoảng xảy ra mới bắt đầu sửa chữa.
Bước 2. Phân tích nguyên nhân gốc rễ - Tách phần ngọn khỏi phần gốc. Khi vấn đề đã được nhận diện, việc tiếp theo là phân tích nguyên nhân gốc rễ. Rất nhiều chính sách thất bại vì chỉ xử lý phần ngọn, phần triệu chứng, mà không chạm đến căn nguyên.
Ví dụ, khi phát hiện thủ tục hành chính rườm rà, giải pháp thường thấy là “cắt giảm thủ tục”. Nhưng nếu gốc rễ là do văn bản pháp lý chồng chéo hoặc thiếu liên thông dữ liệu giữa các cơ quan, thì chỉ cắt thủ tục là không đủ.
Phương pháp “Cây vấn đề” (Problem Tree Analysis) thường được OECD, UNDP và Ngân hàng Thế giới sử dụng trong phân tích thể chế: Xác định hiện tượng bề mặt (vấn đề); Tìm nguyên nhân trực tiếp, nguyên nhân sâu xa, và nguyên nhân hệ thống; Phân biệt đâu là lỗi kỹ thuật, đâu là lỗi cấu trúc, đâu là lỗi văn hóa - tâm lý xã hội. Từ đó, cải cách không chỉ “đánh vào ngọn lửa”, mà “sửa luôn đường ống dẫn khí”.
Bước 3. Thiết kế giải pháp thể chế - Từ tư tưởng đến mô hình hành động. Khi đã hiểu đúng vấn đề, việc tiếp theo là thiết kế giải pháp thể chế dựa trên bốn trụ cột tư tưởng của bài viết thứ 3: pháp quyền, liêm chính, phục vụ và đồng kiến tạo.
Một giải pháp thể chế tốt phải có ba đặc điểm. Thứ nhất, logic nội tại chặt chẽ: mục tiêu, công cụ và kết quả đầu ra khớp nhau. Thứ hai, cân bằng lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp, người dân và môi trường. Thứ ba, khả thi về nguồn lực - không vượt quá năng lực hành chính hiện có.
Ví dụ, khi Singapore thiết kế Luật Phát triển Đô thị, họ không ban hành luật theo kiểu “hạn chế xây dựng” mà tạo cơ chế chuyển nhượng quyền phát triển đất đai (development rights) - vừa khuyến khích thị trường, vừa bảo đảm quy hoạch. Đó là một giải pháp thể chế thông minh biến luật thành động lực, chứ không chỉ là rào cản.
Bước 4. Thử nghiệm và phản hồi - Biến cải cách thành quá trình học tập. Thay vì ban hành ngay, nhiều quốc gia hiện nay chọn cách “thử chính sách có kiểm soát” (policy sandbox) để kiểm nghiệm giả định và điều chỉnh sớm. Cách làm này đặc biệt quan trọng trong những lĩnh vực mới như kinh tế số, AI, fintech, hay năng lượng tái tạo, nơi thực tiễn đi nhanh hơn pháp luật.
Tại Việt Nam, việc Thủ tướng đã cho phép thí điểm sandbox trong các lĩnh vực như đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, năng lượng tái tạo là một bước tiến đáng ghi nhận. Tuy nhiên, sandbox chỉ có giá trị nếu kèm theo hai điều kiện: 1. Có tiêu chí thoát sandbox (exit criteria) rõ ràng, để tránh “thí điểm vĩnh viễn”; 2. Có cơ chế phản hồi chính sách để chuyển hóa kết quả thử nghiệm thành quy phạm chính thức.
Cải cách thể chế sẽ không bao giờ hoàn hảo ngay từ đầu, nhưng nó có thể trở nên hoàn hảo dần qua học tập và phản hồi.
Bước 5. Thể chế hóa và vận hành - Từ mô hình sang luật chơi chính thức. Một khi giải pháp đã được kiểm nghiệm, bước tiếp theo là thể chế hóa bằng cách đưa kết quả thử nghiệm vào luật, chính sách, hoặc quy trình hành chính chính thức.
Đây là giai đoạn “chuyển từ ý tưởng sang hạ tầng luật pháp”. Nó đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các thiết chế lập pháp (Quốc hội, Chính phủ, các bộ ngành) và thiết chế hành pháp (các cơ quan thực thi).
Nhưng thể chế hóa không chỉ là “viết luật”, mà còn là tạo cơ chế vận hành và giám sát để luật sống được. Một đạo luật dù tốt đến mấy, nếu thiếu hướng dẫn rõ ràng, thiếu cơ quan chịu trách nhiệm, hay thiếu cơ chế đánh giá định kỳ, cũng sẽ sớm trở nên vô hiệu. Do đó, mỗi văn bản pháp luật cần được xem như một “sản phẩm chính sách có vòng đời”- có giai đoạn ra đời, vận hành, giám sát, và cả... “nghỉ hưu”.
Bước 6. Đánh giá, học hỏi và tái cải cách - Không có cải cách cuối cùng. Không có thể chế nào hoàn hảo mãi mãi. Môi trường kinh tế - xã hội luôn biến động, vì vậy đánh giá và tái cải cách phải trở thành một phần thường xuyên của quản trị quốc gia.
Các nước OECD đều duy trì cơ chế đánh giá hậu ban hành (post-legislative review) để đo lường tác động của luật sau 2-5 năm, qua đó điều chỉnh, sáp nhập hoặc bãi bỏ nếu không còn phù hợp. Ở Việt Nam, cơ chế này mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu, nhưng có thể được mở rộng bằng công cụ “điều khoản tự hết hiệu lực” (sunset clause) và “ việc cắt bỏ hàng loạt quy định lỗi thời theo đợt” (regulatory guillotine).
Đánh giá không chỉ để “soi lỗi”, mà quan trọng hơn là để học cách làm tốt hơn. Một thể chế hiện đại không sợ sửa mình, mà ngược lại, lấy việc sửa mình làm thước đo trưởng thành.
Tóm lại, chu trình sáu bước này - phát hiện, phân tích, thiết kế, thử nghiệm, thể chế hóa, và tái cải cách- chính là “vòng đời cải cách thể chế” (Institutional Reform Cycle) mà mọi quốc gia thành công đều vận hành.
Điều khác biệt nằm ở chỗ, các quốc gia phát triển xem cải cách thể chế là quy trình thường trực của một hệ thống học hỏi liên tục. Còn ở nhiều nước đang phát triển, cải cách thể chế vẫn thường được hiểu như một sự kiện chính trị có mở đầu và có kết thúc.
Chỉ khi chúng ta nhìn nhận cải cách thể chế như một chu trình học tập quốc gia, lúc đó thể chế mới thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh, vì nó tự làm mới chính mình.
Cánh tiếp cận phân tầng: cải cách đồng bộ cả ba cấu phần của thể chế
Thể chế, như đã được xác định trong bài 1, là một hệ thống gồm ba thành tố gắn bó hữu cơ: (1) các quy phạm chính thức, (2) các chuẩn mực không chính thức, (3) và cơ chế thực thi.
Ba cấu phần này có thể ví như ba tầng của một công trình kiến trúc thể chế: Quy phạm là bộ khung pháp lý, định hình hình thức và cấu trúc; Chuẩn mực là nền móng tinh thần, quyết định độ bền và tính chính danh; Cơ chế thực thi là hệ thống vận hành, giúp toàn bộ công trình hoạt động trơn tru.
Nếu chỉ cải cách ở một tầng mà bỏ qua hai tầng còn lại, thể chế sẽ luôn mất cân bằng: luật tốt nhưng không được tôn trọng, cơ quan mạnh nhưng thiếu niềm tin, hoặc xã hội năng động nhưng thiếu khuôn khổ pháp lý để dẫn hướng. Vì thế, cải cách thể chế phải được tiến hành đồng bộ, đa tầng và tương tác.
Tầng thứ nhất là các quy phạm chính thức: “Bộ mã lệnh” của quốc gia. Đây là tầng dễ thấy nhất, được cấu thành từ các đạo luật, nghị định, thông tư, chính sách, quy định. Đây chính là khuôn khổ vận hành được viết ra, xác định cái gì được làm, cái gì bị cấm và chế tài ra sao.
Trong bối cảnh của Việt Nam, tầng này đang đối mặt với ba thách thức lớn: 1. Chồng chéo và mâu thuẫn pháp lý giữa các luật đất đai, đầu tư, xây dựng, môi trường… gây ách tắc dự án, kéo dài thủ tục; 2. Thiếu tính dự báo - nhiều chính sách thay đổi nhanh, chưa được đánh giá tác động kỹ, khiến doanh nghiệp e dè đầu tư dài hạn; 3. Thiếu tính khả thi - nhiều quy định tốt về nguyên tắc, nhưng không có nguồn lực hay hướng dẫn rõ ràng để thực thi.
Cải cách tầng này cần tập trung vào việc nâng cấp kỹ thuật lập pháp, chuẩn hóa khái niệm, ngôn ngữ, cấu trúc; Liên thông và tích hợp pháp lý, tránh tình trạng mỗi bộ, ngành “một luật riêng, một cách hiểu riêng”; Xây dựng “pháp luật máy đọc được” (machine-readable law), hướng tới số hóa toàn bộ vòng đời của văn bản quy phạm - để pháp luật không chỉ minh bạch với con người, mà còn tương thích với hệ thống quản trị điện tử.
Đây chính là nội dung tòa soạn sẽ giới thiệu trong bài viết tiếp theo - cải cách hệ thống quy phạm chính thức để “nâng cấp bộ mã lệnh quốc gia”.
Tầng thứ hai là các chuẩn mực không chính thức: “Hệ điều hành tinh thần” của xã hội. Nếu pháp luật là luật chơi, thì chuẩn mực xã hội là tinh thần của luật chơi. Đây là tầng sâu và khó nắm bắt nhất, nhưng lại quyết định việc luật có “sống” được hay không.
Chuẩn mực xã hội bao gồm những giá trị, niềm tin, tập quán, đạo đức và văn hóa ứng xử, hình thành qua lịch sử và được củng cố qua giáo dục, truyền thông, tấm gương lãnh đạo. Ở Việt Nam, tầng chuẩn mực này đang có những “độ lệch” đáng lưu ý: Văn hóa “xin – cho” vẫn tồn tại, làm suy yếu nguyên tắc công bằng; Tâm lý ngại trách nhiệm khiến nhiều cán bộ “sợ sai, sợ ký”; Thói quen hành chính coi trọng hình thức hơn hiệu quả; Sự tha hóa của niềm tin xã hội, khi người dân cảm thấy luật pháp không được áp dụng công bằng cho tất cả.
Để cải cách tầng này, cần thay đổi cách xây dựng chuẩn mực bằng hành vi nêu gương của người lãnh đạo, bởi đạo lý có sức lan tỏa mạnh hơn mệnh lệnh; Bằng giáo dục và truyền thông xã hội giúp hình thành “văn hóa liêm chính” từ sớm; Bằng cơ chế thưởng- phạt công bằng biến liêm chính thành giá trị được tưởng thưởng, chứ không chỉ là khẩu hiệu đạo đức.
Nói cách khác, nếu tầng pháp luật định hình “khuôn khổ hành động”, thì tầng chuẩn mực định hình “động cơ hành động”. Hai tầng này phải soi chiếu nhau - pháp luật tốt phải bắt nguồn từ giá trị xã hội, và chuẩn mực tốt phải được củng cố bằng luật pháp.
Tầng thứ ba là cơ chế thực thi: “Hệ thống tuần hoàn” của thể chế. Một hệ thống thể chế chỉ có ý nghĩa khi nó “chạy” được. Tầng thực thi bao gồm các thiết chế và cơ chế vận hành, tức là các cơ quan, quy trình và công cụ bảo đảm việc tuân thủ pháp luật và chuẩn mực.
Trong tầng này, ta có thể phân biệt bốn nhóm thiết chế lớn: 1.Thiết chế lập pháp- nơi hình thành quy phạm (Quốc hội, Chính phủ, các bộ, tổ chức phản biện xã hội); 2. Thiết chế hành pháp - nơi thực thi chính sách (Chính phủ, chính quyền địa phương, cơ quan công vụ); 3. Thiết chế tư pháp - nơi bảo đảm công lý (Tòa án, Viện kiểm sát, trọng tài, thi hành án); 4. Thiết chế chính trị - xã hội- nơi kết nối nhà nước với nhân dân (Mặt trận Tổ quốc, công đoàn, các tổ chức nghề nghiệp, truyền thông, xã hội dân sự).
Bên cạnh các thiết chế, còn có các cơ chế vận hành. Đó là cơ chế phân quyền, phối hợp, kiểm soát quyền lực; Cơ chế đánh giá, giải trình và giám sát; Cơ chế phản hồi và cải tiến liên tục.
Thực tế cho thấy, nếu thiết chế lập pháp yếu, luật sẽ dễ bị chi phối bởi lợi ích cục bộ; nếu thiết chế hành pháp kém, chính sách sẽ không “chạm đất”; nếu thiết chế tư pháp thiếu độc lập và năng lực, công lý sẽ bị trì hoãn; nếu thiết chế chính trị - xã hội mờ nhạt, cải cách sẽ thiếu đồng thuận xã hội.
Cải cách tầng cơ chế thực thi vì thế phải là cải cách của năng lực và trách nhiệm, chứ không chỉ là sắp xếp tổ chức. Điều quan trọng là tạo ra sự phối hợp nhịp nhàng và kiểm soát lẫn nhau giữa các thiết chế, để quyền lực công được vận hành hiệu quả nhưng không bị lạm quyền.
Đây sẽ là trọng tâm của Chương sau, nơi chúng ta bàn về đổi mới và hoàn thiện thiết chế lập pháp, hành pháp, tư pháp và chính trị - xã hội ở cả Trung ương và địa phương.
Tính tương tác giữa ba tầng. Ba tầng thể chế không tồn tại độc lập, mà tương tác theo cả hai chiều. Từ trên xuống, quy phạm và cơ chế định hướng và điều chỉnh hành vi xã hội. Từ dưới lên, chuẩn mực và phản hồi xã hội định hình nội dung và hiệu quả của pháp luật.
Một nền thể chế mạnh là nền thể chế tự tạo ra chu trình học hỏi giữa ba tầng. Luật pháp phản ánh giá trị xã hội. Xã hội tuân thủ và phản hồi lại pháp luật. Nhà nước học hỏi, điều chỉnh và hoàn thiện hệ thống luật.
Đó chính là biểu hiện cao nhất của “thể chế kiến tạo và học hỏi”, nơi không có tầng nào đứng yên, mà tất cả cùng vận động theo một hướng: phát triển vì con người.
Tóm lại, tiếp cận phân tầng giúp ta nhìn thể chế không phải như một khối bất động, mà như một cấu trúc năng động gồm nhiều lớp tương tác. Mỗi tầng đều có trọng tâm cải cách riêng, nhưng sức mạnh thật sự chỉ đến khi cả ba tầng cùng chuyển động trong cùng một nhịp điệu - minh bạch, liêm chính và học hỏi. Cải cách quy phạm giúp luật rõ ràng; Cải cách chuẩn mực giúp xã hội trong sáng; Cải cách cơ chế giúp quyền lực vận hành hiệu quả.
Ba tầng ấy hòa quyện với nhau sẽ tạo thành hạ tầng thể chế vững chắc - nền tảng cho một quốc gia cạnh tranh và văn minh.
Tư duy hành động: từ quản lý sang kiến tạo
Nếu ba chương đầu của cuốn sách giúp ta hiểu thể chế là gì và vì sao thể chế quan trọng, thì chương này chỉ ra làm thế nào để hành động. Nhưng hành động thể chế không thể chỉ là kỹ thuật, nó bắt đầu từ sự chuyển hóa trong tư duy. Muốn biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh, điều đầu tiên phải thay đổi là tư duy về vai trò của Nhà nước, của quyền lực công và của xã hội.
Trước hết, tư duy phải chuyển từ “quản lý- kiểm soát” sang “kiến tạo và phục vụ”. Trong suốt thế kỷ XX, phần lớn mô hình hành chính công trên thế giới vận hành theo tư duy quản lý. Nhà nước là “người cầm lái”, còn xã hội là “người được lái”. Cách nghĩ ấy từng phù hợp trong giai đoạn xây dựng lại đất nước sau chiến tranh, khi cần tập trung quyền lực để huy động nguồn lực. Nhưng trong thời đại đổi mới và hội nhập, tư duy đó đã trở nên lỗi thời.
Một Nhà nước kiến tạo phát triển (developmental or enabling state) không chỉ quản lý, mà còn tạo điều kiện cho xã hội phát huy tiềm năng của chính mình.
Tư duy kiến tạo thể hiện ở ba điểm then chốt: 1. Từ ra lệnh sang tạo khung khổ- Nhà nước định ra “luật chơi” minh bạch, công bằng, thay vì can thiệp vào “trò chơi” cụ thể; 2. Từ giám sát sang hỗ trợ - thay vì chỉ thanh tra, kiểm tra, cơ quan công quyền phải hướng dẫn, tháo gỡ và đồng hành; 3. Từ “cấp phép” sang “trao quyền” - tin tưởng vào năng lực xã hội, tạo không gian sáng tạo, trách nhiệm và tự chủ.
Như vậy, cải cách thể chế không chỉ là thay luật, mà là thay cách nhìn của Nhà nước về dân và doanh nghiệp từ đối tượng quản lý sang đối tác phát triển.
Thứ hai, tư duy phải chuyển từ “tuân thủ mệnh lệnh” sang “đồng kiến tạo”. Trong hệ thống hành chính truyền thống, cải cách thường được thực hiện theo cơ chế “từ trên xuống” (top-down). Tuy nhiên, những cải cách bền vững nhất lại thường bắt nguồn từ sự đồng thuận xã hội và sự tham gia của các chủ thể ngoài Nhà nước.
Khái niệm “đồng kiến tạo chính sách” (co-creation policy) ra đời từ đó. Người dân, doanh nghiệp, giới học giả, truyền thông và tổ chức xã hội được coi là những người đồng thiết kế của thể chế, chứ không phải chỉ là người thụ hưởng thụ động. Ví dụ: Ở Phần Lan, mọi dự thảo luật đều phải qua cổng tham vấn trực tuyến openlaw.fi, nơi người dân có thể phản biện và đề xuất sửa đổi cụ thể. Ở Hàn Quốc, cổng Sinmungo cho phép doanh nghiệp và công dân báo cáo trực tiếp các quy định bất hợp lý, và mỗi phản ánh phải được trả lời trong vòng 30 ngày.
Việt Nam cũng đang tiến gần mô hình này. Quá trình xây dựng Luật Đất đai (sửa đổi) và Luật Thủ đô (sửa đổi) vừa qua đã nhận hàng triệu góp ý từ người dân - một minh chứng cho năng lực đồng kiến tạo của xã hội Việt Nam nếu được khơi dậy đúng cách.
Đồng kiến tạo không chỉ là một phương pháp, mà còn là một thái độ chính trị văn minh: biết lắng nghe, biết học hỏi, biết coi trọng trí tuệ tập thể.
Thứ ba, tư duy phải chuyển từ “ổn định là tối thượng” sang “thích ứng và đổi mới”. Trong một thế giới biến động nhanh, ổn định không còn đồng nghĩa với bất biến. Một thể chế ổn định là thể chế ổn định trong chuyển động, tức là có khả năng thích ứng với thay đổi mà vẫn giữ vững trật tự và niềm tin xã hội. Cải cách thể chế vì thế không phải là phá bỏ cái cũ, mà là cập nhật thường xuyên “bộ mã vận hành” của quốc gia giống như hệ điều hành được nâng cấp để tương thích với thực tế mới. Đó là tư duy “thích ứng chủ động” (adaptive governance) - Nhà nước không chỉ phản ứng, mà còn dự đoán và dẫn dắt xu hướng.
Hàn Quốc, sau khủng hoảng tài chính 1997, đã thiết lập cơ chế rà soát quy định thường niên. Cứ mỗi năm, toàn bộ hệ thống pháp lý phải được đánh giá và điều chỉnh theo biến động của môi trường kinh tế. Chính nhờ đó, Hàn Quốc đã phục hồi ngoạn mục, chuyển mình từ nền kinh tế bị IMF cứu trợ thành một quốc gia đổi mới hàng đầu châu Á.
Ở Việt Nam, tinh thần “Chính phủ liêm chính, hành động, kiến tạo phát triển” là bước khởi đầu của tư duy thích ứng ấy. Nhưng để tư duy này đi vào thực chất, cần xây dựng năng lực thể chế biết học hỏi, biết đo lường, phản hồi và cải tiến liên tục.
Thứ tư, tư duy phải chuyển từ “hành chính quyền lực” sang “quản trị niềm tin”. Nếu pháp luật là khung, thì niềm tin là chất keo kết dính cả hệ thống. Không có niềm tin, luật tốt cũng khó thi hành. Có niềm tin, quy định giản lược vẫn vận hành trơn tru.
Niềm tin thể chế không thể được ban hành bằng nghị định, mà phải được gây dựng bằng tính nhất quán, liêm chính và minh bạch của bộ máy công quyền. Khi người dân thấy luật pháp được thực thi công bằng, khi doanh nghiệp thấy chính sách không bị “thay đổi giữa dòng”, khi công chức thấy công lao được ghi nhận và sai phạm bị xử lý- niềm tin thể chế sẽ hình thành tự nhiên.
Nhà nước hiện đại không chỉ quản lý bằng quyền lực, mà quản trị bằng niềm tin. Đó là cấp độ cao nhất của năng lực lãnh đạo chính trị.
Thứ năm, tư duy phải chuyển từ “cải cách như sự kiện” sang “cải cách như quá trình học tập”. Nhiều chương trình cải cách ở các nước, kể cả Việt Nam, thường được tổ chức theo đợt, theo giai đoạn- có mở màn, cao điểm và tổng kết. Cách làm ấy phù hợp với động viên tinh thần, nhưng không đủ để tạo thay đổi bền vững. Một nền thể chế mạnh cần coi cải cách là quá trình học tập tổ chức (organizational learning): mỗi chính sách ban hành là một giả thuyết cần kiểm chứng; mỗi sai sót là một bài học quý để cải tiến.
Điều này đòi hỏi: 1. Có cơ chế đánh giá hậu chính sách (post-evaluation); 2. Có “văn hóa học hỏi từ sai lầm”, thay vì che giấu hoặc đổ lỗi; 3. Có kho tri thức thể chế mở, để kinh nghiệm cải cách được lưu giữ, chia sẻ và kế thừa.
Chính khả năng học hỏi ấy, chứ không phải sự hoàn hảo, mới là dấu hiệu của một thể chế trưởng thành.
Tóm lại, chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo không chỉ là thay đổi ngôn ngữ, mà là thay đổi cách ta nhìn về con người, quyền lực và phát triển. Khi Nhà nước coi mình là người tạo điều kiện, khi công dân coi mình là chủ thể sáng tạo, và khi xã hội coi cải cách là hành trình học hỏi chung, thì mọi nguồn lực sẽ được giải phóng, mọi tiềm năng sẽ được khai mở. Đó chính là bản chất của hành động thể chế trong thời đại mới: hành động có trí tuệ của pháp luật, có lương tâm của đạo đức, có sức mạnh của niềm tin, và có tầm nhìn của một quốc gia đang vươn mình.
Cải cách thể chế là một hành trình khai mở năng lực quốc gia, chứ không chỉ là việc “sửa luật” hay “tinh giản bộ máy”. Đằng sau mỗi đạo luật, mỗi nghị định hay mỗi quyết định hành chính đều là một câu hỏi lớn: “Chúng ta đang tổ chức quyền lực như thế nào để giải phóng năng lực sáng tạo của con người Việt Nam?”.
Để trả lời câu hỏi ấy, Việt Nam không thể đi theo con đường kinh nghiệm, mà phải đi bằng phương pháp và tư duy hệ thống. Một kế hoạch cải cách thể chế hiệu quả cần được thiết kế như một hệ sinh thái đổi mới thể chế, có tư duy, phương pháp, chu trình và phân tầng rõ ràng.
Không thể cải cách thể chế bằng cách chữa từng “vết nứt” riêng lẻ. Một điều khoản được sửa, một thủ tục được cắt, hay một bộ máy được sắp xếp lại - tất cả chỉ có ý nghĩa nếu nó nằm trong bức tranh tổng thể. Cải cách thể chế phải là quá trình tái cấu trúc toàn bộ “hệ điều hành” quốc gia, trong đó mỗi quy phạm, mỗi chuẩn mực và mỗi cơ chế thực thi đều phải tương thích với nhau. Vì thế, Chương IV đã chỉ ra tư duy hành động mới phải là tư duy hệ thống thay cho tư duy cục bộ, tư duy học hỏi thay cho tư duy áp đặt, tư duy kiến tạo thay cho tư duy quản lý.
Cải cách thể chế không thể diễn ra trong một lần “ra quân”, mà phải vận hành như một chu trình học tập quốc gia. Chu trình sáu bước- phát hiện vấn đề, phân tích nguyên nhân, thiết kế giải pháp, thử nghiệm, phản hồi, thể chế hóa và tái cải cách - chính là vòng tuần hoàn tự nhiên của mọi thể chế hiện đại. Ở mỗi chu kỳ, hệ thống lại “học thêm một bài học mới”, tinh chỉnh chính sách, rút kinh nghiệm, và tiến gần hơn đến trạng thái cân bằng giữa ổn định và sáng tạo, kỷ cương và phát triển. Một quốc gia có thể tụt hậu về tài nguyên, nhưng nếu có chu trình học tập thể chế mạnh, nó vẫn có thể bứt phá. Điều đó chính là năng lực thích ứng - lợi thế cạnh tranh mới của thời đại.
Cải cách thể chế phải nhìn nhận ở ba tầng vận hành gắn bó hữu cơ: Quy phạm chính thức - tầng khung khổ của luật pháp và chính sách; Chuẩn mực không chính thức - tầng giá trị, niềm tin và văn hóa chính trị; Cơ chế thực thi - tầng vận hành quyền lực và trách nhiệm. Nếu chỉ thay đổi một tầng mà bỏ qua hai tầng còn lại, thể chế sẽ mất cân bằng: luật tốt nhưng không sống được, đạo đức cao nhưng thiếu cơ chế, bộ máy mạnh nhưng thiếu niềm tin. Ngược lại, khi ba tầng cùng chuyển động - rõ luật, sáng lòng, và mạnh cơ chế - thì thể chế sẽ tự thân trở thành nguồn năng lượng của phát triển.
Không có cải cách nào thành công nếu chỉ dựa vào kỹ thuật. Mọi cải cách đều bắt đầu từ chuyển hóa trong tư duy của người cầm quyền và công dân. Khi Nhà nước chuyển từ quản lý sang kiến tạo, khi công chức chuyển từ thực thi sang phục vụ, khi xã hội chuyển từ thụ hưởng sang đồng kiến tạo, thì thể chế Việt Nam sẽ có đủ động lực nội sinh để thay đổi. Đó chính là “đổi mới trong đổi mới”- cuộc cách mạng thầm lặng nhưng căn bản nhất: đổi mới trong cách chúng ta tư duy, vận hành và học hỏi.
“Cải cách thể chế không chỉ là hành động thay đổi hệ thống, mà là hành động tự thay đổi của một quốc gia”. Một quốc gia kiến tạo không đợi hoàn cảnh thuận lợi mới cải cách, mà chính nhờ cải cách mà tạo ra hoàn cảnh thuận lợi cho mình. Khi tư duy, phương pháp và hành động hội tụ, thể chế sẽ trở thành đòn bẩy cho mọi nguồn lực trí tuệ, đạo đức và sáng tạo của dân tộc.
Bài 5: Thể chế Việt Nam trong so sánh quốc tế: Vị thế và những khoảng cách cần vượt qua


