AI và cơ hội tái cấu trúc nền kinh tế từ doanh nghiệp nhỏ đến hợp tác xã

Từ những gợi mở trong Con đường tương lai, các chuyên gia cho rằng AI có thể giúp doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ kinh doanh nâng cao năng lực quản trị, thúc đẩy chuyển đổi số và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường.

AI và sự hình thành mô hình kinh tế mới

Lịch sử phát triển của nhân loại cho thấy, mỗi cuộc cách mạng công nghệ lớn đều tạo ra những mô hình kinh tế mới. Nếu cuộc Cách mạng công nghiệp hình thành nền kinh tế sản xuất, internet thúc đẩy thương mại điện tử và kinh tế nền tảng, thì trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra một giai đoạn phát triển mới – nền kinh tế thông minh, nơi dữ liệu, tri thức và công nghệ trở thành những nguồn lực cốt lõi.

Từ góc nhìn đó, cuốn sách Con đường tương lai của nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn không chỉ là một công trình nghiên cứu về phát triển xã hội mà còn gợi mở cách tiếp cận mới đối với mô hình kinh tế trong thời đại AI.

Theo tác giả, nếu nền kinh tế truyền thống dựa trên vốn, tài nguyên và lao động thì nền kinh tế mới cần được xây dựng trên nền tảng tri thức, dữ liệu, niềm tin, cộng đồng và năng lực phối hợp giữa con người với công nghệ.

Việt Nam có thể xây dựng hệ sinh thái AI riêng

Hiện nay, các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới đã phát triển nhiều hệ thống AI tiên tiến dựa trên mô hình ngôn ngữ lớn (LLM). Tuy nhiên, theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn, điều quan trọng không phải là ngay lập tức tự phát triển những mô hình AI lõi tương đương các tập đoàn công nghệ toàn cầu, mà là biết tận dụng các nền tảng AI sẵn có để xây dựng hệ sinh thái dữ liệu, ứng dụng và quy trình vận hành phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam.

Điều này đồng nghĩa với việc mỗi quốc gia, doanh nghiệp hay tổ chức cần thiết kế "hệ sinh thái AI" của riêng mình, dựa trên đặc điểm văn hóa, pháp luật, nhu cầu quản trị và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.

Từ đó, tác giả đặt ra vấn đề về mô hình quản trị quốc gia thông minh bằng AI, quản trị doanh nghiệp bằng AI và tổ chức lại các hoạt động kinh tế trên nền tảng dữ liệu, công nghệ và cộng đồng.

Một trong những nội dung nổi bật được đề cập trong Con đường tương lai là việc ứng dụng AI vào hoạt động quản trị doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh.

Theo mô hình được đề xuất, AI có thể hỗ trợ quản trị nhân sự, tài chính, dòng tiền, dữ liệu, vận hành và kiểm soát rủi ro. Nhiều công việc vốn được thực hiện thủ công như soạn thảo văn bản, lập biên bản họp, tổng hợp báo cáo, xử lý chứng từ, theo dõi hóa đơn hay lập báo cáo thuế có thể từng bước được tự động hóa.

Không chỉ hỗ trợ các tác vụ đơn lẻ, AI còn có khả năng tham gia vào quá trình tổ chức, điều phối và hỗ trợ ra quyết định, giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả quản trị với chi phí thấp hơn.

Theo đánh giá của tác giả, đây là hướng đi phù hợp với đặc điểm của nền kinh tế Việt Nam khi khu vực hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ vẫn chiếm tỷ trọng lớn.

Nếu được hỗ trợ bởi hành lang pháp lý phù hợp, mô hình này có thể trở thành động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển khoảng 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030.

Bước thử nghiệm cho mô hình kinh tế AI

Để hiện thực hóa những ý tưởng được đề cập trong Con đường tương lai, Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường cùng các doanh nghiệp đối tác đã phát triển nền tảng Compay – nền tảng lõi trong hệ thống quản trị doanh nghiệp bằng trí tuệ nhân tạo.

Compay được thiết kế như một công cụ hỗ trợ chuyển đổi số, giúp doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh quản lý dòng tiền, chứng từ, hóa đơn, chi phí, nhân sự, báo cáo và các hoạt động vận hành trên một hệ thống thống nhất, minh bạch và có khả năng tự động hóa cao.

Điểm khác biệt của Compay không chỉ nằm ở chức năng thanh toán hay quản lý dữ liệu, mà ở định hướng trở thành “xương sống số” cho mô hình quản trị AI. Trên nền tảng đó, các tác nhân AI có thể được tích hợp để hỗ trợ soạn thảo văn bản hành chính, lập biên bản họp, tổng hợp báo cáo kinh doanh, theo dõi chứng từ, cảnh báo rủi ro, hỗ trợ kế toán, quản trị dòng tiền và từng bước tự động hóa các công việc lặp lại trong doanh nghiệp.

Hiện nay, hệ thống Compay đang được triển khai bước đầu nhằm trợ giúp khoảng 500 doanh nghiệp, hợp tác xã và đơn vị kinh doanh trong quá trình chuyển đổi số, chuẩn hóa dữ liệu và tiếp cận phương thức quản trị mới bằng AI. Đây có thể xem là giai đoạn thử nghiệm thực tiễn quan trọng, giúp kiểm chứng mô hình, hoàn thiện công nghệ, xây dựng quy trình vận hành và tạo nền tảng để mở rộng trong thời gian tới.

Từ một nền tảng lõi, Compay có thể phát triển thành hệ sinh thái quản trị AI dành cho doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ kinh doanh Việt Nam. Ở đó, mỗi giao dịch không chỉ là một dòng tiền, mà còn là một dữ liệu kinh tế; mỗi hóa đơn không chỉ là chứng từ thuế, mà còn là bằng chứng về hoạt động thật; mỗi thành viên không chỉ là người tiêu dùng hay người bán hàng, mà còn là một mắt xích trong mạng lưới kinh tế số.

Từ góc nhìn rộng hơn, mô hình này gắn với tư tưởng hài hòa trong Con đường tương lai: thị trường, Nhà nước, cộng đồng và cơ chế phối hợp phải cùng vận hành. Trong nền kinh tế truyền thống, thị trường được ví như “bàn tay vô hình”, Nhà nước là “bàn tay hữu hình”. Nhưng bước vào thời đại số, đặc biệt là thời đại AI, cần có thêm bàn tay của cộng đồng — nơi người dân, hộ kinh doanh, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và các nhóm xã hội cùng tham gia kiến tạo giá trị.

Quan trọng hơn, cần có một cơ chế phối hợp thông minh để kết nối tất cả các chủ thể ấy thành một hệ sinh thái vận hành minh bạch, hiệu quả và bền vững.

Đó có thể xem là tinh thần cốt lõi của mô hình kinh tế mới: kinh tế không chỉ là mua bán, sản xuất và lợi nhuận; kinh tế còn là tổ chức niềm tin, tổ chức dữ liệu, tổ chức cộng đồng và tổ chức tương lai. Trong thời đại AI, dữ liệu trở thành một loại tài sản mới. Nhưng dữ liệu chỉ thực sự có giá trị khi được chuẩn hóa, minh bạch và phục vụ con người.

Hướng tới nền kinh tế số nhân văn

Một hộ kinh doanh nhỏ, một tài xế, một tiểu thương, một người lao động tự do trước đây có thể đứng ngoài hệ thống tài chính chính thức, ngoài hệ thống quản trị hiện đại, ngoài các cơ hội tiếp cận vốn và công nghệ.

Nhưng với các nền tảng số, thanh toán minh bạch, hóa đơn điện tử, AI kế toán, AI quản trị và các tác nhân AI hỗ trợ công việc, họ có thể từng bước bước vào nền kinh tế chính thức, có dữ liệu, có tín nhiệm và có khả năng tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.

Theo nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn, mô hình kinh tế mới trong thời đại AI không thể chỉ dựa vào máy móc. Càng phát triển công nghệ, con người càng phải giữ vai trò trung tâm.

Nếu dữ liệu không minh bạch, AI có thể khuếch đại sai lệch. Nếu nền tảng chỉ phục vụ lợi nhuận, cộng đồng có thể bị biến thành nguồn khai thác. Nếu quản trị thiếu nhân văn, công nghệ có thể làm gia tăng bất bình đẳng. Vì vậy, tinh thần “khai mở – nhân văn – bền vững” trong Con đường tương lai có ý nghĩa như một trục đạo lý cho phát triển kinh tế số.

Mô hình kinh tế mới thời AI vì thế không chỉ là “kinh tế số”, mà phải là “kinh tế số nhân văn”. Không chỉ là nền kinh tế của thuật toán, mà là nền kinh tế của trách nhiệm. Không chỉ là cạnh tranh, mà còn là cộng tác. Không chỉ là tăng trưởng, mà còn là nâng cao năng lực tự chủ của từng người dân, từng hộ kinh doanh, từng hợp tác xã và từng doanh nghiệp Việt Nam.

Trong mô hình ấy, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, bảo đảm hành lang pháp lý và an toàn dữ liệu. Doanh nghiệp công nghệ giữ vai trò xây dựng nền tảng. Hợp tác xã và cộng đồng giữ vai trò tổ chức người dân tham gia. Ngân hàng, tổ chức tài chính và các đơn vị thanh toán giữ vai trò dẫn dòng vốn vào đúng nơi có hoạt động thật. AI giữ vai trò bộ não hỗ trợ, phân tích, dự báo và tự động hóa. Còn con người giữ quyền kiểm soát cuối cùng, quyết định mục tiêu phát triển và giới hạn đạo đức của công nghệ.

Theo tác giả Con đường tương lai, quốc gia nào biết tổ chức hiệu quả nguồn lực tri thức, dữ liệu, cộng đồng và công nghệ sẽ có cơ hội bứt phá. Việt Nam không nhất thiết phải đi theo con đường cũ của các nước công nghiệp trước đây. Việt Nam có thể chọn một con đường riêng: lấy con người làm gốc, lấy cộng đồng làm nền, lấy công nghệ làm công cụ, lấy minh bạch làm niềm tin và lấy AI làm động lực tăng tốc.

Nếu làm được điều đó, mô hình kinh tế mới thời AI sẽ không chỉ tạo ra tăng trưởng, mà còn tạo ra một xã hội hài hòa hơn, nơi những chủ thể kinh tế nhỏ bé cũng có cơ hội bước vào dòng chảy lớn của thời đại. Đó cũng chính là tinh thần sâu xa mà Con đường tương lai gợi mở: phát triển không chỉ để giàu hơn, mà để con người sống có ý nghĩa hơn, quốc gia mạnh mẽ hơn và tương lai trở nên nhân văn hơn.