Nghiên cứu chấm dứt Quỹ Bình ổn giá xăng dầu

Nội dung này được nêu trong kết luận của Thanh tra Chính phủ về chuyên đề diện rộng hoạt động kinh doanh xăng dầu. Đợt thanh tra được thực hiện đối với 260 doanh nghiệp, gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối.

Theo kết luận, một doanh nghiệp trích lập và chi sử dụng sai kỳ tính Quỹ Bình ổn giá xăng dầu so với kỳ điều chỉnh giá với số tiền khoảng 6,6 tỷ đồng. Tại thời điểm thanh tra, doanh nghiệp đã khắc phục nộp số tiền vào quỹ.

Hành vi này bị xử phạt tiền 60-100 triệu đồng và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả theo Nghị định 87/2024. Thanh tra Chính phủ đã lập biên bản về dấu hiệu vi phạm hành chính của các doanh nghiệp và chuyển hồ sơ đến cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý theo quy định.

Ngoài ra, 20 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối đã thực hiện trích lập, chi sử dụng Quỹ Bình ổn giá xăng dầu không theo quy định tại khoản 26 Điều 1 Nghị định 95/2021 của Chính phủ; mà trích lập, chi sử dụng theo khoản 2 Điều 3 Thông tư 103/2021 của Bộ Tài chính và Thông tư 19/2026 của Bộ Công Thương để được chi quỹ với số tiền khoảng hơn 2.200 tỷ đồng, mặc dù lượng xăng dầu chưa tiêu thụ.

Đáng chú ý, có 182/260 doanh nghiệp (70%), gồm 14 thương nhân đầu mối và 168 thương nhân phân phối, có dấu hiệu không duy trì mức dự trữ xăng dầu bắt buộc tối thiểu.

Theo quy định, thương nhân đầu mối phải duy trì dự trữ tối thiểu bằng 20 ngày cung ứng, thương nhân phân phối là 5 ngày cung ứng. Tuy nhiên, việc xác định tồn kho theo số ngày cung ứng chưa có hướng dẫn cụ thể, trong khi chế tài xử lý đối với thương nhân phân phối không bảo đảm mức dự trữ còn thiếu.

Về dấu hiệu găm hàng, có 188/260 doanh nghiệp (72%) có một hoặc nhiều ngày trong tháng 3/2026 ghi nhận tồn kho vượt 150% lượng tồn kho trung bình của ba tháng liền kề trước đó. Cơ quan thanh tra cho biết việc xác định hành vi cần xem xét nguyên nhân tăng tồn kho và các điều kiện thực tế của doanh nghiệp.

Trong lĩnh vực thuế, có 12 doanh nghiệp thương nhân đầu mối có dấu hiệu kê khai không đúng đối tượng với tổng số tiền khoảng 3.226 tỷ đồng. Ngoài ra, 15 doanh nghiệp chưa nộp ngân sách nhà nước khoảng 6.500 tỷ đồng, gồm tiền thuế bảo vệ môi trường và tiền chậm nộp.

Cơ quan thanh tra nhận định, những hạn chế, bất cập trên có một phần nguyên nhân do quy định về sản lượng trích lập, chi Quỹ Bình ổn giá xăng dầu chưa thống nhất và chưa có quy định cụ thể về phương pháp tính sản lượng để trích lập, chi sử dụng quỹ.

Khoản 26 Điều 1 Nghị định số 95/2021/NĐ-CP quy định tính sản lượng trích, chi Quỹ bình ổn giá tính theo “sản lượng thực tế tiêu thụ”. Tuy nhiên, khoản 2 Điều 3 Thông tư số 103/2021/TT-BTC và Thông tư số 19/2026/TT-BCT lại hướng dẫn tính theo “sản lượng tiêu thụ nội địa” tại thời điểm lập hóa đơn nhưng không hướng dẫn cụ thể cách xác định “sản lượng tiêu thụ nội địa”, dẫn đến các doanh nghiệp đã hiểu và vận dụng khác nhau, trong đó một số doanh nghiệp đã lập hóa đơn bán cho công ty con để được chi Quỹ trong khi số lượng xăng dầu đã xuất hóa đơn nhưng chưa ra khỏi hệ thống doanh nghiệp.

Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Công Thương, Bộ Tài chính phối hợp nghiên cứu chấm dứt Quỹ bình ổn giá hiện hành, thay bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác.

Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với UBND các tỉnh, thành phố kiểm tra, làm rõ và xử lý theo thẩm quyền đối với các dấu hiệu vi phạm hành chính về điều kiện kinh doanh xăng dầu, dự trữ xăng dầu bắt buộc, găm hàng, công khai thông tin về Quỹ bình ổn giá, bán xăng dầu ngoài hệ thống phân phối và các vi phạm khác.

Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp với Bộ Công Thương kiểm tra, làm rõ và xử lý theo thẩm quyền đối với các dấu hiệu vi phạm hành chính về kê khai, nộp thuế bảo vệ môi trường, vi phạm về việc trích lập, chi sử dụng Quỹ bình ổn giá và các dấu hiệu vi phạm khác.

Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Công Thương, Tài chính củng cố hệ thống kinh doanh xăng dầu theo hướng bền vững, bảo đảm nguồn cung cho nền kinh tế trong mọi tình huống; tập trung phát triển các thương nhân đầu mối có quy mô lớn, tiềm lực tài chính và tài sản thực chất, mạng lưới phân phối rộng, chất lượng dịch vụ đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và mục tiêu tăng trưởng hai con số;

Hạn chế tối đa hoặc chỉ cho phép duy trì số ít thương nhân phân phối ở các địa bàn kinh tế cần thiết; sắp xếp lại khâu phân phối để giảm chi phí trung gian, tập trung nguồn lực cho thương nhân đầu mối và mạng lưới đại lý, cửa hàng bán lẻ; cho phép các đại lý, cửa hàng được mua từ nhiều thương nhân đầu mối đảm bảo tính cạnh tranh và đảm bảo nguồn cung có giá phù hợp.

Xây dựng cơ chế giá xăng dầu vận hành theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước; nghiên cứu bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở. Thương nhân đầu mối chủ động tạo nguồn và công bố giá bán trên cơ sở giá thị trường quốc tế và các yếu tố chi phí thuộc phạm vi quản lý của Nhà nước.

Đồng thời, cần duy trì và nâng cao mức dự trữ bắt buộc đối với thương nhân đầu mối; tăng cường dự trữ quốc gia thông qua hệ thống kho, bể có dung tích lớn;

Bắt buộc ứng dụng công nghệ thông tin để công khai, cập nhật giá bán trong toàn hệ thống từ thương nhân đầu mối đến cửa hàng bán lẻ, bảo đảm minh bạch và quyền lựa chọn của người tiêu dùng.