Xăng E 10 và câu chuyện cấu trúc thị trường cho nền kinh tế ethanol

Bài toán thị trường cho nền kinh tế ethanol

Nhìn lại nửa năm qua, từ khi đưa xăng E 10 vào thí điểm, thị trường này từng “đứt gãy” khi cầu chưa đủ lớn, sản xuất ra không tiêu thụ được, nhiều nhà máy ethanol phải dừng hoạt động.

Mới đây, khi chương trình năng lượng sinh học được tái khởi động và thiết kế toàn diện, đã mở ra cơ hội lớn cho nền kinh tế ethanol. Hiện nay, nhà máy cồn Dung Quất đã hoạt động trở lại; nhà máy cồn Bình Phước theo đánh giá cũng sẽ sớm vận hành. Bên cạnh đó, một số nhà máy cồn tư nhân đã hoạt động nhưng công suất còn thấp, hiệu quả chưa cao.

Đánh giá thực tế, hiện nguồn cung trong nước vẫn là điểm nghẽn. Việt Nam có 6 nhà máy ethanol nhưng mới chỉ khoảng một nửa hoạt động, chưa hết công suất. Theo cơ quan quản lý, ngay giai đoạn đầu triển khai E10, nguồn ethanol nội địa chỉ đáp ứng khoảng 30–40% nhu cầu, phần còn lại phải nhập khẩu. Và đó là câu chuyện về bài toán tái cúc trúc thị trường!

Theo ông Đỗ Minh Quân, Chuyên viên chính, Phòng Quản lý kinh doanh xăng dầu và khí - Bộ Công Thương, lộ trình phối trộn nhiên liệu sinh học được quy định tại Thông tư số 50/2025/TT-BCT, trên cơ sở ba nguyên tắc chính: Đảm bảo tính khả thi, triển khai từng bước có lộ trình rõ ràng và phù hợp với điều kiện thực tế của thị trường.

Cụ thể, thông tư có hiệu lực từ ngày 1/5/2026, nhưng việc chuyển đổi sang sử dụng xăng sinh học E10 trên diện rộng sẽ bắt đầu từ ngày 1/6/2026. Khoảng thời gian chuyển tiếp này nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp chuẩn bị hạ tầng phối trộn, kho bãi, logistics và nguồn cung nguyên liệu.

Việc xây dựng lộ trình cũng dựa trên đánh giá kỹ lưỡng về năng lực sản xuất ethanol trong nước, khả năng pha chế của các thương nhân đầu mối xăng dầu cũng như hệ thống lưu trữ, vận chuyển và phân phối hiện nay.

Việt Nam sẽ phải nhập khẩu khoảng 60% lượng ethanol trong giai đoạn đầu lộ trình

Theo tính toán của Bộ Công Thương, tổng lượng xăng tiêu thụ của Việt Nam trong năm 2025 ước khoảng 11,37 triệu m³. Khi triển khai lộ trình sử dụng xăng sinh học E5 và E10 từ tháng 6/2026, nhu cầu ethanol để pha chế dự kiến khoảng 1,1 triệu m³ mỗi năm.

Tuy nhiên, năng lực sản xuất trong nước hiện còn hạn chế. Việt Nam hiện có 6 nhà máy sản xuất ethanol, nếu cả 6 nhà máy hoạt động tối đa theo công suất thiết kế, tổng sản lượng ethanol có thể đạt khoảng 400.000–500.000 m³ mỗi năm, tương đương khoảng 40% nhu cầu. Điều đó đồng nghĩa Việt Nam sẽ phải nhập khẩu khoảng 60% lượng ethanol còn lại trong giai đoạn đầu triển khai lộ trình”, ông Đỗ Minh Quân cho biết. 

Chủ động nguồn nguyên liệu trong chuỗi lộ trình 

Tại một tọa đàm mới đây về năng lượng sinh học, ông Bùi Ngoc Bảo - Chủ tịch Hiệp hội xăng dầu Việt Nam phân tích: "Về cơ cấu, nếu mỗi năm chúng ta sử dụng khoảng 26–26,5 triệu m³/tấn xăng dầu, với tỷ lệ phối trộn 10% ethanol cho cả xăng và diesel thì có thể giảm phụ thuộc khoảng 2 triệu m³/tấn mỗi năm – một con số rất có ý nghĩa. Nếu chương trình được tổ chức tốt và nâng lên các mức E15, E20 hoặc B10–B15, thậm chí như Indonesia đã áp dụng B20, B40, thì hiệu quả giảm phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch sẽ càng rõ rệt.

Tuy nhiên, để vận hành bền vững, “nút thắt” nằm ở nguồn nguyên liệu đầu vào. Khi các nhà máy hoạt động ổn định, nhu cầu ngô, sắn sẽ tăng, tạo động lực hình thành vùng nguyên liệu và liên kết sản xuất.

Ông Đỗ Văn Tuấn - Chủ tịch Hiệp hội Nhiên liệu sinh học Việt Nam nêu quan điểm: "Khi chương trình NLSH được thiết kế lại, các nhà máy sẽ phát sinh nhu cầu lớn về nguyên liệu, sẽ kích thích bà con xây dựng các kế hoạch về trồng ngô, trồng sắn, đến lúc đầu ra ổn định thì sẽ lập kế hoạch về vùng trồng, canh tác, đáp ứng nhu cầu thu mua của các nhà máy. Đó chính là con đường để chúng ta có được vùng nguyên liệu ổn định”.

Để đảm bảo lộ trình phối trộn nhiên liệu sinh học được triển khai ổn định và hiệu quả, Bộ Công Thương cho biết sẽ triển khai đồng bộ các giải pháp ngắn hạn, trung hạn và dài hạn.

Trong ngắn hạn, cơ quan quản lý sẽ duy trì cơ chế linh hoạt trong nhập khẩu ethanol cũng như nguyên liệu đầu vào để đảm bảo nguồn cung cho thị trường, đồng thời nghiên cứu các chính sách thuế, phí nhằm tạo điều kiện cho doanh nghiệp nhập khẩu và phối trộn nhiên liệu sinh học.

Ở trung hạn, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với các bộ ngành xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ mới, nâng cao hiệu suất sản xuất ethanol trong nước.

Về dài hạn, định hướng quan trọng là phát triển và mở rộng vùng nguyên liệu trong nước, đặc biệt đối với các loại cây phục vụ sản xuất ethanol như ngô và sắn. Đồng thời, cần hình thành chuỗi liên kết bền vững từ vùng trồng nguyên liệu, nhà máy sản xuất đến hệ thống phân phối.

Về dài hạn, lộ trình không dừng ở E10 mà hướng tới các mức phối trộn cao hơn, qua đó giảm đáng kể phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.