Bộ trưởng Xây dựng: Nếu thiếu vốn làm cao tốc, Chính phủ sẽ cân đối từ nguồn khác

Chiều 10/11, Quốc hội thảo luận về chủ trương đầu tư 3 dự án đường bộ cao tốc gồm Bảo Hà - Lai Châu, đoạn Bảo Hà - Tân Phong; Quảng Ngãi - Kon Tum và Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, đoạn qua địa phận tỉnh Sơn La.

Theo tờ trình của Chính phủ, 3 dự án có tổng chiều dài hơn 430km, được đầu tư theo quy mô 4 làn xe, tốc độ thiết kế từ 80-100km/h, với tổng mức đầu tư sơ bộ 162.393 tỷ đồng.

Trong đó, ngân sách Trung ương dự kiến bố trí 158.342 tỷ đồng, ngân sách địa phương đóng góp 4.051 tỷ đồng. Riêng giai đoạn 2026-2030, nguồn vốn ngân sách Trung ương dự kiến cân đối khoảng 119.398 tỷ đồng.

Thảo luận tại hội trường, đại biểu Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) cho rằng 3 dự án không đơn thuần là các công trình giao thông mà còn có ý nghĩa chiến lược, tạo động lực phát triển cho những khu vực còn nhiều khó khăn như miền núi phía Bắc và Tây Nguyên.

Đại biểu cũng lưu ý áp lực vốn đối ứng đối với các địa phương, nhất là Lai Châu và Quảng Ngãi. Theo ông, Lai Châu dự kiến phải bố trí hơn 2.000 tỷ đồng, tương đương 38,7% tổng nguồn vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026-2030 của tỉnh. Đây là tỷ lệ lớn đối với một địa phương còn hạn chế về nguồn lực.

Đại biểu đề nghị Quốc hội, Chính phủ xem xét sử dụng ngân sách Trung ương hỗ trợ toàn bộ hoặc phần lớn chi phí giải phóng mặt bằng nhằm giảm áp lực cho ngân sách địa phương.

Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) cho rằng cần cân nhắc mức đóng góp của Lai Châu trong tương quan với khả năng cân đối ngân sách và các nhiệm vụ thiết yếu của tỉnh.

Theo bà, việc dành một phần lớn nguồn lực địa phương cho dự án cao tốc có thể thu hẹp kinh phí đầu tư cho trường học, cơ sở y tế, nước sinh hoạt, hạ tầng nông thôn và các chương trình giảm nghèo. Bà đề nghị Chính phủ rà soát khả năng cân đối, nghiên cứu tăng hỗ trợ từ ngân sách Trung ương, thậm chí xem xét phương án Trung ương bảo đảm toàn bộ vốn nếu điều kiện cho phép.

Giải trình ý kiến đại biểu, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết 3 dự án đã được Chính phủ ưu tiên cân đối, bố trí khoảng 119.389 tỷ đồng từ ngân sách Trung ương trong giai đoạn 2026-2030, tương đương khoảng 75% tổng mức đầu tư.

Về phần vốn còn lại, Chính phủ sẽ tiếp tục nghiên cứu phương án cân đối, bố trí từ các nguồn khác. Bộ trưởng cũng cho biết hiện có 15 địa phương được giao làm cơ quan chủ quản triển khai các dự án cao tốc trên cả nước và đều có sự tham gia của ngân sách địa phương.

Một số tỉnh miền núi khó khăn thậm chí đã tự nguyện cam kết bố trí 50-100% kinh phí giải phóng mặt bằng. Theo Bộ trưởng, việc duy trì cơ chế địa phương cùng tham gia đóng góp vốn nhằm bảo đảm tính đồng bộ, bình đẳng trong chính sách giữa các địa phương.

Đối với hai địa phương Quảng Ngãi và Lai Châu, Bộ trưởng cho biết đã đồng ý đề xuất bố trí 50% kinh phí giải phóng mặt bằng.

Ông cũng dẫn kinh nghiệm triển khai các dự án cao tốc giai đoạn trước, trong đó có tuyến Cần Thơ - Cà Mau, cho thấy chi phí thực tế có thể giảm nhờ tiết kiệm trong đấu thầu, chỉ định thầu và sử dụng nguồn dự phòng. 

Bộ trưởng Trần Hồng Minh khẳng định các đại biểu Quốc hội và địa phương có thể yên tâm về phương án vốn được đề xuất. “Nếu thiếu vốn, Chính phủ sẽ nghiên cứu cân đối, bố trí từ các nguồn khác”, ông nói.

Bên cạnh vấn đề nguồn vốn, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cũng giải trình về quy mô, tốc độ thiết kế và hướng tuyến của 3 dự án.

Theo đó, cả 3 tuyến đều được thiết kế quy mô 4 làn xe, có làn dừng xe khẩn cấp, phù hợp với quy hoạch chuyên ngành, dự báo nhu cầu vận tải và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về đường bộ cao tốc.

Tốc độ thiết kế được lựa chọn căn cứ điều kiện địa hình và yêu cầu an toàn. Đối với các khu vực miền núi có địa hình phức tạp, độ dốc lớn, đặc biệt tại tuyến Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên với chênh cao địa hình trên 1.000m, tốc độ thiết kế dự kiến là 80km/h. Các đoạn qua khu vực đồng bằng có thể đạt 100-120km/h.

Về hướng tuyến, các dự án được lựa chọn trên nguyên tắc phù hợp quy hoạch, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, đồng thời hạn chế tối đa ảnh hưởng đến môi trường tự nhiên, xã hội, danh lam thắng cảnh, đất quốc phòng và chi phí giải phóng mặt bằng.

Đối với công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư, các dự án thành phần sẽ được tách riêng để địa phương chủ động triển khai, chuẩn bị quỹ đất và nhà tái định cư, bảo đảm tiến độ bàn giao mặt bằng. Các dự án cũng có nhu cầu chuyển đổi mục đích sử dụng đất rừng.

Về đề xuất cơ chế chỉ định thầu, Bộ trưởng cho biết đây là chính sách được đề xuất cho phép áp dụng, không phải yêu cầu bắt buộc. Chủ đầu tư sẽ căn cứ tính chất, yêu cầu kỹ thuật, tiến độ và điều kiện thực tế để xem xét, quyết định. Việc lựa chọn nhà thầu vẫn phải bảo đảm quy định pháp luật, công khai và hiệu quả sử dụng vốn nhà nước.