Chi 17.000 tỷ đồng nghiên cứu khoa học nhưng ít kết quả ra thị trường, Phó Thủ tướng chỉ rõ nguyên nhân

Sáng 23/10, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng chủ trì Hội nghị trực tuyến toàn quốc thúc đẩy liên kết viện nghiên cứu, trường đại học với cộng đồng doanh nghiệp trong nghiên cứu, phát triển khoa học và công nghệ.

Tại hội nghị, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh hai định hướng: Triển khai các chính sách ưu đãi đột phá cho R&D công nghệ cao, công nghệ chiến lược và đổi mới phương thức hợp tác viện - trường - doanh nghiệp, lấy sản phẩm thực tiễn làm thước đo.

Theo Bộ trưởng, cơ chế hiện hành cho phép Nhà nước hỗ trợ tới 100% kinh phí đối với nhiệm vụ nghiên cứu công nghệ chiến lược do bộ, ngành đặt hàng doanh nghiệp; hỗ trợ lãi suất vay từ 70% đến 100%, tối đa 10%/năm, và từ 70% đến 100% chi phí thử nghiệm, kiểm định lần đầu đối với sản phẩm mới.

Bộ trưởng cho rằng cơ quan quản lý cần cùng các bộ chuyên ngành xác định những “đề bài lớn” theo chuỗi giá trị của nền kinh tế, mời viện, trường và doanh nghiệp tham gia giải quyết thông qua cơ chế cạnh tranh công bằng. Chẳng hạn, với chuỗi xuất khẩu thủy sản, cần tiếp cận đồng bộ từ con giống, thức ăn, vaccine đến chế biến sâu.

Phó Thủ tướng đánh giá hệ thống cơ chế, chính sách khoa học, công nghệ đã tương đối hoàn thiện, với nhiều quy định đột phá về ưu đãi, hỗ trợ đầu tư nghiên cứu, chấp nhận rủi ro và đặt hàng. Các quy định liên quan đến ngân sách, thuế, tài sản công, chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn và đo lường cũng từng bước đồng bộ. Vấn đề trọng tâm là tổ chức thực hiện, khắc phục tâm lý e ngại, không dám làm.

Phó Thủ tướng ghi nhận những mô hình hợp tác hiệu quả như Viettel với Trường Đại học Công nghệ thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội; Viện Nghiên cứu Cơ khí tham gia phát triển thiết bị cho các tổ máy nhiệt điện; các mô hình tại Viện Công nghiệp Giấy và Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, quy mô liên kết còn nhỏ, chưa đồng đều; doanh nghiệp chưa thực sự giữ vai trò trung tâm.

Dẫn số liệu giai đoạn 2021–2025 có 42 chương trình với khoảng 4.800 nhiệm vụ nghiên cứu, sử dụng 17.000 tỷ đồng nhưng ít kết quả trở thành sản phẩm trên thị trường, Phó Thủ tướng chỉ rõ nguyên nhân trước hết là nhiệm vụ nghiên cứu chưa xuất phát từ bài toán phát triển và nhu cầu ứng dụng của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, chính sách khuyến khích còn phân tán, chưa được vận dụng đầy đủ; quyền tự chủ trong khai thác và chuyển giao kết quả nghiên cứu chưa phát huy hiệu quả. Một số viện, trường e ngại định giá tài sản trí tuệ; hoạt động kết nối cung - cầu thiên về giới thiệu, trình diễn. Sàn giao dịch công nghệ, tổ chức trung gian phát triển chậm, hạ tầng dùng chung còn thiếu, nhiều phòng thí nghiệm xuống cấp.

Phó Thủ tướng yêu cầu thực hiện hiệu quả các cơ chế đã ban hành; trường hợp phát hiện quy định bất cập phải kịp thời kiến nghị sửa đổi. Việc đánh giá liên kết phải dựa trên nhiệm vụ được giải quyết, hợp đồng hợp tác và sản phẩm ứng dụng.

Phó Thủ tướng giao Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành, địa phương đánh giá toàn diện năng lực các cơ sở nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước; hệ thống hóa theo ngành, lĩnh vực, hình thành bản đồ năng lực nghiên cứu và cơ sở dữ liệu để doanh nghiệp dễ dàng tìm được đơn vị có thế mạnh phù hợp.

Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp rà soát hoạt động nghiên cứu của từng ngành, lĩnh vực, xây dựng định hướng và mục tiêu phát triển khoa học, công nghệ cho 3–5 năm tới. Các bộ, ngành phải xác định rõ bài toán phát triển cần giải quyết để đặt hàng nghiên cứu. Đối với nông nghiệp, Phó Thủ tướng nêu yêu cầu làm chủ công nghệ giống, nâng cao năng suất, chất lượng và dự kiến tổ chức cuộc họp chuyên đề về ứng dụng khoa học, công nghệ trong sản xuất nông nghiệp, môi trường.

Trên cơ sở định hướng, bản đồ năng lực và Đề án tái cấu trúc các chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ hướng dẫn các bộ, ngành cùng viện, trường xây dựng nhiệm vụ nghiên cứu hằng năm phù hợp năng lực từng cơ sở, phân định rõ trách nhiệm, tránh trùng lặp, lãng phí.

Phó Thủ tướng đề nghị nghiên cứu chuyển mạnh từ giao từng đề tài, nhiệm vụ sang giao nhiệm vụ theo gói, gắn quyền chủ động và trách nhiệm của đơn vị nghiên cứu với mục tiêu, sản phẩm đầu ra. Không để tình trạng nghiệm thu xong nhưng kết quả không có nơi sử dụng.

Đặc biệt, Phó Thủ tướng yêu cầu năm 2027, ít nhất 30% đề tài nghiên cứu phải gắn với doanh nghiệp cụ thể, có sự tham gia hợp tác, cùng nghiên cứu và chia sẻ nguồn lực; phấn đấu nâng tỷ lệ này lên ít nhất 50% trong giai đoạn tiếp theo. Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm hướng dẫn các bộ, ngành, cơ quan liên quan tổ chức thực hiện.

Bộ Khoa học và Công nghệ được yêu cầu tập trung phát triển sàn giao dịch khoa học, công nghệ quốc gia kết nối với địa phương và quốc tế; phát triển các tổ chức trung gian cả về số lượng và chất lượng, cung cấp dịch vụ chuyển giao công nghệ thực chất. Đồng thời, xây dựng, ban hành bộ chỉ số đo lường hiệu quả hợp tác viện, trường và doanh nghiệp, lấy số liệu năm 2026 làm cơ sở và công bố định kỳ.

Phó Thủ tướng đề nghị các viện nghiên cứu, trường đại học chủ động kết nối với doanh nghiệp từ khâu xác định nhiệm vụ, phát huy quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong khai thác, quản lý tài sản trí tuệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Doanh nghiệp cần tăng đầu tư cho R&D, phát triển quỹ khoa học, công nghệ theo quy định, chủ động đặt hàng và tham gia từ nghiên cứu, thử nghiệm đến sản xuất, phát triển thị trường; cùng chia sẻ nguồn lực, rủi ro và lợi ích.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh yêu cầu nói đi đôi với làm, lấy kết quả thực chất làm thước đo, không chạy theo phong trào. Liên kết viện, trường và doanh nghiệp phải tạo ra công nghệ được làm chủ, sản phẩm được thương mại hóa, doanh nghiệp lớn mạnh, năng suất cao hơn, góp phần đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển nhanh, bền vững của đất nước