Bài toán giảm phát thải trong phát triển nhà ở xã hội đang được giải quyết ra sao?

Phát triển nhà ở xã hội đang đứng trước yêu cầu kép: gia tăng nguồn cung để đáp ứng nhu cầu nhà ở, đồng thời nâng cao chất lượng công trình, tiết kiệm năng lượng và giảm tác động đến môi trường. Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, việc chuyển đổi sang mô hình nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp trở thành vấn đề cần được tính toán ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án.

Điểm đáng chú ý là giảm phát thải không thể chỉ thực hiện bằng cách thay thế một loại vật liệu hoặc bổ sung thiết bị tiết kiệm điện sau khi công trình hoàn thành. Các quyết định về quy hoạch, hướng công trình, tổ chức không gian, kết cấu và lựa chọn vật liệu đều có ảnh hưởng đến lượng phát thải cũng như chi phí sử dụng trong suốt vòng đời công trình.

Tại hội thảo khoa học “Nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp – Định hướng và giải pháp cho Việt Nam” do Viện Khoa học Công nghệ Xây dựng (IBST), Bộ Xây dựng tổ chức ngày 30/10/2026 tại Hà Nội, nhiều giải pháp từ thiết kế kiến trúc, vật liệu xây dựng đến công nghệ và cơ chế tài chính đã được các chuyên gia, doanh nghiệp trao đổi.

Tính toán giảm phát thải ngay từ khâu thiết kế

Ở góc độ kiến trúc, TS.KTS. Nguyễn Tiến Tâm, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, cho rằng việc tổ chức hướng công trình phù hợp, tận dụng gió mát, hạn chế gió lạnh, bố trí không gian đệm và tối ưu diện tích cửa kính có thể cải thiện tiện nghi nhiệt, giảm phụ thuộc vào các thiết bị làm mát và sưởi.

Đối với điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa, thiết kế nhà ở xã hội cần tính đến khả năng thông gió tự nhiên, che nắng, hạn chế bức xạ nhiệt và kiểm soát độ ẩm. Đây là những yếu tố cần được xem xét ngay từ giai đoạn quy hoạch, thiết kế để phát huy hiệu quả lâu dài.

Những giải pháp này có thể góp phần giảm nhu cầu sử dụng năng lượng trong quá trình vận hành, đồng thời nâng cao tiện nghi nhiệt cho người sử dụng.

Bên cạnh phát thải trong quá trình sử dụng, các-bon hàm chứa trong vật liệu và kết cấu cũng là vấn đề cần được quan tâm. Xi măng và bê tông là những vật liệu chủ yếu trong kết cấu công trình, do đó việc giảm tỷ lệ clinker, sử dụng phụ gia khoáng như tro bay và xỉ hạt lò cao được đánh giá có tiềm năng giảm phát thải.

Ông Trần Quốc Thọ, Trưởng phòng Kỹ thuật Công ty CP Xi măng FiCO-YTL, giới thiệu dòng sản phẩm xi măng ECOCem với mức giảm phát thải CO₂ từ 30–70% so với xi măng Portland truyền thống.

Tại dự án nhà ở xã hội Long Bình Tân, tỉnh Đồng Nai, việc sử dụng xi măng phát thải thấp được giới thiệu có thể giảm lượng phát thải từ 25–87 kg CO₂/m² sàn, tương đương khoảng 8.000 tấn CO₂ cho toàn dự án.

Ở nhóm vật liệu hoàn thiện và cấu kiện, ông Nguyễn Hoàng Thông, đại diện Công ty Knauf Việt Nam, giới thiệu giải pháp vách thạch cao nhẹ với khả năng giảm tải trọng kết cấu, rút ngắn thời gian thi công và giảm tác động môi trường so với một số giải pháp tường truyền thống.

Các giải pháp vật liệu cách nhiệt, cách âm của ROCKWOOL cũng được quan tâm trong nghiên cứu nâng cao chất lượng vỏ bao che, tiện nghi trong nhà và hiệu quả sử dụng năng lượng, đồng thời xem xét yêu cầu an toàn cháy trong lựa chọn cấu tạo công trình.

Đối với vật liệu hoàn thiện, việc sử dụng sơn có hàm lượng hợp chất hữu cơ bay hơi thấp, hạn chế các chất độc hại và minh bạch thông tin môi trường góp phần nâng cao chất lượng không gian sống. Ông Lưu Khắc Nam, đại diện Công ty Sơn TOA Việt Nam, cho biết doanh nghiệp dự kiến công bố Tuyên bố môi trường sản phẩm (EPD) đầu tiên cho sơn nước sản xuất tại Việt Nam vào năm 2027, hướng tới cung cấp dữ liệu phục vụ đánh giá công trình xanh.

Tiết kiệm năng lượng và cải thiện chất lượng vận hành

Nếu vật liệu và kết cấu tác động đến lượng phát thải trong quá trình xây dựng, các giải pháp thiết bị lại có vai trò trong kiểm soát năng lượng tiêu thụ khi công trình đi vào sử dụng.

Tại hội thảo, Panasonic giới thiệu định hướng sử dụng quạt trần để tăng chuyển động không khí trong không gian ở, cải thiện cảm nhận tiện nghi nhiệt của người sử dụng. Khi kết hợp quạt trần với điều hòa không khí, có thể xem xét nâng nhiệt độ cài đặt điều hòa mà vẫn duy trì mức tiện nghi phù hợp, qua đó giảm nhu cầu điện năng làm mát.

Tuy nhiên, hiệu quả tiết kiệm năng lượng cần được đánh giá theo điều kiện khí hậu, chế độ vận hành và mức tiêu thụ điện của cả quạt và điều hòa. Đây cũng là yêu cầu cần tính đến khi lựa chọn giải pháp thiết bị cho các căn hộ nhà ở xã hội.

Chia sẻ kinh nghiệm từ dự án nhà ở xã hội Đức Thượng, Hoài Đức, Hà Nội, ông Trần Trọng Khánh, Tổng Giám đốc Công ty Phát triển nhà Xuân Phương, cho biết dự án tích hợp hệ thống điện mặt trời mái nhà công suất 425,72 kWp kèm pin lưu trữ, sử dụng sơn phản xạ nhiệt và tối ưu diện tích cây xanh, mặt nước nhằm cải thiện điều kiện vi khí hậu, nâng cao chất lượng môi trường sống.

Trong khuôn khổ chương trình, các đại biểu cũng tham quan mô hình nghiên cứu và giải pháp công nghệ xây dựng tại khuôn viên IBST, số 81 Trần Cung, Hà Nội. Hoạt động nghiên cứu, phát triển các giải pháp xây dựng lắp ghép và tổ chức thi công có sự tham gia hợp tác của Phú Nguyễn, góp phần kết nối nghiên cứu công nghệ với khả năng chế tạo và ứng dụng thực tế.

Kiểm soát chi phí, hoàn thiện cơ chế tài chính xanh

Một trong những thách thức lớn đối với việc ứng dụng giải pháp phát thải thấp trong nhà ở xã hội là kiểm soát chi phí đầu tư. Bởi khác với những phân khúc nhà ở có biên độ giá rộng, nhà ở xã hội phải bảo đảm khả năng chi trả của nhóm người thu nhập thấp. Do đó, các giải pháp xanh cần được lựa chọn trên cơ sở hiệu quả môi trường và tính khả thi về kinh tế.

Ông Vũ Hồng Phong, chuyên gia công trình xanh EDGE thuộc Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC), cho rằng chứng nhận công trình xanh có thể hỗ trợ chủ đầu tư chứng minh hiệu quả sử dụng tài nguyên, qua đó tạo điều kiện tiếp cận các nguồn tài chính xanh.

Để cơ chế này phát huy hiệu quả, các yêu cầu về hiệu suất năng lượng, tiết kiệm nước và giảm tác động môi trường cần được lượng hóa, đánh giá minh bạch, đồng thời gắn với đặc thù tài chính của dự án nhà ở xã hội.

Bên cạnh nguồn lực tài chính, việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn và phương pháp đánh giá phát thải cũng là điều kiện quan trọng. Tại phiên thảo luận về cơ chế, chính sách, các chuyên gia nhấn mạnh sự cần thiết phải chuẩn hóa phương pháp đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA), kiểm kê khí nhà kính và Tuyên bố môi trường sản phẩm (EPD). Đây được xem là nền tảng để hình thành dữ liệu tin cậy, hỗ trợ quản lý phát thải và triển khai các chính sách ưu đãi.

Theo TS. Nguyễn Hồng Hải, Viện trưởng IBST, đơn vị đang đẩy mạnh khảo sát thực tiễn, nghiên cứu và hợp tác với các đơn vị thiết kế, nhà sản xuất vật liệu, doanh nghiệp công nghệ để xây dựng hướng dẫn thiết kế nhà ở xã hội phát thải các-bon thấp. Trọng tâm là những giải pháp có thể triển khai trong thực tế, giảm nhu cầu năng lượng từ giai đoạn quy hoạch, thiết kế, lựa chọn vật liệu phù hợp, đồng thời kiểm soát chi phí đầu tư và vận hành.

Ông Nguyễn Hữu Tiến, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng), cũng nhấn mạnh yêu cầu gắn phát triển nhà ở xã hội với các định hướng về phát triển vật liệu xây dựng và ứng phó biến đổi khí hậu của ngành Xây dựng. Các giải pháp giảm phát thải cần được nghiên cứu, lựa chọn phù hợp, bảo đảm hiệu quả môi trường nhưng không làm gia tăng áp lực chi phí đầu tư, ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận nhà ở của người thu nhập thấp.

Có thể thấy, bài toán giảm phát thải trong phát triển nhà ở xã hội không nằm ở một công nghệ hay loại vật liệu riêng lẻ. Hiệu quả cần được tính toán đồng bộ từ quy hoạch, thiết kế thích ứng khí hậu, lựa chọn vật liệu, công nghệ thi công đến vận hành công trình và huy động nguồn lực tài chính.

Kết luận hội thảo, Viện trưởng Nguyễn Hồng Hải cho biết IBST sẽ tiếp thu các ý kiến đóng góp để tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn thiết kế, thúc đẩy ứng dụng vật liệu và công nghệ phát thải thấp, đồng thời kiến nghị hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn và cơ chế hỗ trợ phù hợp. Đây là những bước đi cần thiết để hài hòa mục tiêu an sinh nhà ở với yêu cầu chuyển đổi xanh của ngành Xây dựng, hướng tới những công trình có chi phí hợp lý, chất lượng sống tốt và tác động môi trường thấp hơn.