Tôi “phiêu” cùng Cụ Mén

Có những tác phẩm đến với người dịch không phải bằng lý trí, mà bằng một thứ duyên lặng lẽ. Ban đầu chỉ là vài câu đọc thử, vài hình ảnh tưởng như rất quen như bến nước, hàng cau, sân đình, tiếng trống hội, dáng một ông già thong dong giữa làng quê. Nhưng rồi, càng đọc, tôi nhận ra mình đã bước vào một thế giới khác - thế giới của Cụ Mén - nơi những điều bình dị nhất của đời sống được nâng niu, chắt lọc và lặng lẽ hóa thành thơ.

Phạm Hồng Điệp sở hữu một con mắt tinh tường và một trái tim nhân hậu để nhìn ra vẻ đẹp trong những khoảnh khắc rất đời, rất dung dị. Một ấm trà nóng, một củ khoai nướng, một bước chân dạo trên đường làng, một tiếng cười trẻ thơ… qua ngòi bút của anh, tất cả không còn là sinh hoạt thường ngày, mà trở thành những phút giây có hồn, có ánh sáng, có chiều sâu. Những việc tưởng chừng giản đơn ấy được nâng tầm thành áng trường ca rất tình, rất nhân ái, khiến người đọc (tôi chắc là vậy) và cả người dịch bị cuốn vào lúc nào không hay.

Có những đoạn sống động đến mức, trong quá trình chuyển ngữ, tôi có cảm giác như một bức tranh đang mở ra ngay trước mắt. Không phải tranh tĩnh, mà là tranh động với vô số hình ảnh như làn gió lay nơi hàng cau, mùi rơm rạ lan khắp làng, tiếng trống chiêng giục giã, ánh trăng rải bạc xuống sân quê… Mỗi chủ đề như một cánh cửa nhỏ, dẫn tôi đi sâu hơn vào thế giới của Cụ Mén, từ bình dị đến cao quý, từ đời thường đến trường ca, từ cái riêng của một con người đến cái chung của một vùng miền.

Mấy tuần qua, tôi như bị mê hoặc bởi những giai điệu ấy. Rồi đọc đi đọc lại, không chỉ để hiểu nghĩa, mà để nghe được nhịp thở của ngôn từ, để chạm vào độ chùng - độ căng của cảm xúc nằm phía sau từng câu chữ. Và rồi, trong sự say mê ấy, tôi bắt đầu hành trình tìm kiếm những từ ngữ tương đương ở một ngôn ngữ khác, một hành trình vừa háo hức, vừa hồi hộp.

Là một dịch giả, tôi đã từng dịch nhiều tác phẩm thơ ca cho một số thi sĩ. Tôi đã quen với việc giữ khoảng cách cần thiết, quen với sự tỉnh táo và kỷ luật của nghề. Nhưng với tác phẩm này, tôi cho phép mình đắm chìm trong công việc chuyển ngữ không chỉ bằng tay, bằng mắt, mà bằng cảm giác, bằng những rung động rất riêng trước hình ảnh đất nước, con người, không gian và thời gian. Có lúc, tôi quên mất mình đang “làm việc”, chỉ thấy mình đang “phiêu” cùng Cụ Mén qua những mùa nắng mưa của bản làng miền núi, những chợ phiên, những đêm hội rộn rã…

Dĩ nhiên, quá trình dịch không phải không có thách thức. Ngôn ngữ luôn có những khoảng lặng không thể lấp đầy tuyệt đối. Có những hình ảnh rất Việt, rất quê, rất thân thương, song khi chuyển sang một ngôn ngữ khác buộc phải lựa chọn: hoặc giữ nghĩa, hoặc giữ nhạc, hoặc giữ cảm xúc. Với năng lực có lẽ còn hạn chế của mình, tôi đã cố gắng hết sức để truyền tải trọn vẹn nhất thông điệp đẹp đẽ mà tác giả gửi gắm vào tác phẩm - Đó là cái hồn của tình người, tình quê, sự tử tế, niềm tin vào những giá trị bền lâu.

Ở một vài đoạn, xin mạn phép anh Phạm Hồng Điệp cho tôi được “bay” - bay rất nhẹ, bay rất khẽ - có thể vượt ra ngoài nguyên mẫu một chút. Không phải để làm khác đi, mà để giữ lại cái hồn đang rung lên trong tôi tại khoảnh khắc ấy. Có những lúc, tôi quá nhạy cảm trước hình ảnh và tôi đã phiêu cùng con chữ, như một cách đáp lại sự tin cậy thầm lặng mà tác giả dành cho người dịch. Tôi mong rằng điều đó không làm lệch đi tinh thần chung, mà chỉ khiến câu chữ rung thêm một lớp ngân.

Cuối cùng, điều tôi trân trọng nhất, không chỉ là được dịch một tác phẩm thú vị, mà là được trở thành một phần của quá trình đồng sáng tạo. Đứng ở vị trí dịch giả, tôi cảm nhận rõ sự đồng hành, chia sẻ và tin tưởng mà tác giả dành cho tôi. Xin được gửi lời cảm ơn chân thành vì đã tạo điều kiện để tôi bước vào thế giới của Cụ Mén, được sống cùng, thở cùng và góp một tiếng nói nhỏ bé vào hành trình của tác phẩm.

Cũng xin mạn phép xem bản dịch này như một nhịp cầu nho nhỏ, nối tiếng nói của núi rừng và làng bản với bạn đọc quốc tế, với mong muốn gìn giữ những giá trị về lao động, tri thức, lòng nhân ái và sự gắn bó với bản làng quê hương được tôn vinh.

Trong quá trình dịch, dù đã nỗ lực giữ gìn giọng điệu, nhịp kể và tinh thần của nguyên tác, bản dịch khó tránh khỏi những hạn chế nhất định. Tôi mong tác giả và bạn đọc lượng thứ cho những chỗ còn chưa trọn vẹn, xem đó như những sai lệch không chủ ý trên hành trình đưa tác phẩm đến gần hơn với độc giả ở một ngôn ngữ khác. Bởi tất cả những gì đã làm, suy cho cùng, đều xuất phát từ một tình yêu rất thật dành cho tác phẩm, cho con người và cho vẻ đẹp lặng lẽ đã gieo vào lòng tôi.

Biết ơn đời và cảm ơn người!!!