Bitcoin, tiền kỹ thuật số và tương lai tiền tệ

Sự ra đời của ngân hàng trung ương 

Việc lần giở tấm bản đồ về hệ thống tài chính qua các thời kỳ, cho phép người ta nhìn thấy hình dáng của tấm bản đồ về tiền kỹ thuật số trong tương lai và giải thích được các hình thái của tiền liên quan đến nhau như thế nào. 

Hãy lấy ví dụ, khi xem xét mối quan hệ giữa đồng tiền vàng và chứng chỉ vàng khi trên chứng chỉ vàng từ năm 1928 tại Mỹ - có viết: "Tờ giấy này xác nhận rằng có 10 đô la đồng vàng được đặt cọc trong Ngân khố của Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, có thể trả lại cho người nắm giữ này khi có yêu cầu". Điều này có nghĩa là: Lớp đầu tiên của tiền, đồng vàng được giữ trong kho. Lớp thứ hai của tiền, chứng chỉ vàng, được in và lưu hành thay cho đồng vàng. Tờ giấy có giá trị đối với bất cứ ai sở hữu nó trong tay, được gọi là người nắm giữ. Như vậy, cả đồng vàng và chứng chỉ vàng đều là những hình thái khác nhau của tiền. Hối phiếu ra đời, lập tức trở thành một hình thức cho vay, là một minh chứng cho sự tin tưởng vào người phát hành. 

Luca Pacioli dạy toán cho Leonardo da Vinci (1452–1519) và viết một cuốn sách cùng ông ấy, có tên là Divina Proportione (tạm dịch: Tiền lệ siêu phàm) đã mang lại cho Pacioli danh hiệu "Cha đẻ của kế toán và sổ sách", là sự đúc kết tài ba của ông về số học, đại số, hình học, thương mại và hối phiếu, đặt nền móng cho bảng cân đối kế toán ngày nay. 

Hệ thống phân lớp của tiền 

Như vậy, đồng vàng là tiền lớp đầu tiên và là hình thức thanh toán cuối cùng. Tờ giấy (chứng chỉ) chỉ tồn tại vì số vàng mà nó đại diện, đó là lớp tiền thứ hai, tạo ra một khoản nợ phải trả trong bảng cân đối kế toán. Các lớp của tiền trở thành một phương pháp để hiểu về hệ thống phân cấp vốn có của tiền tệ, trong đó các công cụ tiền tệ được xếp hạng theo thứ tự ưu tiên từ cao đến thấp. Trong ví dụ trên, Ngân hàng Mỹ là một tác nhân giải các lớp thứ nhất và thứ hai. Nó phát hành tiền lớp thứ hai - chứng chỉ vàng, tương tự như ngân hàng người mua phát hành hối phiếu - những lời hứa trả tiền ở lớp thứ nhất (vàng), nó chứng minh rằng, tiền về cơ bản có thứ bậc. 

Tiền lớp đầu tiên là một cách hiệu quả hơn để giữ giá trị qua thời gian, và tiền lớp thứ hai xuất hiện như một cách tốt hơn để giao dịch vì nó linh hoạt hơn khi sử dụng nếu so với đồng xu. Lớp thứ hai của tiền trở thành một loại tài sản với mức giá được công bố trên các tờ báo cáo tài chính đầu tiên của thế giới. Lớp thứ hai của tiền tệ xuất hiện giúp các chính phủ chuyển sang kiểm soát vị trí quan trọng giữa lớp thứ nhất và thứ hai. Ngân hàng Amsterdam và Ngân hàng Anh quốc (thế kỷ XVII và XVIII) trao cho chính phủ của họ quyền lực chưa từng có đối với tiền tệ bằng cách bắt buộc người dân sử dụng đồng tiền lớp thứ hai của chính họ, công bố sự độc quyền đối với tiền lớp thứ hai. Từ đó, các ngân hàng trung ương độc quyền phát hành tiền lớp thứ hai bằng cách loại bỏ quyền tiếp cận của công chúng đối với lớp tiền thứ nhất.

Lớp thứ ba của tiền tệ

Hối phiếu, là công cụ tiền tệ lớp thứ hai và là lời hứa trả số vàng lớp thứ nhất. Song trong thời kỳ đầu của Ngân hàng Anh, hối phiếu không phải là những lời hứa trả vàng, mà là trả bảng Anh, vì thế xuất hiện lớp thứ ba của tiền. Trong lớp thứ hai của tiền, giấy nợ của Ngân hàng Anh có tính đàn hồi bởi vì chúng được dự trữ theo tỷ lệ, chúng được phát hành vượt quá tỷ lệ vàng được dự trữ trong kho của Ngân hàng Anh Quốc. Do vậy, trong bất kỳ cuộc khủng hoảng nào, ngân hàng Anh quốc cần phải hoạt động như người cho vay cuối cùng. Nói như nhà văn Walter Bagehot (1873) người sáng lập tạp chí Economist, ngân hàng trung ương phải tạo ra tiền lớp thứ hai dồi dào khi hệ thống cần nó nhất, làm nền tảng cho mô hình hoạt động của ngân hàng trung ương. 

Ở Mỹ, hệ thống dự trữ liên bang (Cục Dự trữ Liên bang hay Fed) được thành lập để chống lại khủng hoảng tài chính và tạo ra cơ chế an toàn với tiền tệ lớp thứ hai gọi là Dự trữ. Dự trữ của Cục Dự trữ Liên bang là một cách khác để nói về ký quỹ, nhưng những khoản ký quỹ này, Cục Dự trữ Liên bang phát hành cho các ngân hàng tư nhân. Tiền giấy (tiền giấy đô la), hình thức khác của lớp tiền tệ thứ hai của Cục Dự trữ Liên bang đều được người dân sử dụng. Tiền bán buôn (Dự trữ của Cục Dự trữ Liên bang) là tiền mà các ngân hàng (tư nhân) sử dụng và tiền bán lẻ (tiền giấy Cục Dự trữ Liên bang) là tiền mà người dân sử dụng. Trong bối cảnh tiền phân lớp, bảo hiểm của FDIC (Công ty Bảo hiểm Tiền gửi Liên bang Mỹ) là một sự bảo đảm của Liên bang về những khoản tiền gửi ngân hàng lớp thứ ba. Hiệp định Bretton Woods 1944 đăng quang đồng đô la với vai trò tiền tệ dự trữ thế giới, coi tất cả các loại tiền tệ bên cạnh đồng đô la đều là những hình thái của lớp tiền thứ ba thuộc kim tự tháp đô la. Theo đó, các đồng tiền ngoại tệ khác nằm trên lớp thứ ba của tiền tệ, tồn tại vì mối quan hệ giá cả giữa chúng và đồng đô la. Hiệp định Bretton Woods kết thúc 1973, vàng giữ vai trò đồng tiền trung tính không chính thức vẫn được xem như là tiền tệ lớp thứ nhất và không có loại tiền tệ tương đương cho đến nay. Không có vàng bảo đảm, trái phiếu Chính phủ Mỹ đứng một mình trên đỉnh kim tự tháp đô la với vị trí lớp tiền tệ thứ nhất. Đồng đô la vẫn tiếp tục di chuyển xung quanh lớp thứ hai và thứ ba của tiền tệ. Thế giới dường như bị mắc kẹt trong mệnh giá đồng đô la và xuất hiện nhu cầu tái sinh tiền tệ mới. 

Sự xuất hiện của Bitcoin

Satoshi Nakamoto được coi là người sáng tạo ra Bitcoin ngày 31/10/2008, với mong muốn biến Bitcoin (BTC) thành một mệnh giá tiền tệ như là những đồng tiền được các ngân hàng trung ương phát hành, như thể Nakamoto muốn cung cấp cho thế giới tiền lớp thứ nhất mà không bắt nguồn từ bảng cân đối kế toán của ngân hàng trung ương. So với đồng tiền của các ngân hàng trung ương, thì BTC không hề có một chính phủ hay ngân hàng trung ương nào theo dõi, giám sát các hồ sơ giao dịch. Chính vì vậy, ngay từ khi ra đời, BTC đã tạo nên sự hấp dẫn vì lợi ích và tác dụng to lớn của nó với người dùng. Trước hết, đồng tiền mã hóa loại bỏ các tổ chức trung gian trong giao dịch (như hệ thống ngân hàng hay các tổ chức tài chính). Sau nữa, nó thể hiện tính chất phi tập trung, không chịu sự kiểm tra hay giám sát của bất kỳ chính phủ nào chi phối hoạt động của nó .Về hiệu quả, nó có chi phí thấp, không có những khoản thanh toán đắt đỏ như phí giao dịch ngân hàng. Về thời gian, nó có tốc độ giao dịch rất nhanh, gần như được thực hiện ngay lập tức. 

Hơn nữa, tính minh bạch cao là một ưu thế hiển nhiên của đồng tiền mã hóa (giao dịch được thực hiện trên cùng một sổ cái chung, công khai, và phi tập trung ). Mặt khác, nó tạo lòng tin cho người dùng (các giao dịch không thể bị thay đổi hoặc bị hủy bỏ). Ngoài ra, tính bảo mật vốn là yêu cầu hàng đầu được tuân thủ cao (mật mã hóa được sử dụng để bảo vệ tối đa thông tin về danh tính và các giao dịch của người sử dụng)… Như vậy, BTC đang định nghĩa lại đồng tiền và đã trở thành kim tự tháp tiền tệ của riêng nó do những đặc điểm như tiền tệ lớp thứ nhất - y như trong quá khứ với vàng là trụ cột - khi Satoshi Nakamoto thiết kế một tài sản kỹ thuật số bắt chước theo vàng để thu hút nhu cầu. BTC ở lớp thứ hai xuất hiện với vai trò tương tự như vàng ở lớp tiền tệ thứ hai trong lịch sử xuất hiện với lý do như vàng lớp thứ hai. Thế giới tài sản kỹ thuật số mới nổi xoay quanh BTC theo cách như hệ thống tiền tệ quốc tế lấy vàng làm trung tâm. Nhưng BTC lại có lợi thế hơn vàng trong thời đại ngày nay. Nó không cần phải vận chuyển vòng quanh thế giới, không cần kiểm tra độ nguyên chất đòi hỏi những thiết bị đắt tiền. Những chìa khóa bảo mật của BTC yêu cầu sự chính xác tuyệt đối và an toàn để tránh mất mát và trộm cắp. BTC không chỉ hợp nhất tiền tệ và khoa học mật mã mà còn kết nối nền công nghiệp tài chính với lĩnh vực mật mã ứng dụng.. BTC có thể dùng để mua mặt hàng quan trọng nhất, đó là: tiền - Nó có thể dùng để mua đô la Mỹ, Euro hay bất kỳ đồng tiền thông dụng nào. BTC giờ đây còn là giá cơ sở cho các đồng tiền điện tử. Các loại tiền tệ dựa trên mã token kỹ thuật số xuất hiện và BTC hoạt động như một hình thức thanh toán cuối cùng trong lĩnh vực kỹ thuật số đó. Vào tháng 1/2021, Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Mỹ (SEC) ra văn bản hướng dẫn cụ thể về tính hợp pháp của các đồng tiền điện tử và những đồng tiền ổn định, chấp nhận việc các ngân hàng sử dụng cả hai để giao dịch giá trị kỹ thuật số khi tuân thủ pháp luật ngân hàng.

Quan hệ giữa BTC và tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương

Sự ra đời của BTC đã thay đổi và buộc các ngân hàng trung ương phải có động thái ứng xử bằng quá trình phát triển tiền điện tử của chính nó. Ngân hàng trung ương các nước đang ráo riết triển khai tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương (Central Bank Digital Currency – CBDC) như công cụ tiền tệ lớp thứ hai bắt nguồn từ bảng cân đối kế toán tương ứng với tiền tệ dự trữ và tiền giấy. Trên thực tế các ngân hàng trung ương có thể dùng ý tưởng về tiền kỹ thuật số dựa vào token như BTC với mục đích của chính họ bằng cách mở rộng kết nối với tất cả những người có thể nắm giữ các khoản nợ của ngân hàng trung ương hay lớp tiền thứ hai. 

Cục Dự trữ Liên bang Mỹ phát hành hai loại tiền tệ: Dự trữ bán buôn cho các ngân hàng thương mại và tiền mặt bán lẻ cho người dân, và hy vọng rằng các ngân hàng thương mại sẽ sử dụng phần dự trữ này để lưu hành tiền gửi lớp thứ ba trong nền kinh tế bằng việc cho vay tiền. Ngân hàng trung ương châu Âu, Trung Quốc, Thụy Điển, Anh quốc… đều đang bắt đầu thử nghiệm CBDC với cái nhìn tiền phân lớp nói trên. Khi được phát triển bởi ngân hàng trung ương, tiền kỹ thuật số CBDC sẽ là tiền tệ lớp thứ hai, một khoản nợ trên bảng cân đối kế toán của ngân hàng trung ương bên cạnh tiền giấy và dự trữ. Khi CBDC có thể tiếp cận với mọi người dân thì họ sẽ bớt phụ thuộc vào các tài khoản ngân hàng để nhận tiền gửi trực tuyến và thanh toán các hóa đơn. Như vậy, CBDC bán buôn không ảnh hưởng đến sự dịch chuyển của ngân hàng, còn CBDC bán lẻ có thể làm thay đổi về chính sách tiền tệ bằng cách đem lại cho ngân hàng trung ương khả năng tương tác trực tuyến với mọi người dân thay vì chỉ với những ngân hàng thương mại khác như trước đây. BTC sẽ đứng ở lớp thứ nhất của tiền tệ trong tương lai. Từ nay tất cả tiền tệ kỹ thuật số, từ tiền điện tử đến CBDC sẽ được đo theo BTC. Mảnh ghép cuối cùng của con đường đến với viễn cảnh BTC trở thành đồng tiền dự trữ thế giới sẽ là hoán đổi nguyên tử. 

Hoán đổi nguyên tử về cơ bản là một giao dịch, nó là một hợp đồng thông minh cho phép giao dịch giữa các đồng tiền kỹ thuật số mà không cần đến sàn giao dịch thứ ba. Hoán đổi nguyên tử sẽ là một cuộc cách mạng trong giới tài chính và thương mại, dựa trên sự kết hợp của ba nguyên tố được trao đổi: Lightning Network, Hợp đồng thông minh khóa thời gian HTLC (Hash Time – Locked Contract) và Công nghệ sổ cái phân tán DLT (Distributed Ledger Technology). Việc hoán đổi nguyên tử của ngân hàng trung ương đã được thực hiện vào năm 2019 khi Ngân hàng trung ương Singapore, Ngân hàng Canada, J.P Morgan và Công ty Accenture tuyên bố cùng hoán đổi nguyên tử thành công giữa đồng đô la Canada (CAD) và đồng đô la Singapore (SGD) giữa hai nền tảng DLT riêng biệt sử dụng HTLC mà không cần đến bên thứ ba được cả hai khu vực pháp lý tin cậy. Như vậy, nếu các ngân hàng trung ương muốn tiền kỹ thuật số của họ phát triển trong thời đại BTC, họ sẽ phát hành CBDC sử dụng phần mềm DLT với khả năng HTLC để tham gia câu lạc bộ hoán đổi nguyên tử. Với BTC là đồng tiền kỹ thuật số lớp đầu tiên duy nhất, mọi đồng tiền kỹ thuật số khác sẽ được tính theo mệnh giá BTC, dù cơ quan phát hành của nó có quyền lực đến mức nào.

Những lợi ích to lớn của BTC làm cho nó có giá trị, hiệu quả và hấp dẫn hơn cả vàng và mọi loại tiền tệ hiện hành. BTC đã tạo ra sự thay đổi địa chấn trong cán cân quyền lực liên quan đến tiền tệ tách khỏi các chính phủ, thậm chí ngay cả khi các đồng tiền kỹ thuật số của các ngân hàng trung ương sắp ra mắt. Ngay từ năm 2022, Trung Quốc và tiếp theo là Ngân hàng châu Âu, Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, và các ngân hàng lớn khác đã thử nghiệm CBDC sau đó triển khai đồng tiền của riêng họ. BTC sẽ thay thế vàng để trở thành tiền trung tính được mong muốn nhất. Lúc đó, con người sẽ đồng thời nắm giữ nhiều loại tiền tệ: BTC vì tính trung lập, CBDC để trả thuế và thu thêm lợi ích, và những đồng tiền ổn định để kiếm thêm lãi suất (chênh lệch giá và lợi nhuận). 

Nhìn lại nguồn gốc của BTC thông qua cái nhìn phân lớp, ta có thể thấy rằng tiền tệ lớp thứ nhất mới đã được phát minh. BTC được tạo ra với vai trò một đồng tiền điện tử có đầy đủ chức năng và một hệ thống thanh toán dựa trên nền tảng công nghệ blockchain và mật mã học. Trong lĩnh vực khoa học tiền tệ, BTC không giống với bất cứ điều gì xuất hiện trước đó vì nó phụ thuộc nhiều vào tiến bộ công nghệ trong nửa thế kỷ qua. BTC được coi là một cuộc cách mạng vĩ đại lớn nhất trong lịch sử tiền tệ, một cuộc cách mạng về công nghệ. Nó là một loại tiền tệ toàn cầu không bị hạn chế bởi những rào cản chính trị và kinh tế xã hội, nó không bị kiểm soát bởi bất kỳ một chính phủ hay ngân hàng trung ương nào. 

Bitcoin, CBDC và tương lai của tiền tệ        

Lịch sử phát triển của tiền tệ đã hình thành nên các ngân hàng thương mại. Các ngân hàng thương mại phát triển đỉnh cao, đến lượt mình, đã  làm xuất hiện ngân hàng trung ương, để đến nay, ngân hàng trung ương được coi là một trong ba phát minh vĩ đại nhất của loài người (sau lửa và bánh xe). Tuy nhiên, BTC ra đời  đã cho thế giới thấy rằng tiền tệ có thể tồn tại ngoài sự kiểm soát của chính phủ và ngân hàng trung ương, thể hiện vai trò và ảnh hưởng to lớn tiềm tàng của nó. Sự ra đời của BTC đã làm thay đổi và buộc các ngân hàng trung ương phải phát triển đồng tiền kỹ thuật số của chính nó. Cùng với BTC, hàng chục ngàn các đồng tiền mã hóa khác - gọi là Altcoin - là các loại tiền mã hóa thay thế đang được xây dựng, dựa trên mã nguồn BTC, hoạt động độc lập với BTC, đang làm cho chúng ngày càng được thừa nhận rộng rãi như là một đồng tiền quốc tế, nhất là ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latinh. Có vẻ như đây là điểm khởi tranh giữa một thực thể hữu hình (ngân hàng) với một thực thể tưởng chừng như là vô hình (đồng tiền mã hóa). Bản thân các đồng tiền mã hóa cũng đang đua tranh mạnh mẽ về công nghệ và tiện ích để khẳng định vị thế vượt trội của mình trên thị trường tiền tệ mã hóa, tiếp theo BTC là các đồng ETH, XRP, BNB, MKR, LINK, DOGE… 

Coinbase được coi là bàn tay vàng trong thế giới tiền mã hóa vì nó khiến người ta nhận ra rằng, tiền mã hóa không chỉ là một phương tiện trao đổi mà nó còn có giá trị đầu tư thực sự. Coinbase là sàn giao dịch tiền mã hóa lớn nhất và đáng tin cậy nhất ở Mỹ. Việc thành lập Coinbase đã là một sự kiện mang tính đột phá trong lịch sử ngành tiền mã hóa vì nó là nhà trung gian đầu tiên mà công chúng có thể tiếp cận được. Hiện nay nó cung cấp hơn 21 sản phẩm và vận hành trên 100 quốc gia khác nhau. Có tới hơn 68 triệu người dùng đã xác minh hoạt động trên sàn này - một con số khá lớn so với Wells Fargo có 70 triệu khách hàng và với Bank of America có 66 triệu khách hàng.

Trong tương lai và trên phạm vi toàn cầu, việc BTC có được đông đảo công chúng đón nhận và tin dùng hay không, sẽ phụ thuộc vào thái độ của cộng đồng, của các doanh nghiệp và người tiêu dùng đối với nó./.