Định hình lại phương thức sản xuất để định vị doanh nghiệp xanh cho các ngành thép, xi măng, nhiệt điện

Định hình lại phương thức sản xuất của doanh nghiệp

Sau giai đoạn 2025-2026, việc tổ chức phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho cơ sở tiếp tục giai đoạn 2027-2028 và 2029-2030. Danh mục các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải có thể sẽ thay đổi dựa trên đề xuất của các bộ quản lý lĩnh vực. Nhưng ngay từ bây giờ, khi Bộ Nông nghiệp và Môi trường bắt đầu thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho 110 cơ sở thuộc ba ngành thép, xi măng, nhiệt điện, thì nền kinh tế Việt Nam đã bước vào cuộc chơi định hình lại phương thức sản xuất để định vị rõ ràng hơn về doanh nghiệp xanh.

Danh sách 110 cơ sở được chọn thí điểm giao hạn ngạch giảm phát thải dựa trên ba tiêu chí. Thứ nhất, các cơ sở thuộc nhóm bắt buộc kiểm kê khí nhà kính theo quy định hiện hành. Thứ hai, cơ sở đã vận hành thương mại trước năm 2022 nhằm đảm bảo có đủ chuỗi dữ liệu phát thải liên tục trong ba năm. Thứ ba, nhà máy thuộc các công đoạn sản xuất có cường độ phát thải lớn nhất.

Cụ thể, ngành nhiệt điện áp dụng với các nhà máy than, dầu và khí; sản xuất thép thô, cơ sở sản xuất clanhke thuộc ngành xi măng. Các công đoạn hạ nguồn như cán thép hoặc nghiền xi măng độc lập không thuộc diện thí điểm.

Theo cơ quan quản lý, ba lĩnh vực này chiếm hơn 40% tổng lượng phát thải trực tiếp của Việt Nam. Riêng công đoạn sản xuất thép thô chiếm trên 85% phát thải ngành thép, trong khi sản xuất clanhke hơn 90% phát thải ngành xi măng.

Khuyến nghị doanh nghiệp chuẩn hóa dữ liệu sản xuất và phát thải trong ba năm gần nhất

Lãnh đạo Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, việc thí điểm là bước thử nghiệm kỹ thuật, định hình lại phương thức sản xuất của doanh nghiệp. Ông nói quá trình chuyển từ kiểm kê sang phân bổ hạn ngạch đòi hỏi doanh nghiệp hiểu rõ bản chất dữ liệu phát thải và nhanh chóng nâng cao năng lực quản trị.

Phương pháp kiểm kê khí nhà kính là một trong những thay đổi ở lần thí điểm này. Trước đây, doanh nghiệp thực hiện kiểm kê tổng thể ở cấp cơ sở, trong giai đoạn thí điểm, việc tính toán tập trung vào từng công đoạn, loại sản phẩm.

Trong giai đoạn thí điểm, hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc xác định hạn ngạch dựa vào dữ liệu quá khứ, sản lượng trung bình giai đoạn 2022-2024, mức phát thải trên đơn vị sản phẩm, mục tiêu tăng trưởng và tiềm năng giảm phát thải của từng cơ sở.

Cơ quan quản lý khuyến nghị doanh nghiệp cần sớm chuẩn hóa dữ liệu sản xuất và phát thải trong ba năm gần nhất, đồng thời xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định. Việc xác định "dấu chân carbon" của sản phẩm trở thành yêu cầu trọng tâm, tập trung vào các nguồn phát thải trực tiếp trong các công đoạn then chốt.

Danh mục cơ sở kiểm kê dự kiến được cập nhật định kỳ hai năm một lần, làm cơ sở mở rộng cho các giai đoạn tiếp theo sau 2027. Giới chuyên gia cho rằng việc kéo dài và điều chỉnh linh hoạt giai đoạn thí điểm là cần thiết để giảm rủi ro và hoàn thiện cơ chế vận hành.

Xây dựng nền tảng thị trường carbon - kiểm soát phát thải quy mô quốc gia

Cơ sở được cấp hạn ngạch phát thải khí nhà kính có thể xem như đã cầm “tấm vé” tham gia thị trường carbon ngay từ giai đoạn thí điểm đầu tiên. Theo Nghị định số 06/2022/NĐ-CP ngày 7/1/2022 quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn và các điểm sửa đổi, bổ sung tại Nghị định số 119/2025/NĐ-CP ngày 9/6/2025, hạn ngạch phát thải là loại hàng hóa chính sẽ được giao dịch trên thị trường carbon (một loại hàng hóa khác là tín chỉ carbon).

Nếu không có thị trường carbon, doanh nghiệp Việt Nam bắt buộc phải đầu tư đầy đủ các biện pháp giảm phát thải để đạt mục tiêu giảm phát thải của lĩnh vực theo NDC mà Việt Nam cam kết thực hiện Thỏa thuận Paris về ứng phó biến đổi khí hậu. Khi có thị trường carbon, áp lực sẽ giảm đi và doanh nghiệp có thể lựa chọn phương án mua hạn ngạch/tín chỉ bù đắp hoặc đầu tư biện pháp giảm phát thải, làm sao tối ưu nhất trong điều kiện cụ thể của mỗi doanh nghiệp.

Giai đoạn thí điểm thị trường carbon của Việt Nam đến năm 2028 có mục tiêu cốt lõi là giúp các doanh nghiệp, đặc biệt là các cơ sở phát thải lớn, làm quen với các khái niệm, nguyên tắc và cơ chế vận hành của thị trường các-bon. Vì vậy, hạn ngạch phát thải khí nhà kính sẽ được phân bổ miễn phí 100%. Các cơ sở có thể vay mượn hạn ngạch giữa các giai đoạn, chuyển giao hạn ngạch chưa sử dụng sang giai đoạn sau.

Các cơ sở cũng có thể sử dụng tín chỉ các-bon từ các dự án thuộc các cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ các-bon để bù cho lượng phát thải khí nhà kính vượt quá hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ trong 1 giai đoạn cam kết. Số lượng tín chỉ các-bon để bù trừ phát thải không được vượt quá 30% tổng số hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ cho cơ sở.

Cơ chế này được xem là nền tảng của thị trường carbon, giúp kiểm soát tổng lượng phát thải ở quy mô quốc gia, đồng thời tạo động lực kinh tế để doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch và tối ưu hóa sản xuất theo hướng phát thải thấp.