Không lạm dụng thu hồi đất, cân bằng lợi ích Nhà nước, người dân và doanh nghiệp

Sáng 29/10, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khoá XVI, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, các đại biểu Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Đất đai (sửa đổi). Vấn đề định giá đất, bảng giá đất và thẩm quyền quyết định hệ số điều chỉnh giá đất đã thu hút nhiều ý kiến tâm huyết, trách nhiệm từ các đại biểu Quốc hội nhằm kiến tạo hành hành pháp lý minh bạch, khả thi và sát thực tiễn.

Định giá đất phải minh bạch, hài hòa lợi ích ba bên

Liên quan đến định giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất, Đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa) chỉ ra rằng việc xác định hệ số tại các địa phương có thể tạo ra chênh lệch đáng kể, nhất là ở những khu vực giáp ranh. Nếu giá đất được xác định quá cao, chi phí tiếp cận đất đai của doanh nghiệp sẽ tăng; ngược lại, nếu giá quá thấp, người có đất bị thu hồi có nguy cơ chịu thiệt thòi. Vì vậy, vấn đề cốt lõi là phải hài hòa lợi ích của ba bên: Nhà nước, người có đất bị thu hồi và nhà đầu tư.

Ông Lê Hữu Trí đề nghị quy định thống nhất nguyên tắc, phương pháp và quy trình xác định hệ số điều chỉnh giá đất; tăng cường công khai dữ liệu, kiểm soát chất lượng thông tin đầu vào và thúc đẩy cơ chế giám sát độc lập. Đồng thời, cần phân định rõ giá đất phục vụ bồi thường khi thu hồi đất, giá làm căn cứ thực hiện nghĩa vụ tài chính, giá chuyển nhượng theo thỏa thuận và giá giao dịch trên thị trường, bởi các loại giá này có mục đích và cơ sở xác định khác nhau.

Đại biểu cũng đề xuất nghiên cứu cơ chế cho phép nhà đầu tư thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo phương án được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt và được khấu trừ vào nghĩa vụ tài chính về đất đai khi đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật. Cơ chế này cần bảo đảm công khai, minh bạch và không làm thay đổi thẩm quyền thu hồi đất của Nhà nước.

Cùng quan tâm về vấn đề này, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hải Phòng) đồng tình với chủ trương Nhà nước quyết định giá đất, trong đó bảng giá đất và hệ số điều chỉnh được quyết định theo các nguyên tắc, tiêu chí do Trung ương quy định. Tuy nhiên, ông lưu ý rằng việc sử dụng bảng giá đất và hệ số điều chỉnh để xác định cả nghĩa vụ tài chính của người sử dụng đất lẫn tiền bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất đặt ra yêu cầu cao về tính khách quan.

Ông Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị bổ sung cơ chế kiểm chứng, sàng lọc dữ liệu định giá, loại bỏ các giao dịch bất thường hoặc có dấu hiệu thao túng. Với những trường hợp có tác động lớn, cần có cơ chế thẩm định, phản biện độc lập trước khi công khai căn cứ, phương pháp hoặc kết quả xác định giá đất. Đồng thời đề xuất quy định quyền của người có đất bị thu hồi được đề nghị xem xét lại giá bồi thường khi có căn cứ, kèm thời hạn giải quyết cụ thể. Mục tiêu nhằm bảo đảm mức giá hợp lý, công bằng, có căn cứ và có thể kiểm chứng.

Cần sự linh hoạt bám sát biến động thực tiễn

Liên quan đến xác định trách nhiệm trong quá trình định giá, đại biểu Lê Văn Thế (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình) cho biết nội dung này chưa được thể hiện thành quy định pháp lý rõ ràng trong dự thảo mà mới dừng ở phần giải trình của cơ quan soạn thảo. Vì vậy, ông Lê Văn Thế đề nghị bổ sung vào Điều 74 của dự thảo nguyên tắc đánh giá tính hợp pháp và trách nhiệm trong hoạt động định giá đất phải căn cứ vào pháp luật, thông tin, dữ liệu hợp pháp đã có hoặc được thu thập theo quy định và điều kiện khách quan tại thời điểm định giá.

Ở góc độ điều hành, đại biểu Hoàng Quốc Khánh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lai Châu) đề xuất tăng tính linh hoạt trong quyết định hệ số điều chỉnh giá đất. Ông đề nghị Hội đồng nhân dân tỉnh quyết định bảng giá đất cùng nguyên tắc, phạm vi điều chỉnh hệ số K; giao Ủy ban nhân dân tỉnh quyết định hệ số và điều chỉnh khi cần thiết trong phạm vi được thông qua, đồng thời báo cáo Hội đồng nhân dân cùng cấp.

Trong khi đó, đại biểu Lê Văn Thế đề xuất bảng giá đất được quyết định định kỳ 5 năm một lần nhưng có thể sửa đổi, bổ sung trong chu kỳ khi cần thiết; riêng hệ số điều chỉnh giá đất cần được rà soát ít nhất mỗi năm một lần theo biến động thị trường và điều kiện thực tế của từng địa phương.

Không lạm dụng thu hồi đất, cũng không gây khó cho dự án

Giải trình trước Quốc hội sáng 29/10, Bộ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết Chính phủ thống nhất giữ quy định về thu hồi đất để xây dựng các công trình sự nghiệp được Nhà nước cho phép hoạt động. Đây là nội dung kế thừa Luật Đất đai năm 2024, không phải trường hợp thu hồi đất mới được bổ sung.

Theo Bộ trưởng, quy định này còn nhằm cụ thể hóa các nghị quyết của Trung ương về phát triển văn hóa, giáo dục, đào tạo, khoa học và công nghệ, đồng thời bảo đảm bình đẳng trong tiếp cận đất đai giữa khu vực công và tư.

Đối với việc thu hồi đất để phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng khẳng định các quy định phải tuân thủ Hiến pháp và thể chế hóa Nghị quyết 21 của Trung ương về đất đai. Quan điểm xây dựng dự thảo là không lạm dụng thu hồi đất nhưng cũng không tạo khó khăn cho việc triển khai dự án.

Về định hướng đổi mới chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Theo Bộ trưởng, dự thảo chuyển trọng tâm từ bồi thường tài sản bị thu hồi sang tái thiết cuộc sống của người dân. Việc bồi thường, hỗ trợ không chỉ nhằm bảo đảm nơi ở mới mà còn hướng tới cải thiện điều kiện sống và ổn định sinh kế lâu dài.

Về cơ chế tài chính, dự thảo làm rõ việc hoàn trả kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư do nhà đầu tư ứng trước. Khoản kinh phí này được khấu trừ vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất phải nộp; phần còn lại được tính vào chi phí đầu tư của dự án. Nếu dự án chấm dứt hoạt động, Nhà nước hoàn trả khoản kinh phí đã ứng trước theo quy định.

Về giá đất, Chính phủ đề xuất tiếp tục xác định giá đất do Nhà nước quyết định, chủ yếu thông qua bảng giá đất và hệ số điều chỉnh giá đất, thay vì cơ chế xác định giá đất cụ thể như Luật Đất đai năm 2024. Theo phương án được trình, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định bảng giá đất và hệ số điều chỉnh để áp dụng từ ngày 1/1/2028. Riêng các dự án lấn biển, việc xác định giá đất cụ thể tiếp tục thực hiện theo Nghị quyết 254/2025/QH15 trong giai đoạn chuyển tiếp, trước khi áp dụng thống nhất cơ chế mới.

Bộ trưởng cũng nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh số hóa và liên thông dữ liệu đất đai. Dự thảo quy định mỗi thửa đất có một mã định danh duy nhất, thống nhất trên toàn quốc, làm cơ sở kết nối và khai thác dữ liệu. Khi cơ sở dữ liệu được cập nhật đầy đủ, chính xác, người dân có thể giảm giấy tờ và các bước kê khai khi thực hiện thủ tục hành chính. Cơ quan giải quyết thủ tục không được yêu cầu nộp lại thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu đất đai được công bố; nếu cần bổ sung hồ sơ, chỉ được thông báo một lần.

Dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) gồm 13 chương, 112 điều, giảm 3 chương và 148 điều so với Luật Đất đai năm 2024. Quốc hội dự kiến xem xét, biểu quyết thông qua dự luật vào ngày 21/11.