Doanh nhân Trịnh Đình Kính và bước chuyển mình với khát vọng làm chủ

18 năm nuôi khát vọng làm chủ

Doanh nhân Trịnh Đình Kính sinh năm 1886 tại huyện Thanh Oai, Hà Nội. Sau khi cha ông qua đời trong cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy chống Pháp, gia đình lâm vào cảnh khó khăn. Năm lên 10 tuổi, cả gia đình phải rời quê lên Hà Nội kiếm sống. Không lâu sau đó, người mẹ lâm bệnh qua đời, còn người em gái nhỏ bị bắt cóc, mất tích.

Từ đây, cậu bé nghèo bơ vơ phải tự tìm đường mưu sinh giữa Hà Nội. Ông đến phố Hàng Bồ làm thuê, hằng ngày gánh than xỉ từ các lò nấu thủy tinh của người Hoa đến đổ tại khu vực hồ Sao Sa, phố Hàng Giày. Lúc này ở phố Hàng Bồ chỉ có người Hoa độc quyền làm thủy tinh. Và họ cũng chỉ truyền nghề cho con cháu trong nhà.

Tuy nhiên, bước ngoặt đầu tiên đã đến từ sự tin tưởng của một chủ lò người Hoa. Nhận thấy sự chăm chỉ, thông minh và đặc biệt quý mến đức tính trung thực của cậu bé nhỏ tuổi, người này đưa ông về nhà làm người giúp việc, sau đó nhận làm con nuôi và truyền nghề. Quá trình ấy không hề nhanh chóng: đầu tiên làm giúp việc (tài chạp), sau đó là học thổi thủy tinh (học xí), cuối cùng là thợ. Sau khi thành thợ rồi mới có thể phát triển thành cai hoặc ông chủ. Ông mất khoảng 18 năm, từ năm 10 tuổi đến năm 28 tuổi, để đi hết chặng đường này.

Trong thời gian học nghề, ông tích lũy kiến thức về nhiều công đoạn sản xuất, từ đắp lò nấu, làm khuôn, thổi thủy tinh đến pha màu. Đặc biệt, ông nắm được kỹ thuật tạo thủy tinh màu xanh trong, vốn là bí quyết được những người thợ thủy tinh người Hoa giữ kín.

Không chỉ có vậy, người doanh nhân họ Trịnh dần nhìn nghề thủy tinh bằng tư duy của một người muốn gây dựng cơ nghiệp. Ông nhận thấy sản phẩm trong nước còn nghèo nàn về chủng loại, chủ yếu là bóng đèn dầu, chai lọ đựng bánh kẹo và ống thông phong; trong khi đó, người Pháp cùng tầng lớp giàu có thường lựa chọn thủy tinh nhập khẩu từ Pháp. Khoảng cách ấy vừa cho thấy hạn chế của sản xuất trong nước, vừa mở ra dư địa cho một cơ sở biết nâng chất lượng và phát triển sản phẩm.

Mong muốn có một xưởng thủy tinh do người Việt làm chủ, nhưng chỉ tay nghề vững vàng là chưa đủ. Vì thế, ông lựa chọn góp vốn cùng Trưởng Hoàn, một cai thầu giàu có ở Hà Nội, để thành lập xưởng thủy tinh Thanh Đức tại số 65 Hàng Bồ. Dẫu vậy, việc hợp tác không kéo dài như kỳ vọng. Do những vấn đề gia đình và công việc cai thầu khiến Trưởng Hoàn không thể tập trung phát triển xưởng, ông quyết định dồn tiền mua lại Thanh Đức để tự mình làm chủ.

Những ngày đầu, Thanh Đức chưa phải một thương hiệu dành cho giới thượng lưu. Xưởng chủ yếu sản xuất các mặt hàng quen thuộc như lọ đựng bánh kẹo và ống thông phong, phục vụ người tiêu dùng bình dân. Trong khi đó, hàng thủy tinh Pháp vẫn chiếm ưu thế ở phân khúc cao cấp.

Năm 1914, Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ, khiến việc vận chuyển thủy tinh từ Pháp sang Đông Dương bị gián đoạn. Người doanh nhân họ Trịnh nhìn thấy được cơ hội của mình trong biến động này.

Thủy tinh Thanh Đức chinh phục thị trường

Cơ hội đến, nhưng một trong những vấn đề lớn của thủy tinh sản xuất trong nước thời kỳ đó là rất dễ rạn nứt khi tiếp xúc với nước nóng hoặc thay đổi nhiệt độ đột ngột. Người doanh nhân đã phải dành nhiều thời gian nghiên cứu, thử nghiệm để cải thiện nhược điểm này. Kết quả là sản phẩm của Thanh Đức được nhà Gô-đa (Maison Godard – nay là Tràng Tiền Plaza) ở phố Tràng Tiền, siêu thị đầu tiên ở Hà Nội do người Pháp quản lý, lựa chọn ký hợp đồng nhận hàng. Họ kiểm tra bằng cách làm lạnh rồi đổ nước sôi vào và sản phẩm Thanh Đức không bị vỡ. Sau khi được chấp nhận, hàng mang nhãn hiệu Gô-đa được phân phối rộng hơn trên thị trường Đông Dương.

Đồng thời, trong quá trình sản xuất, ông phân loại nguyên liệu để làm những dòng sản phẩm khác nhau: phần thủy tinh có bọt được sử dụng cho hàng phổ thông, phần có chất lượng tốt hơn dành cho hàng cao cấp. Cách làm này vừa hạn chế lãng phí nguyên liệu, vừa giúp xưởng phục vụ nhiều nhóm khách hàng khác nhau.

Khi đã tạo dựng được chỗ đứng trên thị trường, ông Trịnh Đình Kính tiếp tục đầu tư vào mẫu mã và công nghệ. Thanh Đức là xưởng đầu tiên cho ra đời các mặt hàng mà trước đó chưa hề có trên thị trường Việt Nam: Những bóng đèn lớn với đường kính lên tới 45 cm, những sản phẩm thủy tinh màu trắng sứ, sản phẩm thủy tinh có khắc hoa văn.

Tiếp nối thành công, ông nghiên cứu chế tạo máy vẽ hoa văn trên thủy tinh, thử nghiệm công nghệ gọt thủy tinh và phát triển các màu sắc mới. Ông còn chế tạo loại nồi nấu thủy tinh bằng đất chịu lửa để thay thế sản phẩm vốn phải nhập từ Trung Quốc.

Những cải tiến này giúp sản phẩm Thanh Đức 16 lần được tặng thưởng huy chương vàng hội chợ Đông Dương, được người tiêu dùng đón nhận và nhiều cơ sở tại các thuộc địa của Pháp đặt hàng trực tiếp. Bên cạnh đồ gia dụng, xưởng còn cung cấp sản phẩm đựng thuốc và dụng cụ phục vụ phòng thí nghiệm cho các bệnh viện, Viện Pasteur tại Hà Nội và Sài Gòn. Vua Bảo Đại tặng cho người doanh nhân Trịnh Đình Kính “Nam Long Bội tinh” vì đã có công làm rạng danh người Việt, còn người đương thời gọi ông là “ông hoàng thủy tinh Đông Dương”.

Nhà tư sản Hà thành và tấm lòng với Cách mạng

Thành công của thủy tinh Thanh Đức không chỉ giúp ông chủ Trịnh Đình Kính trở nên giàu có mà còn giúp hàng trăm gia đình có được công ăn việc làm và thu nhập. Năm 1945 ở miền bắc diễn ra nạn đói lớn khiến nhiều cơ xưởng miền bắc phải đóng cửa, tuy thế thủy tinh Thanh Đức vẫn hoạt động với hơn 100 công nhân, nuôi sống được gia đình của họ.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, doanh nhân Trịnh Đình Kính tiếp tục thể hiện trách nhiệm với xã hội. Ông mang 20.000 đồng Đông Dương cùng gạo về quê cứu đói người dân Thanh Oai, đồng thời tích cực tham gia Tuần lễ Vàng, hiến tặng một hộp đồ trang sức nặng vài kilogram, có hơn 100 cây vàng lá để ủng hộ cách mạng. Ngôi nhà của ông tại số 65 Hàng Bồ cũng trở thành nơi ăn ở của nhiều đại biểu Quốc hội khóa I.

Năm 1947, ông bị thực dân Pháp bắt giam nhiều ngày tại Hỏa Lò vì ủng hộ Việt Minh. Sau khi hòa bình lập lại, xưởng Thanh Đức tiếp tục sản xuất đồ thủy tinh phục vụ các cửa hàng mậu dịch quốc doanh, rồi trở thành tài sản của Nhà nước. Năm 1997, Thanh Đức được sáp nhập vào Công ty Thủy tinh Hà Nội. Dù vậy, những người thợ được đào tạo tại Thanh Đức vẫn tiếp tục đóng góp cho ngành thủy tinh Việt Nam.

Bên cạnh sự cống hiến cho ngành thủy tinh Việt Nam, nhà tư sản Trịnh Đình Kính còn về Đôn Thư để dựng lên ngôi nhà thờ các chúa Trịnh với tư cách là hậu duệ thứ chín của Chúa Trịnh Căn có tên là Trịnh Gia Thế Miếu. Ngôi thế miếu gây ấn tượng bởi vẻ nguy nga nhưng duyên dáng, vừa gần gũi với kiến trúc Miếu đường lại mang những đặc trưng kiến trúc của các gia tộc danh giá. Bên cạnh đó, Trịnh Gia Thế Miếu còn hội đủ nghệ thuật điêu khắc tinh xảo với những đề tài gần gũi với điêu khắc dân gian đầu thế kỷ XX ở vùng đồng bằng Bắc bộ và nghệ thuật kiến trúc Cung đình Huế. Sau này giới kiến trúc và sử học đã đồng thuận coi Trịnh Gia Thế Miếu (được Hà Nội xếp hạng di tích) là loại hình kiến trúc ít gặp ở nước ta.

Doanh nhân Trịnh Đình Kính mất năm 1978, hưởng thọ 92 tuổi. Nhìn lại hành trình của ông, điều đáng nhớ không chỉ là xuất phát điểm nghèo khó hay danh xưng “ông hoàng thủy tinh Đông Dương”. Đó còn là cách một người thợ Việt từng bước làm chủ kỹ thuật, phát triển sản phẩm, mở rộng thị trường và đưa hàng hóa do người Việt sản xuất vào những kênh phân phối vốn ưu tiên hàng ngoại.

Cơ nghiệp Thanh Đức là biểu hiện cho năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nội địa không thể chỉ dựa vào lợi thế thời điểm. Muốn đứng vững, doanh nghiệp phải giải quyết được bài toán chất lượng, không ngừng đổi mới sản phẩm, tổ chức sản xuất phù hợp với nhu cầu thị trường và tích lũy năng lực của chính mình. Đó cũng là giá trị khiến câu chuyện lập nghiệp của doanh nhân Trịnh Đình Kính còn ý nghĩa đặc biệt khi nhìn lại hành trình của các doanh nhân dân tộc Việt Nam.