Kinh tế tập thể vùng dân tộc thiểu số Sơn La: Từ "tự cung tự cấp" đến chuỗi giá trị thay đổi cuộc sống

Những năm gần đây, khu vực kinh tế tập thể tại các xã vùng DTTS trên địa bàn tỉnh Sơn La ghi nhận sự thay đổi mạnh mẽ cả về tư duy lẫn phương thức tổ chức sản xuất. Từ mô hình sản xuất tự cung tự cấp, nhỏ lẻ và thiếu liên kết, bà con đã chuyển hẳn sang tư duy “cùng làm - cùng hưởng lợi”.

Bà con chủ động liên kết theo vùng nguyên liệu chung, áp dụng quy trình kỹ thuật thống nhất, đưa giống mới, cơ giới hóa vào sản xuất và ký kết bao tiêu đầu ra với doanh nghiệp. Đến nay, toàn tỉnh Sơn La có 995 HTX, trong đó có hơn 800 HTX thuộc địa bàn các xã vùng đồng bào DTTS (chiếm khoảng 80% hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp; số còn lại thuộc dịch vụ, thương mại và du lịch cộng đồng).

Là đơn vị nằm trên địa bàn vùng III đặc biệt khó khăn, HTX Nông nghiệp Xuân Tiến (huyện Yên Châu) đã bứt phá mạnh mẽ nhờ thụ hưởng trực tiếp các hạng mục hỗ trợ từ Chương trình mục tiêu quốc gia 1719. Từ nguồn lực này, HTX đã bảo tồn và nhân giống thành công loại xoài tròn bản địa quý hiếm, nâng cao năng suất và chuyển mạnh sang tư duy làm nông nghiệp hàng hóa. Bên cạnh đó, HTX được đầu tư kho bảo quản, tham gia các khóa tập huấn về quản trị và kỹ thuật bán hàng trực tuyến nhằm đưa sản phẩm nâng chuẩn tham gia chương trình OCOP.

Không dừng lại ở đó, từ tháng 4/2025, HTX phối hợp với Viện Nghiên cứu rau quả triển khai thí điểm mô hình trồng cây táo đại mật ghép để cung ứng cho hệ thống siêu thị tại Hà Nội. Hiện HTX đang tạo việc làm thường xuyên cho 10 - 15 lao động người Thái với mức thu nhập từ 5 - 6 triệu đồng/tháng.

Ông Quàng Văn Xuân, Giám đốc HTX Nông nghiệp Xuân Tiến cho biết, hiện đơn vị đang quản lý 60 ha xoài tròn nằm trong vùng chỉ dẫn địa lý và 5 ha táo đại. Toàn bộ diện tích được canh tác theo hướng hữu cơ, an toàn. Trung bình mỗi năm, HTX thu hoạch trên 300 tấn xoài tròn, bán với giá khoảng 25.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí thu lãi gần 500 triệu đồng.

Tại xã Vân Hồ (huyện Vân Hồ) - nơi có trên 90% dân số là đồng bào DTTS, lợi thế dọc tuyến Quốc lộ 6 cùng khí hậu ôn hòa đã được cụ thể hóa bằng các mô hình nông nghiệp công nghệ cao kết hợp du lịch sinh thái.

Tiêu biểu là HTX Vân Hồ Retreat với 8 thành viên là các hộ đồng bào Mông, chuyên trồng rau màu kết hợp du lịch trải nghiệm. Điểm đặc biệt của HTX này là tinh thần bắt nhịp rất nhanh với công nghệ số khi tập trung đẩy mạnh tiêu thụ nông sản bằng hình thức trực tuyến.

Anh Vừ Pát Ly, Giám đốc HTX chia sẻ, thành lập từ năm 2025, HTX đã xây dựng riêng một đội ngũ nhân sự chuyên bán hàng online hoàn toàn là người DTTS trong độ tuổi từ 19 - 35. Các thành viên giờ đây không chỉ thành thạo canh tác mà còn tự lên kịch bản, quay và dựng video để quảng bá sản phẩm trên các nền tảng mạng xã hội. Với 30 ha rau hữu cơ theo mùa như bắp cải, súp lơ, cà chua..., mỗi năm HTX cung ứng ra thị trường khoảng 100 tấn rau sạch cho các siêu thị và chuỗi cửa hàng tại các tỉnh phía Bắc.

Thời gian qua, các mô hình kinh tế tập thể tại Sơn La đã khẳng định rõ vai trò đầu tàu trong việc thay đổi nếp nghĩ, cách làm của đồng bào vùng cao. Sự lan tỏa từ các đơn vị tiên phong như HTX Nông nghiệp Ngọc Hoàng (xã Tà Hộc), HTX Trái cây bản Ôn (thị trấn Nông trường Mộc Châu), HTX Chiềng Hặc (huyện Yên Châu), HTX Cam hữu cơ Phù Yên (xã Mường Cơi), hay HTX Dịch vụ nông nghiệp Mường Tấc (huyện Phù Yên)... đã tạo nên bức tranh nông nghiệp phong phú, hiệu quả.

Đánh giá về những tín hiệu tích cực này, ông Lê Huy Phong, Phó Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Sơn La khẳng định, việc phát triển các HTX vùng đồng bào DTTS đã giúp địa phương khai thác tối đa tiềm năng bản địa.

Hiệu quả kinh tế thu về rất rõ rệt khi doanh thu bình quân của các HTX đạt mức 2 tỷ đồng/năm; thu nhập của lao động thường xuyên đạt khoảng 72 triệu đồng/năm. Đáng mừng nhất, sự chuyển mình của các HTX đã góp phần quan trọng kéo giảm tỷ lệ hộ nghèo trong vùng đồng bào DTTS của tỉnh xuống bình quân 3%/năm, từng bước ổn định an sinh xã hội nơi vùng cao biên giới.