Nghiên cứu phát triển thị trường tín chỉ đa dạng sinh học

Giao thoa giữa kinh tế học, tài chính và bảo tồn thiên nhiên là chủ đề cấp bách của kỷ nguyên mới. Để giải quyết những thách thức thiên niên kỷ, Hội thảo quốc tế BIOECON thường niên lần thứ 27 tổ chức tại Đại học Cambridge, Vương quốc Anh. Khoa Kinh tế Đất đai và Trung tâm Quản trị Môi trường, Năng lượng và Tài nguyên Thiên nhiên Cambridge (C-EENRG) của Đại học Cambridge chủ trì hội thảo. Hội thảo được Trung tâm Nghiên cứu Tích hợp Đa dạng Sinh học Đức (iDiv), Viện Môi trường Đất, Kinh tế và Chính sách (LEEP) đồng hành, với sự đồng chủ trì của Giáo sư Ben Groom, Giáo sư Dragon Capital về Kinh tế Đa dạng Sinh học tại Trường Kinh doanh Đại học Exeter. Hội thảo có sự góp mặt của Giáo sư Robin Burgess đến từ Trường Kinh tế London.

Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường đã thiết lập mối quan hệ hợp tác nghiên cứu với Môi trường Đất, Kinh tế và Chính sách (LEEP) nhằm triển khai các dự án thực tiễn về kiểm kê khí nhà kính, xây dựng cấu trúc thị trường carbon và cơ chế chi trả dịch vụ hệ sinh thái carbon. Hợp tác mở rộng tầm nhìn các mô hình đột phá như chi trả dịch vụ hệ sinh thái rừng và định hình hệ thống tín chỉ đa dạng sinh học, mang đến hội thảo những góc nhìn thực tiễn từ các nền kinh tế đang phát triển.

Trong bối cảnh toàn cầu đang nỗ lực chuyển đổi xanh để ứng phó với biến đổi khí hậu, Việt Nam là điểm sáng với những cam kết mạnh mẽ về mục tiêu Net Zero, đòi hỏi sự tích hợp giữa chính sách môi trường, tài chính và các giải pháp dựa vào thiên nhiên. Để vận hành thị trường minh bạch và hiệu quả, Việt Nam xây dựng hệ thống pháp luật mang tính chiến lược và đồng bộ theo Luật Bảo vệ Môi trường năm 2020. Chính phủ đã ban hành các văn bản hướng dẫn bao gồm Nghị định 06/2022/NĐ-CP, Nghị định số 83/2026/NĐ-CP, Nghị định 119/2025/NĐ-CP về giảm nhẹ phát thải KNK và bảo vệ tầng ozone, cùng với Nghị định 29/2026/NĐ-CP quy định cụ thể về sàn giao dịch carbon trong nước. Công tác kiểm kê KNK được cụ thể hóa bằng Quyết định số 01/2022/QĐ-TTg, Quyết định 13/2024/QĐ-TTg, Quyết định số 42/2026/QĐ-TTg, quy định danh mục các lĩnh vực và cơ sở phải thực hiện kiểm kê KNK cập nhật, đồng thời các quy trình Đo đạc, Báo cáo và Thẩm định (MRV) được hướng dẫn chi tiết qua các Thông tư 38/2023/TT-BCT (ngành Công Thương) và Thông tư 13/2024/TT-BXD (ngành Xây dựng). Toàn bộ hệ thống kết nối chặt chẽ với Chiến lược Quốc gia về Biến đổi Khí hậu đến năm 2050 và Chiến lược Tăng trưởng Xanh (2021), cũng như Nghị quyết 93/NQ-CP phê duyệt Thỏa thuận Paris.  

Lộ trình tuân thủ, thiết lập, vận hành thị trường carbon gồm giai đoạn tuân thủ (compliance period) đầu tiên sẽ bắt đầu từ ngày 1/1/2025 cho chu kỳ 2025-2026. Các cơ sở sẽ phải nộp báo cáo kiểm kê cho giai đoạn 2023-2024 vào ngày 31/3/2025 và hạn ngạch sẽ được phân bổ vào tháng 12 năm 2025. Các chu kỳ tiếp theo được nối tiếp vào các năm 2027-2028 và 2029-2030, trong đó yêu cầu các cơ sở phải nộp lại hạn ngạch (surrender allowances) cũng như cho phép chuyển hạn ngạch (carry over) sang chu kỳ sau. Giai đoạn vận hành chính thức của thị trường dự kiến sẽ bắt đầu vào ngày 1/1/2031.

Đa dạng hóa thành phần tham gia và cơ sở hạ tầng giao dịch, thị trường carbon tại Việt Nam chào đón sự tham gia của ba nhóm đối tượng chính. 

Thứ nhất là các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải KNK, đây là những đơn vị bắt buộc tham gia Hệ thống giao dịch phát thải (ETS) nhằm mục đích mua bán hạn ngạch và tín chỉ để tuân thủ quy định giảm phát thải.

Thứ hai là các tổ chức có chương trình/dự án tạo tín chỉ (như trồng rừng, năng lượng tái tạo, xử lý rác thải), đóng vai trò cung cấp tín chỉ carbon ra thị trường.

Thứ ba là các đơn vị thực hiện hoạt động kinh doanh tín chỉ carbon thông qua sàn giao dịch. Hạ tầng giao dịch của thị trường được tổ chức thông qua Cổng Đăng ký Quốc gia (V-ETS), đóng vai trò trung tâm, quản lý hệ thống tài khoản hạn ngạch (đăng ký, chuyển nhượng, vay mượn, nộp lại) và hệ thống đăng ký tín chỉ (đăng ký sơ cấp/thứ cấp, hủy bỏ). Hệ thống đăng ký tín chỉ kết nối trực tiếp với Trung tâm Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán (VSDC) để xử lý thanh toán, và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) đóng vai trò là sàn giao dịch carbon tập trung, nơi thực hiện các lệnh mua bán và đấu giá hạn ngạch.

Thị trường carbon của Việt Nam không bó hẹp trong nước, vươn ra quốc tế. Ở trong nước, thị trường bắt buộc (phục vụ mục tiêu tuân thủ ETS của cơ sở) và thị trường tự nguyện (dành cho các doanh nghiệp có nhu cầu tự nguyện), đóng góp trực tiếp vào mục tiêu NDC của Việt Nam. Trên trường quốc tế, thị trường bắt buộc hướng tới mục tiêu NDC của quốc gia khác hoặc cơ chế CORSIA cho hàng không quốc tế; trong khi thị trường tự nguyện phục vụ các doanh nghiệp nước ngoài. Các giao dịch quốc tế phải tuân thủ nghiêm ngặt Điều 6 của Thỏa thuận Paris. Điều 6.2 cho phép trao đổi kết quả giảm nhẹ (ITMOs) thông qua cơ chế song phương như JCM, nhấn mạnh việc tránh tính đếm hai lần (double counting); trong khi Điều 6.4 là phiên bản nâng cấp của cơ chế CDM trước đây.  Để một tín chỉ carbon được hình thành và đưa vào giao dịch, quy trình chuẩn hóa quốc tế yêu cầu: 1) Lựa chọn phương pháp luận, 2) Xây dựng Tài liệu Thiết kế Dự án (PDD), 3) Thẩm định dự án, 4) Đăng ký, 5) Giám sát, 6) Xác minh kết quả, 7) Phát hành tín chỉ, 8) Giao dịch, 9) Hủy bỏ tín chỉ. Việt Nam đã đạt được những thành tựu nhất định, ghi nhận có tới 258 dự án được đăng ký theo cơ chế CDM của Liên Hợp Quốc, phát hành hơn 25,6 triệu tín chỉ. Đối với cơ chế JCM hợp tác cùng Nhật Bản, đã có 14 dự án được đăng ký và 14.000 tín chỉ được cấp.  

Giáo sư Dragon Capital là vị trí học thuật kéo dài 10 năm, từ năm 2020 đến năm 2030, do công ty quản lý tài sản Dragon Capital tài trợ và hiện đang được đảm nhiệm bởi Giáo sư Ben Groom, chuyên gia hàng đầu về biến đổi khí hậu và định giá đa dạng sinh học, là cam kết mạnh mẽ của quỹ đầu tư đối với các giải pháp dựa vào thiên nhiên. Giáo sư Dragon Capital được đặt tại Viện Môi trường Đất, Kinh tế và Chính sách (LEEP) thuộc Đại học Exeter với sứ mệnh cốt lõi là làm cho giá trị của đa dạng sinh học trở nên hữu hình và có thể đong đếm được đối với các nhà hoạch định quyết định trong khu vực công lẫn tư nhân. Trọng tâm nghiên cứu của Giáo sư Ben Groom nhấn mạnh vào các khía cạnh kinh tế, tài chính của việc suy thoái hệ sinh thái, các giải pháp khí hậu dựa vào thiên nhiên, và các chỉ số đo lường rủi ro như Carbon chịu Rủi ro (Carbon at Risk). Dragon Capital giữ vai trò tiên phong trong cung cấp các hướng dẫn dựa trên bằng chứng, tạo động lực để phát triển thị trường và cho phép các doanh nghiệp cung cấp đa dạng các sản phẩm Môi trường, Xã hội và Quản trị (ESG) trong khi vẫn duy trì được trách nhiệm ủy thác.

Chủ đề chính của hội thảo BIOECON XXVII xoay quanh "Kinh tế học, Tài chính và Các Rủi ro Dựa vào Thiên nhiên", và mở rộng ra nhiều khía cạnh quan trọng của kinh tế học đa dạng sinh học thông qua các phiên thảo luận. Các bài nghiên cứu chuyên sâu về vai trò của đa dạng sinh học trong phát triển kinh tế, các công cụ thiết chế như cơ chế Chi trả cho Dịch vụ Hệ sinh thái (PES), và các cơ chế tài chính đổi mới sáng tạo dành cho công tác bảo tồn, phù hợp với các định hướng nghiên cứu Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường đang hợp tác cùng Viện Môi trường Đất, Kinh tế và Chính sách (LEEP), tạo ra một không gian đối thoại lý tưởng để bàn thảo sâu hơn về việc định giá tín chỉ đa dạng sinh học hay vận hành hệ thống chi trả dịch vụ hệ sinh thái rừng tại Việt Nam và quốc tế.

Hội thảo tập trung phân tích sự liên kết và tác động qua lại giữa biến đổi khí hậu và đa dạng sinh học, định giá phi thị trường đối với tài nguyên thiên nhiên, cùng khung thể chế cho quyền tài sản và các công cụ thị trường. Các chủ đề như nạn phá rừng, an ninh lương thực, bảo tồn nguồn gen, quản trị tài nguyên thiên nhiên tại các quốc gia đang phát triển và ứng dụng dữ liệu không gian trong nghiên cứu bảo tồn được trình bày tại hội thảo. Hội thảo BIOECON 2026 là diễn đàn tri thức góp phần định hình tương lai bền vững của hệ sinh thái toàn cầu.