8 dấu ấn định hình năm bản lề của ngành khoa học công nghệ Việt Nam

Bộ Thông tin và Truyền thông hợp nhất Bộ Khoa học và Công nghệ

Ngày 1/3, Nghị định 55 của Chính phủ chính thức có hiệu lực, đánh dấu việc hợp nhất Bộ Thông tin và Truyền thông với Bộ Khoa học và Công nghệ, hình thành Bộ Khoa học và Công nghệ (mới). Bộ trưởng Thông tin và Truyền thông Nguyễn Mạnh Hùng được giao giữ chức Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ.

Việc hợp nhất được đánh giá là bước tái cấu trúc quan trọng trong quản lý nhà nước, khi ba trụ cột khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được đặt trong một chỉnh thể thống nhất. Cách tiếp cận này nhằm khắc phục tình trạng phân mảnh trong điều hành, đồng thời tăng khả năng phối hợp chính sách, từ nghiên cứu đến ứng dụng và thương mại hóa công nghệ.

Trong những tháng đầu vận hành, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố hệ giá trị cốt lõi gồm tiên phong, sáng tạo, đột phá, trung dũng, nghĩa tình; cùng phương châm hành động làm gương, kỷ cương, trọng tâm, bứt phá. Tháng 8, bộ ra mắt bộ nhận diện mới, thể hiện tinh thần đổi mới, tự chủ và khát vọng phát triển trong giai đoạn mới.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhận định, mục tiêu đặt ra là khoa học công nghệ đóng góp 1%, đổi mới sáng tạo 3% và chuyển đổi số 1% vào tăng trưởng GDP. Những chỉ tiêu này tạo áp lực buộc bộ máy quản lý phải chuyển mạnh từ tư duy thủ tục sang tư duy kết quả và tác động cuối cùng đối với nền kinh tế.

Thể chế chuyển từ "điểm nghẽn" sang lợi thế cạnh tranh

Ngay sau khi hợp nhất, Bộ Khoa học và Công nghệ tập trung tháo gỡ các "điểm nghẽn" thể chế - vốn được xem là rào cản lớn đối với phát triển khoa học và đổi mới sáng tạo.

Trong vòng 9 tháng, Bộ chủ trì soạn thảo, lấy ý kiến, trình Quốc hội và được thông qua 10 luật, gồm: Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Luật Công nghiệp công nghệ số; Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi); Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa; Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật; Luật Chuyển đổi số; Luật Công nghệ cao (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chuyển giao công nghệ; và Luật Trí tuệ nhân tạo.

Đây được xem là một dấu mốc hiếm gặp trong hoạt động lập pháp, không chỉ với riêng lĩnh vực khoa học công nghệ mà còn trong bức tranh chung của công tác xây dựng pháp luật. Việc hoàn thiện đồng loạt các luật nền tảng trong thời gian ngắn cho thấy quyết tâm rõ rệt của Bộ Khoa học và Công nghệ trong việc tháo gỡ những điểm nghẽn kéo dài nhiều năm. Từ vị trí từng bị coi là rào cản, thể chế đang được tái định vị, trở thành đòn bẩy và lợi thế cạnh tranh cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng, lần đầu tiên khái niệm "đổi mới sáng tạo" được luật hóa và đặt ngang hàng với khoa học công nghệ, phản ánh sự thay đổi căn bản trong tư duy phát triển. Các quy định mới mở rộng không gian chính sách cho hoạt động đổi mới sáng tạo, đặc biệt trong khu vực doanh nghiệp, đồng thời tạo điều kiện hình thành và phát triển các tổ chức trung gian - mắt xích còn thiếu trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Đáng chú ý, việc thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo đưa Việt Nam vào nhóm những quốc gia sớm xây dựng khung pháp lý riêng cho AI, với cách tiếp cận quản lý dựa trên mức độ rủi ro, vừa khuyến khích sáng tạo, vừa bảo đảm yêu cầu về an toàn, an ninh, quyền con người và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong xã hội.

Với việc các luật mới đi vào thực thi, người dân được thụ hưởng tốt hơn các dịch vụ số và có cơ chế bảo vệ rõ ràng hơn trên môi trường số; doanh nghiệp được hoạt động trong môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và khuyến khích đổi mới. Đồng thời, bộ máy quản lý nhà nước từng bước chuyển trọng tâm từ kiểm soát thủ tục sang quản lý theo kết quả và tác động cuối cùng, qua đó đặt nền tảng cho tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Bước tiến triển khai điện hạt nhân

Năm 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng của Việt Nam trong quá trình chuẩn bị hạ tầng cho điện hạt nhân, khi chủ trương tái khởi động các dự án được Quốc hội thông qua từ cuối 2024 bắt đầu đi vào triển khai. 

Điện hạt nhân không chỉ được đặt trong vai trò nguồn năng lượng dài hạn, mà còn được nhìn nhận như lời giải chiến lược cho bài toán an ninh năng lượng, đáp ứng nhu cầu điện ngày càng lớn của nền kinh tế, đặc biệt là các ngành công nghiệp và công nghệ cao, đồng thời hỗ trợ mục tiêu trung hòa carbon.

Trong năm, năng lượng nguyên tử trở thành nội dung được quan tâm ở cấp cao nhất. Các cuộc làm việc của lãnh đạo Đảng, Nhà nước với Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam liên tục nhấn mạnh định hướng phát triển thận trọng, với nguyên tắc xuyên suốt là bảo đảm an toàn tuyệt đối, không đánh đổi bằng tốc độ triển khai hay quy mô dự án.

Về mặt thể chế, việc thông qua Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi) đã tạo ra khuôn khổ pháp lý mới cho hoạt động nghiên cứu, ứng dụng và triển khai điện hạt nhân. Trên nền tảng đó, các chương trình đào tạo nhân lực chuyên sâu, chuẩn bị công nghệ, cùng việc rà soát quy hoạch và lộ trình tái khởi động dự án điện hạt nhân Ninh Thuận được triển khai đồng bộ, hướng tới một quá trình phát triển có kiểm soát và bền vững.

Song song với các nỗ lực trong nước, Việt Nam đẩy mạnh hợp tác quốc tế, đặc biệt với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Thông qua các đợt đánh giá Cơ sở hạ tầng điện hạt nhân tích hợp (INIR), IAEA không chỉ ghi nhận những bước tiến của Việt Nam mà còn đưa ra các khuyến nghị quan trọng nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao năng lực thực thi theo các chuẩn mực quốc tế.

Công nghệ chiến lược được xác lập rõ ràng

Ngày 12/6, Thủ tướng ban hành Quyết định 1131, lần đầu xác lập Danh mục công nghệ chiến lược, qua đó định hình rõ những lĩnh vực công nghệ Việt Nam ưu tiên đầu tư phát triển và hướng tới tự chủ.

Danh mục gồm 11 nhóm công nghệ với 35 sản phẩm trọng điểm, trải rộng từ các công nghệ nền tảng như trí tuệ nhân tạo, bản sao số, thực tế ảo và thực tế tăng cường, đến điện toán đám mây, dữ liệu lớn, điện toán lượng tử, blockchain, mạng di động thế hệ sau. Bên cạnh đó là các lĩnh vực then chốt gắn với năng lực sản xuất và an ninh quốc gia như robot và tự động hóa, chip bán dẫn, y - sinh học tiên tiến, năng lượng và vật liệu mới, tài nguyên đất hiếm - đại dương - lòng đất, an ninh mạng, cùng hàng không - vũ trụ.

Không chỉ là một danh mục, Quyết định 1131 phản ánh rõ lựa chọn chiến lược của Việt Nam trong phát triển khoa học và công nghệ: Tập trung nguồn lực, chọn lọc các công nghệ lõi để tiến tới tự chủ. Việc công bố danh mục sớm đã tạo hiệu ứng lan tỏa trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thúc đẩy các viện nghiên cứu, trường đại học điều chỉnh định hướng nghiên cứu, trong khi nhiều doanh nghiệp chủ động tái cấu trúc kế hoạch đầu tư, mở rộng hoạt động liên quan đến AI, bán dẫn, thiết bị bay không người lái và các công nghệ mới nổi. Ở góc độ quản lý, các chính sách phát triển ngành cũng được bổ sung những cơ chế ưu tiên riêng cho nhóm công nghệ chiến lược này.

Đến tháng 9, Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục cụ thể hóa định hướng bằng việc lựa chọn một số sản phẩm, công nghệ có khả năng triển khai sớm trong năm 2025, như mô hình ngôn ngữ lớn và trợ lý ảo, AI Camera, robot di động tự hành, 5G, blockchain và các ứng dụng truy xuất nguồn gốc, tài sản mã hóa, cùng thiết bị bay không người lái UAV. Trên nền tảng đó, mục tiêu đến năm 2030 là Việt Nam có thể làm chủ nhiều công nghệ cốt lõi, từ trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn, điện toán đám mây, chuỗi khối, bán dẫn, công nghệ lượng tử, nano, cho đến thông tin di động 5G, 6G, thông tin vệ tinh và một số công nghệ mới nổi khác.

Hạ tầng số bứt tốc

Năm 2025, tốc độ Internet Việt Nam ghi nhận bước nhảy vọt trên bảng xếp hạng toàn cầu của Ookla Speedtest. Trong giai đoạn tháng 7-9, Việt Nam vươn lên vị trí thứ 8 về Internet cố định và thứ 14 về Internet di động - thứ hạng cao nhất từ trước đến nay.

Kết quả này đến từ hàng loạt nỗ lực đầu tư hạ tầng, gắn với mục tiêu xây dựng hạ tầng số hiện đại, dung lượng lớn, băng thông rộng theo tinh thần Nghị quyết 57. Mạng 5G được đẩy mạnh triển khai, phủ sóng gần 60% dân số, hỗ trợ trực tiếp cho kinh tế số và chính phủ số.

Đến cuối năm, Viettel dự kiến nâng tổng số trạm 5G lên khoảng 30.000, phủ sóng tới 90% dân số. Đáng chú ý, hàng nghìn trạm 5G Make in Viet Nam đã được đưa vào vận hành, cho thấy nỗ lực tự chủ về hạ tầng viễn thông.

Bên cạnh đó, việc khai thác các tuyến cáp quang biển mới, cùng tuyến cáp đất liền do Việt Nam làm chủ, giúp nâng cao đáng kể dung lượng kết nối quốc tế. Các công nghệ như Wi-Fi 7, XGS-PON và gói cước Internet 1 Gbps được triển khai sớm, góp phần phổ cập kết nối tốc độ cao.

Kỷ niệm 80 năm ngành Bưu chính Viễn thông, 66 năm ngành Khoa học và Công nghệ

Ngày 29/9, Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức lễ kỷ niệm 80 năm ngành bưu chính viễn thông và 66 năm ngành khoa học và công nghệ. Đây là hoạt động có quy mô lớn nhất kể từ khi hai bộ hợp nhất, với sự tham dự của hơn 2.000 người.

Lễ kỷ niệm là dịp nhìn lại đóng góp xuyên suốt của nhiều thế hệ cán bộ, nhà khoa học, kỹ sư trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông và khoa học - công nghệ, những lực lượng nòng cốt góp phần đưa Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ. Từ một quốc gia nghèo, chịu bao vây cấm vận, Việt Nam đã vươn lên trở thành nền kinh tế lớn thứ tư Đông Nam Á, xếp thứ 32 thế giới, từng bước tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu sau gần 40 năm đổi mới.

Tham dự và phát biểu tại sự kiện, Tổng Bí thư Tô Lâm cùng Thủ tướng Phạm Minh Chính khẳng định vai trò trung tâm của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong chiến lược phát triển đất nước. Theo Tổng Bí thư Tô Lâm, đây không còn là sự lựa chọn mang tính tình thế, mà là con đường mang tính sống còn để Việt Nam phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn mới.

Nhân dịp này, Bộ Khoa học và Công nghệ được trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhất; Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng được trao Huân chương Bảo vệ Tổ quốc hạng Nhất, ghi nhận những đóng góp nổi bật trong công tác quản lý, chỉ đạo và định hướng phát triển ngành.

Triển lãm thành tựu khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia

Triển lãm diễn ra từ ngày 28/8-5/9 tại Trung tâm Triển lãm Quốc gia (VEC), Cổ Loa, trong khuôn khổ Triển lãm thành tựu Đất nước nhân kỷ niệm 80 năm Quốc khánh. Với sự tham gia của 28 bộ ngành, 34 địa phương và hơn 110 doanh nghiệp, sự kiện quy tụ hơn 230 gian hàng trên diện tích 90 ha, được xem là triển lãm có quy mô lớn nhất từ trước đến nay.

Tại không gian nhà triển lãm Kim Quy, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo hiện diện như một mạch xuyên suốt, phản ánh khát vọng xây dựng và phát triển quốc gia. Robot hình người, máy bay không người lái, các trải nghiệm thực tế ảo không chỉ được trưng bày như những sản phẩm công nghệ đơn lẻ, mà đặt trong mối liên hệ với đời sống, sản xuất và tầm nhìn phát triển dài hạn của đất nước.

Triển lãm thành tựu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì giới thiệu gần 100 hiện vật theo dòng chảy lịch sử. Từ súng bazoka chống giật do Giáo sư Trần Đại Nghĩa chế tạo, máy điện báo thời chiến, đến thiết bị 5G Make in Viet Nam, mô hình vệ tinh Vinasat-1, lò phản ứng hạt nhân và các sản phẩm ứng dụng trí tuệ nhân tạo, mỗi hiện vật phản ánh một chặng đường phát triển của khoa học công nghệ Việt Nam.

Trong bối cảnh Nghị quyết 57 xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là điều kiện tiên quyết, là thời cơ tốt nhất để Việt Nam phát triển giàu mạnh, dấu ấn công nghệ tại triển lãm không chỉ mang ý nghĩa trưng bày, mà như một tuyên ngôn về tương lai, nơi tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia được dẫn dắt bởi tri thức và công nghệ.

"Bình dân học vụ số"

Lấy cảm hứng từ phong trào "Bình dân học vụ" do Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động năm 1945 nhằm xóa mù chữ, nâng cao dân trí, phong trào "Bình dân học vụ số" ra đời năm 2025 như một sự tiếp nối tinh thần ấy trong bối cảnh chuyển đổi số. Phát động phong trào, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh việc kế thừa giá trị lịch sử cần gắn với ứng dụng vào thực tiễn hiện nay, trong đó trang bị tri thức số được xem là yếu tố giúp người dân tự tin hơn trong môi trường số, chủ động nắm bắt cơ hội và thích ứng với sự phát triển của công nghệ.

Từ tháng 4, nền tảng "Bình dân học vụ số" được đưa vào vận hành trên phạm vi toàn quốc, cung cấp hệ thống bài giảng, học liệu và các khóa học trực tuyến về kỹ năng số cơ bản, an toàn thông tin, sử dụng dịch vụ công trực tuyến và ứng dụng công nghệ trong đời sống. Hình thức học tập qua nền tảng số không chỉ giúp giảm chi phí đào tạo so với phương thức truyền thống, mà còn mở rộng khả năng tiếp cận cho nhiều nhóm đối tượng, từ lao động đô thị đến người dân vùng sâu, vùng xa.

Trên nền tảng đó, phong trào nhanh chóng lan tỏa tại nhiều bộ, ngành và địa phương. Các điểm học cộng đồng được hình thành, nơi người dân được hướng dẫn trực tiếp sử dụng thiết bị số, thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến và nâng cao kỹ năng an toàn mạng. Tại một số trường học, nội dung về trí tuệ nhân tạo và các công nghệ số mới cũng được lồng ghép sớm, góp phần hình thành tư duy công nghệ cho thế hệ trẻ.

Tính đến giữa tháng 12, nền tảng đã triển khai 20 khóa học về chuyển đổi số, thu hút hơn 578.000 lượt tham gia. Cùng với đó, hơn 93.500 Tổ công nghệ số cộng đồng tại các địa phương được vận hành, trực tiếp hỗ trợ người dân thực hành kỹ năng số, qua đó góp phần đưa tỷ lệ thực hiện thủ tục hành chính trực tuyến tăng gấp chín lần.

Nhìn vào bức tranh tổng thể, năm 2025 không dừng lại ở những thành tựu đơn lẻ mà đánh dấu bước chuyển mình mang tính bước ngoặt của khoa học công nghệ Việt Nam. Đó là một chu kỳ phát triển mới, nơi thể chế đóng vai trò dẫn dắt, công nghệ lõi trở thành ưu tiên hàng đầu và hạ tầng số bứt tốc mạnh mẽ trên nền tảng nguồn nhân lực chất lượng cao. Dù mới ở giai đoạn khởi đầu nhưng là tiền đề quan trọng để khoa học công nghệ thoát ly vai trò hỗ trợ, vươn lên thành động lực trung tâm định hình vị thế phát triển của Việt Nam./.