Bảo vệ thanh thiếu niên trên môi trường số: Bài toán lợi nhuận và trách nhiệm số

Các “ông lớn” công nghệ nâng cao trách nhiệm bảo vệ thanh thiếu niên

Các công ty công nghệ lớn đang tăng cường các cơ chế bảo vệ người dùng trẻ tuổi bằng cách xây dựng tài khoản, thiết lập và trải nghiệm riêng cho thanh thiếu niên. Từ mạng xã hội, công cụ tìm kiếm, nền tảng video đến chatbot AI, các tính năng kiểm soát độ tuổi và hỗ trợ phụ huynh đang trở thành một phần quan trọng trong sản phẩm công nghệ.

Meta là một trong những doanh nghiệp công nghệ đẩy mạnh mô hình tài khoản riêng cho thanh thiếu niên. Sau khi triển khai “Teen Accounts” trên Instagram, Meta tiếp tục mở rộng mô hình này sang Facebook và Messenger. Các tài khoản của người dùng dưới 18 tuổi được tự động áp dụng những thiết lập bảo vệ nghiêm ngặt hơn, trong đó hạn chế khả năng nhắn tin và tương tác với người lạ, tăng cường lọc nội dung nhạy cảm và nhắc người dùng rời ứng dụng sau 60 phút sử dụng mỗi ngày.

Meta cũng thiết lập chế độ ngủ tự động, tắt thông báo trong khoảng thời gian ban đêm. Người dùng dưới 16 tuổi muốn thay đổi một số thiết lập bảo vệ mặc định cần có sự đồng ý của phụ huynh. Theo Meta, 97% người dùng trong độ tuổi 13-15 vẫn duy trì các thiết lập bảo vệ mặc định sau khi Teen Accounts được triển khai.

Hay như Google đang xây dựng nhiều lớp bảo vệ cho người dùng trẻ tuổi tại Việt Nam. Với người dùng dưới 18 tuổi, SafeSearch trên Google Tìm kiếm được bật mặc định nhằm lọc hoặc làm mờ nội dung phản cảm. Google đồng thời hạn chế quảng cáo nhắm mục tiêu và một số danh mục quảng cáo nhạy cảm đối với nhóm người dùng này.

Thông qua Family Link, phụ huynh có thể phê duyệt hoặc chặn tải ứng dụng, đặt giới hạn thời gian sử dụng thiết bị, kiểm tra vị trí thiết bị và thiết lập “Giờ học”. Trên YouTube, Family Center cho phép phụ huynh liên kết tài khoản với con, theo dõi một số hoạt động như tải video hoặc đăng ký kênh mới, đồng thời thiết lập giới hạn thời lượng xem Shorts.

YouTube cũng phân tầng trải nghiệm theo độ tuổi, với YouTube Kids dành cho trẻ nhỏ và tài khoản thanh thiếu niên dành cho nhóm 13-17 tuổi. Nền tảng này đồng thời xây dựng các tiêu chuẩn nội dung nhằm ưu tiên những video có tính giáo dục, bổ ích và phù hợp với lứa tuổi trong hệ thống đề xuất.

Không chỉ mạng xã hội và nền tảng video, OpenAI mới đây đã giới thiệu phiên bản ChatGPT dành cho thanh thiếu niên từ 13-17 tuổi. Hệ thống được thiết kế để áp dụng các biện pháp bảo vệ phù hợp với nhóm tuổi này, bao gồm hạn chế nội dung liên quan đến tự gây tổn hại, bạo lực, rối loạn ăn uống và nội dung tình dục mang tính đồ họa.

ChatGPT dành cho thanh thiếu niên được bổ sung các tính năng như nhắc người dùng nghỉ ngơi, thiết lập “giờ yên tĩnh” vào ban đêm và chế độ học tập. Một số tính năng được điều chỉnh hoặc vô hiệu hóa nhằm giảm các rủi ro có thể phát sinh trong quá trình sử dụng. Phụ huynh có thể liên kết tài khoản với tài khoản của con và lựa chọn nhận thông báo trong những tình huống được hệ thống đánh giá là có nguy cơ cao.

Điểm chung trong cách tiếp cận của Meta, Google và OpenAI là đưa các biện pháp bảo vệ trẻ em trực tiếp vào sản phẩm thay vì chỉ xử lý rủi ro sau khi sự cố xảy ra. Tài khoản riêng, thiết lập mặc định theo độ tuổi, giới hạn thời gian sử dụng, bộ lọc nội dung và công cụ giám sát của phụ huynh đang dần trở thành những lớp bảo vệ phổ biến trên các nền tảng công nghệ.

Doanh nghiệp phải đặt an toàn của thanh thiếu niên song hành với mục tiêu lợi nhuận

Trong quá trình kinh tế số phát triển nhanh, an toàn của người dùng, đặc biệt là người dùng trẻ, đang dần trở thành một trong những tiêu chí quan trọng quyết định mức độ tin cậy của doanh nghiệp. Khi hoạt động mua sắm, thanh toán, giao tiếp, lưu trữ dữ liệu và sử dụng dịch vụ ngày càng chuyển lên môi trường số, một sự cố liên quan đến tài khoản, dữ liệu cá nhân hay giao dịch không chỉ gây thiệt hại cho người dùng mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín và hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

Tại Hội thảo “Kiến tạo niềm tin số - Doanh nghiệp Việt chung tay bảo vệ người tiêu dùng” do Tạp chí điện tử An ninh mạng Việt Nam tổ chức, Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an) nhấn mạnh, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ số phải tạo ra lợi ích song hành cho người dùng và "không thể kiếm lợi nhuận mà lại làm cái việc gì đó ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của người tiêu dùng".

Rõ ràng yêu cầu đối với doanh nghiệp trong môi trường số đang thay đổi. An toàn không còn nên được xem là một bộ phận kỹ thuật nằm phía sau sản phẩm, mà cần trở thành một nguyên tắc được tính đến ngay từ quá trình thiết kế, phát triển và vận hành dịch vụ. Một sản phẩm càng thu hút nhiều người dùng, lượng dữ liệu được thu thập và số lượng giao dịch càng lớn thì trách nhiệm bảo vệ người sử dụng càng cao.

Nhìn rộng hơn, an ninh mạng hiện không còn là vấn đề riêng của từng hệ thống hay từng doanh nghiệp. Một vụ việc có thể bắt đầu từ tài khoản giả mạo trên mạng xã hội, khai thác dữ liệu cá nhân, sử dụng hạ tầng viễn thông rồi kết thúc bằng một giao dịch tài chính. Vì vậy, một lỗ hổng tại một doanh nghiệp cũng có thể trở thành điểm khởi đầu cho chuỗi rủi ro ảnh hưởng tới nhiều tổ chức và người sử dụng.

Từ thực tế này, yêu cầu đặt ra là doanh nghiệp cần chuyển từ tư duy “xử lý khi có sự cố” sang chủ động phòng ngừa. Cộng đồng doanh nghiệp cần tập trung vào bốn yêu cầu: tích hợp an ninh mạng ngay từ quá trình phát triển sản phẩm, dịch vụ; chuyển từ phòng vệ thụ động sang chủ động phát hiện, cảnh báo và ngăn chặn nguy cơ từ sớm, từ xa; tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin và phối hợp giữa các chủ thể; đồng thời gắn bảo đảm an ninh mạng với bảo vệ dữ liệu và người sử dụng. Đặc biệt, bảo đảm “tốc độ phòng thủ phải nhanh hơn tốc độ tấn công”.

Ở góc độ kinh doanh, đặt an toàn lên trước lợi nhuận không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải hy sinh mục tiêu tăng trưởng. Ngược lại, an toàn ngày càng trở thành một phần của giá trị sản phẩm và năng lực cạnh tranh. Khi người dùng giao cho doanh nghiệp nhiều dữ liệu và thực hiện nhiều hoạt động quan trọng trên nền tảng số, niềm tin trở thành một tài sản kinh doanh. Một doanh nghiệp bảo vệ tốt tài khoản, dữ liệu và giao dịch của khách hàng sẽ có nhiều cơ hội duy trì lòng tin, trong khi những sự cố nghiêm trọng có thể khiến doanh nghiệp phải đối mặt với chi phí xử lý, tổn thất uy tín và nguy cơ mất khách hàng.

Do đó, xu hướng đang hình thành là doanh nghiệp không thể đặt mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận tách rời khỏi trách nhiệm bảo vệ người dùng. Từ khâu thiết kế sản phẩm, thu thập và sử dụng dữ liệu đến vận hành hệ thống, phát hiện gian lận và xử lý sự cố, yếu tố an toàn cần được đặt song hành với hiệu quả kinh doanh.

Nên cấm hay kiểm soát thanh thiếu niên trên mạng xã hội?

Một trong những nội dung mới trong Dự thảo sửa đổi Nghị định 147/2024 là siết chặt việc trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. Theo đề xuất, trẻ dưới 16 tuổi không được tự đăng ký tài khoản mà việc đăng ký phải do cha mẹ hoặc người giám hộ thực hiện. Cha mẹ hoặc người giám hộ sẽ chịu trách nhiệm giám sát nội dung và thời gian sử dụng mạng xã hội của trẻ.

Thêm vào đó, tài khoản của trẻ em được thiết kế theo hướng chỉ có thể xem nội dung, không được đăng bài, bình luận, chia sẻ, tương tác hoặc bày tỏ cảm xúc trên mạng xã hội. Tài khoản trẻ em cũng phải được thiết lập mặc định ở mức bảo vệ quyền riêng tư cao nhất; các nền tảng có trách nhiệm chủ động chặn nội dung độc hại hoặc có thể gây ảnh hưởng đến trẻ. Đồng thời, mạng xã hội phải triển khai hệ thống tự động xác định độ tuổi để phân phối nội dung phù hợp và phối hợp với cơ quan chức năng khi phát hiện hành vi xâm hại trẻ em trên môi trường mạng.

Mục tiêu của đề xuất là tăng thêm một lớp bảo vệ cho trẻ trong bối cảnh mạng xã hội ngày càng trở thành một phần quen thuộc trong đời sống của người trẻ. Tuy nhiên, ngay khi được đưa ra lấy ý kiến, quy định này đã tạo ra nhiều quan điểm khác nhau về hiệu quả thực tế.

Đại diện Meta tại Việt Nam cho rằng không nên cấm hoàn toàn người dưới 16 tuổi tương tác trên mạng xã hội. Theo bà Nguyễn Thu Thảo, Giám đốc chính sách công phụ trách thị trường Việt Nam của Meta, AI và các hệ thống phát hiện chủ động có thể dựa vào hành vi người dùng để ước tính độ tuổi. Nếu trẻ chỉ được xem mà không tương tác, nền tảng sẽ mất những tín hiệu cần thiết để nhận diện và bảo vệ tài khoản trẻ em.

Bên cạnh đó, việc trẻ khai báo sai tuổi để vượt qua giới hạn cũng là thách thức lớn. Một số phụ huynh cho rằng bên cạnh hạn chế kỹ thuật, gia đình và nhà trường cần đồng hành, bởi các hoạt động tương tác trên mạng cũng phục vụ học tập và giao tiếp.

Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và Phát triển truyền thông thì cảnh báo việc vô hiệu hóa toàn bộ tính năng tương tác có thể khiến trẻ tìm đến những không gian mạng ít được kiểm soát hơn. Ông đề xuất chia thành hai nhóm: trẻ dưới 13 tuổi chỉ được xem nội dung với tài khoản do cha mẹ quản lý; nhóm 13-15 tuổi được sử dụng có kiểm soát, đi kèm trách nhiệm bảo vệ cao hơn của các nền tảng.

Cách tiếp cận này cũng tương đồng với xu hướng mà nhiều nền tảng công nghệ đang triển khai, thay vì chỉ sử dụng một biện pháp cấm hoàn toàn. Đến hiện nay, đã có 18 quốc gia có động thái chính thức, chuẩn bị dự luật hoặc lên kế hoạch hạn chế trẻ em sử dụng mạng xã hội.

Thực tế cho thấy, bài toán không chỉ nằm ở việc có cấm hay không, vấn đề quan trọng hơn là làm thế nào để các nền tảng công nghệ phải chịu trách nhiệm lớn hơn trong việc xác minh độ tuổi, kiểm soát nội dung và thiết kế môi trường phù hợp với từng nhóm người dùng. Việc sửa đổi quy định cần tính đến cả ba yếu tố: bảo vệ trẻ em, quyền được tiếp cận và tương tác trong môi trường số, cùng trách nhiệm của gia đình, nhà trường và doanh nghiệp công nghệ.