Đề xuất cải cách chính sách tài chính về khai thác tài nguyên khoáng sản

Việt Nam sở hữu nhiều loại khoáng sản có giá trị chiến lược

Ngành công nghiệp khai khoáng đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, không chỉ cung cấp nguyên liệu đầu vào thiết yếu cho nhiều ngành công nghiệp nền tảng như luyện kim, năng lượng, vật liệu xây dựng, mà còn là nguồn thu lớn cho ngân sách nhà nước.

Ngày 29/11/2024, tại kỳ họp thứ 8, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Địa chất và khoáng sản. Luật mới đã thể chế hóa đầy đủ các quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, đặc biệt là Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 10/2/2022 của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược địa chất, khoáng sản và công nghiệp khai khoáng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và các chính sách của Nhà nước trong lĩnh vực địa chất, khoáng sản. Đồng thời, khắc phục những tồn tại, hạn chế, bất cập của Luật năm 2010. Trong đó, giữ nguyên quy định việc thu tiền cấp quyền khai thác khoáng sản thông qua đấu giá hoặc không đấu giá quyền khai thác khoáng sản.

Trên cơ sở Luật, ngày 2/7/2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 193/2025/NĐ-CP, theo đó, một số quy định về tiền cấp quyền khai thác khoáng sản được cụ thể hơn, được thực hiện theo hướng đơn giản hoá, dễ thực hiện, dễ giám sát, đảm bảo tính minh bạch.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, Việt Nam dù có trữ lượng khoáng sản hàng đầu thế giới nhưng vẫn chưa được khai thác đúng tiềm năng, vì tài nguyên chưa được chuyển hoá thành giá trị kinh tế. Để thu hút vốn đầu tư quốc tế trong lĩnh vực khai khoáng, ông Bùi Ngọc Tuấn - Phó Tổng Giám đốc Dịch vụ Tư vấn thuế - Deloitte Việt Nam cho rằng, ngành khoáng sản Việt Nam cần hoàn thiện chính sách tài chính có tính cạnh tranh với khu vực, toàn cầu phù hợp với định hướng chế biến sâu; đồng thời, tháo gỡ điểm nghẽn và thúc đẩy phát triển khoáng sản trên tinh thần định hướng chiến lược của Chính phủ.

Theo ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký VCCI, tiềm năng to lớn đó chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu Việt Nam xây dựng được một hệ sinh thái chính sách phù hợp, trong đó chính sách tài chính đóng vai trò then chốt.

Chính vì vậy, “Hội thảo Chính sách tài chính cho ngành công nghiệp khoáng sản được tổ chức với mục tiêu tạo dựng một diễn đàn đối thoại cởi mở, thẳng thắn và xây dựng giữa các bên liên quan, từ cơ quan quản lý nhà nước, giới chuyên gia, đến cộng đồng doanh nghiệp nhằm đánh giá một cách toàn diện về các chính sách tài chính hiện hành trong ngành khoáng sản, từ đó đưa ra các đề xuất cải cách phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững, hiện đại và hội nhập quốc tế’, ông Đậu Anh Tuấn khẳng định.

Hai nghĩa vụ tài chính trùng lặp

Hiện nay hai nghĩa vụ tài chính chủ yếu trong ngành khai khoáng gồm: Thuế tài nguyên và tiền cấp quyền khai thác khoáng sản. Hai nghĩa vụ tài chính được quy định bởi các luật chuyên ngành, nhằm điều tiết hoạt động khai thác và bảo vệ tài nguyên quốc gia.

Thực tế, hai nghĩa vụ tài chính này đang tồn tại những bất cập như trùng lập nghĩa vụ, tăng chi phí hoạt động, không khuyến khích chế biến sâu; nguy cơ khai thác ngắn hạn dẫn đến áp lực tài chính lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của doanh nghiệp và nguồn thu quốc gia về lâu dài.

Về vấn đề này, TS. Nguyễn Tiến Chỉnh - Hội Khoa học công nghệ Việt Nam phân tích, 2 khoản thu đều đánh vào cùng một đối tượng - quyền khai thác tài nguyên khoáng sản - nhưng có nguồn gốc pháp lý ban hành khác nhau. Thuế tài nguyên thuộc hệ thống thuế quốc gia (Luật Thuế tài nguyên); thu cấp quyền khai thác khoáng sản thực hiện theo quy định của pháp luật chuyên ngành về tài nguyên, khoáng sản (Luật Địa chất và khoáng sản). Nếu thiết kế không hài hòa, sẽ làm giảm hiệu quả khai thác và không phù hợp với thông lệ quốc tế.

Theo TS. Nguyễn Tiến Chỉnh, nên hoàn thiện chính sách thuế, phí theo hướng ưu tiên khai thác tận thu tối đa tài nguyên khoáng sản, bảo vệ môi trường; nghiên cứu gộp thuế tài nguyên và thu cấp quyền khai thác mỏ khoáng sản thành một loại thuế tài nguyên do Bộ Tài chính thống nhất quản lý. Việc quy về một đầu mối giúp cơ quan chuyên trách có thể tính đúng, tính đủ thuế suất thuế tài nguyên, giảm thủ tục hành chính cho doanh nghiệp.

Nhằm tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Phụng - chuyên gia cao cấp về thuế và doanh nghiệp cho rằng, cơ quan chức năng cần quán triệt Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 10/2/2022 của Bộ Chính trị về định hướng chiến lược địa chất, khoáng sản và công nghiệp khai khoáng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đặc biệt là 4 Nghị quyết được Bộ Chính trị ban hành mới đây (Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 59-NQ/TW, Nghị quyết số 66-NQ/TW và Nghị quyết số 68-NQ/TW), thực hiện rà soát, phát hiện những bất cập của các luật thuế, Luật Địa chất và Khoáng sản để có đề xuất điều chỉnh, bổ sung cho phù hợp. Từ đó, nghiên cứu, làm rõ nội hàm, phương thức quản lý để có thể thống nhất chính sách 2 khoản thu (thu cấp quyền khai thác khoáng sản và thuế tài nguyên).

Đồng ý với quan điểm của các chuyên gia, ông Đậu Anh Tuấn cho rằng, cần mạnh dạn cải cách chính sách tài chính về khai thác tài nguyên khoáng sản; hài hoà lợi ích Nhà nước, doanh nghiệp và người dân, qua đó thúc đẩy ngành khai khoáng phát triển bền vững và cạnh tranh quốc tế.