Hội thảo tập huấn kỹ thuật: “Ứng dụng mô hình GTAP-InVEST trong quy hoạch không gian và phát triển tích hợp”

Sự kiện diễn ra theo hình thức trực tiếp kết hợp trực tuyến tại Novotel Suites Hà Nội, thu hút đông đảo đại biểu đến từ các Bộ, ngành, địa phương, cơ quan nghiên cứu và tổ chức quốc tế.

Hội thảo nằm trong khuôn khổ Chương trình Hỗ trợ Chuyển đổi Tự nhiên (NTSP), sáng kiến toàn cầu do Bộ Môi trường, Thực phẩm và Nông thôn Vương quốc Anh tài trợ thông qua Trung tâm Toàn cầu về Đa dạng Sinh học vì Khí hậu. NTSP hướng tới giải quyết thách thức chiến lược mà nhiều quốc gia đang đối mặt: duy trì tăng trưởng kinh tế cao trong khi bảo đảm các giới hạn sinh thái không bị vượt ngưỡng. Tại Việt Nam, mức thâm hụt khả năng chịu tải sinh thái hiện vào khoảng -220%, phản ánh tình trạng tiêu thụ tài nguyên vượt quá đáng kể khả năng tái tạo của hệ sinh thái trong nước. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới tư duy hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng định lượng và mô hình hóa tích hợp.

Trọng tâm chuyên môn của hội thảo là mô hình GTAP-InVEST, nền tảng tích hợp giữa mô hình Cân bằng Tổng thể khả toán với hệ thống lập bản đồ dịch vụ hệ sinh thái theo không gian. Công cụ cho phép lượng hóa các thay đổi về sử dụng đất, suy giảm môi trường sống, biến động chất lượng nguồn nước hoặc suy thoái đa dạng sinh học, sau đó chuyển hóa thành các cú sốc năng suất tác động trực tiếp tới các ngành kinh tế trong mô hình vĩ mô. Cơ chế “vòng lặp phản hồi khép kín” tạo nên cầu nối giữa kinh tế học và sinh thái học, giúp nhà hoạch định chính sách nhìn thấy chi phí ẩn của suy thoái tự nhiên dưới dạng tổn thất GDP, giảm phúc lợi xã hội và gia tăng rủi ro dài hạn.

Kết quả mô phỏng được trình bày cho thấy nếu tiếp tục quỹ đạo phát triển theo xu hướng hiện tại, tổn thất hệ sinh thái có thể làm suy giảm tới 26% tiềm năng tăng trưởng GDP vào năm 2030 so với kịch bản có điều chỉnh. Ngược lại, kịch bản Chuyển đổi Xanh giả định việc thực thi hiệu quả các chiến lược tăng trưởng xanh quốc gia, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và nội tại hóa giá trị dịch vụ hệ sinh thái, mang lại quỹ đạo tăng trưởng ổn định và bền vững hơn trong trung hạn và dài hạn. Phân tích cũng nhấn mạnh chi phí khí hậu đã tương đương khoảng 3,2% GDP quốc gia vào năm 2020 và xu hướng gia tăng nếu không có biện pháp thích ứng phù hợp.

Phiên thảo luận đa bên tập trung vào khả năng lồng ghép kết quả mô hình vào các tiến trình quy hoạch trọng điểm như quy hoạch tổng thể quốc gia, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch vùng và quy hoạch không gian biển theo định hướng Sách Xanh 2.0. Các đại biểu đề xuất tích hợp hạch toán vốn tự nhiên vào hệ thống tài khoản quốc gia, phát triển thị trường carbon nội địa, thiết lập cơ chế tín chỉ đa dạng sinh học và xây dựng cơ sở dữ liệu không gian thống nhất phục vụ phân tích liên ngành. Cách tiếp cận này được kỳ vọng hỗ trợ quá trình phân bổ nguồn lực dựa trên hiệu quả kinh tế dài hạn thay vì lợi ích ngắn hạn.

Việt Nam đã đạt tăng trưởng ấn tượng trong ba thập kỷ qua, với GDP theo sức mua tương đương tăng từ khoảng 79 tỷ USD năm 1990 lên trên 1,6 nghìn tỷ USD năm 2024. Thành tựu này tạo nền tảng cho mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045. Tuy nhiên, áp lực lên tài nguyên đất, nước, rừng và hệ sinh thái ven biển ngày càng gia tăng, làm tăng lo ngại về tính bền vững của mô hình phát triển. Các phân tích trong khuôn khổ NTSP cho thấy tăng trưởng kinh tế đến năm 2030 có thể thấp hơn tới 24% so với dự báo thông thường nếu suy thoái tự nhiên tiếp diễn.

Thông qua phương pháp mô hình hóa GTAP-InVEST, báo cáo trong khuôn khổ hội thảo so sánh hai kịch bản phân nhánh rõ rệt: Kịch bản Theo xu hướng hiện tại phản ánh tiếp diễn của mô thức tăng trưởng thâm dụng tài nguyên; Kịch bản Chuyển đổi Xanh giả định cải cách thể chế, thực thi kinh tế tuần hoàn và nội bộ hóa chi phí môi trường. Sự khác biệt về kết quả GDP, phúc lợi và ổn định vĩ mô giữa hai kịch bản cung cấp bằng chứng định lượng mạnh mẽ cho quá trình ra quyết định chính sách.

Việc triển khai NTSP tại Việt Nam được thiết kế theo nguyên tắc đồng kiến tạo, với sự tham gia sâu rộng của các Bộ, ngành, địa phương, tổ chức học thuật và khu vực tư nhân. Mô hình quản trị đa trung tâm bảo đảm rằng chuyển đổi sang nền kinh tế tích cực với tự nhiên được dẫn dắt từ nhu cầu nội tại của quốc gia. Hội thảo tập huấn kỹ thuật lần này đánh dấu bước tiến quan trọng trong việc phổ biến công cụ phân tích tiên tiến, xây dựng nền tảng dữ liệu và năng lực chuyên môn nhằm gắn kết chặt chẽ giữa tăng trưởng kinh tế và ổn định sinh thái.

Trong dài hạn, việc tích hợp bằng chứng khoa học vào quy hoạch không gian và phân bổ nguồn lực được xem là điều kiện tiên quyết để bảo đảm thịnh vượng bền vững. Mục tiêu phát triển đến năm 2045 sẽ chỉ đạt được nếu cấu trúc kinh tế quốc gia được neo giữ vững chắc vào nền tảng vốn tự nhiên khỏe mạnh và hệ sinh thái ổn định. Hội thảo đã mở ra diễn đàn đối thoại chiến lược, tạo tiền đề cho các bước hành động tiếp theo trong lộ trình chuyển đổi xanh của Việt Nam./.