Những 'nút thắt' cản trở phát triển thị trường khí Việt Nam

Điều này có nghĩa là, nếu không xây dựng được một thị trường khí vận hành hiệu quả, Việt Nam sẽ đối mặt với nguy cơ: dự án LNG chậm tiến độ; giá điện khó cạnh tranh; rủi ro năng lượng và tài khóa gia tăng.

Sáng 23/12, Diễn đàn Chiến lược và xu hướng phát triển thị trường khí thiên nhiên tại Việt Nam và ASEAN được tổ chức tại Hà Nội, nhằm xác định xu hướng phát triển thị trường khí thiên nhiên toàn cầu và ASEAN dưới áp lực chuyển dịch năng lượng; bàn giải pháp thúc đẩy thị trường khí thiên nhiên Việt Nam và ASEAN trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng...

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, TS. Mai Duy Thiện - Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng sạch Việt Nam, Tổng Biên tập Tạp chí Năng lượng sạch Việt Nam (đơn vị chủ trì tổ chức Diễn đàn) cho biết, đối với Việt Nam, nhu cầu năng lượng được dự báo sẽ tiếp tục tăng nhanh trong nhiều thập kỷ tới, cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hội nhập sâu rộng vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Trong khi đó, các nguồn năng lượng trong nước đang dần suy giảm, còn năng lượng tái tạo tuy phát triển mạnh nhưng vẫn cần thời gian để hoàn thiện hạ tầng, công nghệ lưu trữ và cơ chế thị trường. Chính vì vậy, việc phát triển thị trường khí thiên nhiên một cách đồng bộ, minh bạch và bền vững là yêu cầu mang tính chiến lược, gắn liền với mục tiêu đàm bảo an ninh năng lượng quốc gia và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0".

Theo chuyên gia Kinh tế PGS.TS Ngô trí Long, thị trường khí của Việt Nam đang đứng trước 4 “nút thắt” lớn. Trước hết phải kể đến khung pháp lý hiện nay vẫn mang nặng “di sản tư duy” của thời kỳ độc quyền tự nhiên, nhà nước – doanh nghiệp nhà nước vừa làm quản lý, vừa làm kinh doanh. Khi chuyển sang LNG nhập khẩu, hạ tầng đa chủ thể, mô hình “nhiều nhà đầu tư – nhiều người sử dụng”, việc vẫn giữ tư duy cũ sẽ tạo ra: Thiếu rõ ràng về quyền tiếp cận hạ tầng (open access); Thiếu minh bạch trong phân bổ công suất kho cảng, đường ống; “Chồng lấn vai trò” giữa quản lý nhà nước, quản lý hệ thống và chức năng kinh doanh.

Bên cạnh đó, cơ chế giá vẫn thiên về “quản lý hành chính” hơn là “tín hiệu thị trường”. Hiện nay, giá khí – đặc biệt trong chuỗi LNG-to-power – vẫn đang được thiết kế dưới dạng “đàm phán từng dự án”, nặng tính hành chính, thiếu công cụ thị trường để phân bổ rủi ro: Không có chỉ số giá tham chiếu trong nước để làm cơ sở xây dựng hợp đồng; Chưa tách bạch rõ ràng các cấu phần chi phí: mua LNG, tái hóa khí, truyền tải, phát điện; Thiếu các công cụ phòng vệ giá (hedging), hợp đồng kỳ hạn trên nền tảng một “gas hub” nội địa hoặc khu vực.

Hệ quả là giá khí và giá điện khí tại Việt Nam dễ bị “mắc kẹt”: hoặc không đủ hấp dẫn nhà đầu tư, hoặc quá cao đối với người tiêu dùng, hoặc dẫn đến nhu cầu “bù lỗ” từ ngân sách – đi ngược nguyên tắc thị trường.

Cũng theo PGS.TS Ngô trí Long, hạ tầng – logistics – công nghệ: manh mún, thiếu kết nối vùng – quốc gia; nguồn vốn tư nhân và FDI : “chưa nhìn thấy rõ đường ra”. Các tổ chức tín dụng, nhà đầu tư chiến lược, quỹ đầu tư cơ sở hạ tầng hiện đánh giá cao tiềm năng thị trường khí Việt Nam, nhưng họ cần thấy: Một khung pháp lý đủ ổn định dài hạn (15–20 năm trở lên); Bộ hợp đồng chuẩn mực, theo thông lệ quốc tế (GSA, TUA, PPA LNG) với phân bổ rủi ro rõ ràng; Một thị trường điện vận hành theo nguyên tắc cạnh tranh, với cơ chế capacity payment minh bạch cho điện khí.

“Nếu không giải tỏa được các rào cản này, chúng ta sẽ khó thu hút dòng vốn tư nhân lớn, phải phụ thuộc nhiều hơn vào vốn nhà nước hoặc bảo lãnh Chính phủ, từ đó làm tăng áp lực lên nợ công và ngân sách”,  PGS.TS Ngô trí Long khẳng định.

Bàn về giải pháp thúc đẩy thị trường khí thiên nhiên Việt Nam và ASEAN trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng, các đại biểu tham gia Diễn đàn đã tập trung thảo luận về vai trò của khí thiên nhiên trong chiến lược phát triển năng lượng quốc gia; triển vọng thị trường CNG, LNG, LPG; kinh nghiệm quốc tế và khu vực ASEAN trong phát triển hạ tầng và thị trường khí; cũng như các giải pháp chính sách, tài chính và công nghệ nhằm thúc đẩy thị trường phát triển theo hướng minh bạch, hiệu quả và bền vững.

Nhận nhận định chung được đưa ra tại Diễn đàn là thị trường khí thiên nhiên Việt Nam và ASEAN đang ở thời khắc bản lề: Nếu Việt Nam chậm chân, có thể bỏ lỡ cơ hội lớn và rơi vào tình thế bị động; nhưng nếu đi nhanh mà không có luật chơi chuẩn mực, thị trường có thể méo mó, rủi ro sẽ dồn vào Nhà nước và người dân.

Việc phát triển thị trường khí trên nền tảng nguyên tắc thị trường, trong khung khổ pháp lý hiện đại, gắn với mục tiêu Net Zero và hội nhập sâu với khu vực ASEAN và thế giới. Đây không chỉ là câu chuyện của ngành năng lượng, mà là một phần quan trọng trong chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh và sức chống chịu của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn tới./.