Tư liệu từ Lưu trữ Quốc gia Pháp hé lộ góc nhìn mới về triều Tây Sơn năm 1792

Từ quá trình tìm kiếm và hệ thống hóa các tư liệu lịch sử tại những kho lưu trữ nước ngoài, kỹ sư Vũ Đình Thanh cho biết đã tiếp cận nhiều văn bản liên quan đến tình hình Đại Việt cuối thế kỷ XVIII. Các tài liệu được công bố gồm báo cáo quân sự của Pháp năm 1788, tài liệu chính thức về Hiệp ước Versailles năm 1787 và các ấn phẩm có in lại bản chiếu hịch của  Hoàng đế Quang Trung năm 1792.

Theo ông Vũ Đình Thanh, những tư liệu này có thể bổ sung thêm nguồn tham khảo để đối chiếu với các sử liệu Việt Nam và làm rõ hơn cục diện chính trị - quân sự dưới triều Tây Sơn.

Báo cáo mật năm 1788 của Thống chế Conway và thực địa tại Đàng Trong

Tài liệu đặc biệt quan trọng đầu tiên là báo cáo mật của Thống chế Bá tước Conway, Tổng chỉ huy các lực lượng quân sự Pháp tại Ấn Độ và Đông Nam Á, lập ngày 18/6/1788. Kỹ sư Vũ Đình Thanh cho biết ông đã mất hơn 10 năm tìm kiếm mới có được bản sao y bản gốc có xác nhận của Kho Lưu trữ Quốc gia Pháp cho Hải ngoại (ANOM). Toàn bộ văn bản đã được lập vi bằng và giao nộp cho Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước cùng Viện Chiến lược Lịch sử Quân đội.

Đây là báo cáo quân sự được Conway lập sau khi tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn, trong đó có cả thư từ của phía Nguyễn Ánh. Để kiểm tra tình hình thực tế, vị chỉ huy Pháp đã cho các chiến hạm tiến hành trinh sát tại Đàng Trong.

Theo báo cáo mật, tính đến tháng 6/1788, Nguyễn Ánh “không có một nắm đất nào ở Đàng Trong”, không có quân không có tướng, và sự tồn tại của Nguyễn Ánh bị phía Pháp hoàn toàn nghi ngờ sau khi trinh sát thực địa.

Điều này hoàn toàn phù hợp với logic quân sự thời kỳ đó. Nếu lực lượng đối lập của Nguyễn Ánh thực sự hiện diện và phát triển mạnh tại Gia Định, triều đình Tây Sơn chắc chắn sẽ ưu tiên tập trung lực lượng để loại bỏ nguy cơ. Thực tế cho thấy vào năm 1791, nhà Tây Sơn vẫn có thể điều động hàng vạn quân sang địa bàn phía Tây (Lào) — một bước đi khó xảy ra nếu ở khu vực giáp ranh phía Nam đang tồn tại một mối đe dọa quân sự trực tiếp.

Sách Trắng năm 1889 của Bộ Thuộc địa Pháp về Hiệp ước Versailles

Nguồn tư liệu quan trọng thứ hai theo công bố của Kỹ sư Vũ Đình Thanh là cuốn sách "Les Colonies Françaises" (Các thuộc địa của Pháp - Tập: Đông Dương) do Bộ Thương mại, Công nghiệp và Thuộc địa Pháp xuất bản năm 1889 nhân dịp Triển lãm Hoàn vũ và lễ khánh thành Tháp Eiffel. Đây được xem là Sách Trắng chính thức của Bộ Thuộc địa Pháp thời kỳ đỉnh cao, hiện được lưu trữ số hóa công khai trên cổng Gallica của Thư viện Quốc gia Pháp.

Trong sách có đề cập chi tiết đến Hiệp ước Versailles ký năm 1787. Văn bản chính thức này của Nhà nước Pháp ghi nhận các điều khoản: Pháp giúp Nguyễn Ánh một lực lượng quân sự gồm 20 chiến hạm, 5 trung đoàn lính Pháp, 2 trung đoàn lính thuộc địa (quân số lên tới 10.000 quân), cùng nguồn tài chính và khối lượng lớn trang thiết bị quân sự. Đổi lại, Nguyễn Ánh cam kết nhượng vĩnh viễn cho Pháp một số khu vực cảng biển (như Đà Nẵng, Hội An), độc quyền khai thác gỗ tại tất cả các rừng, độc quyền diêm tiêu và độc quyền thương mại.

Mặc dù Thống chế Conway hoãn thực hiện hiệp ước, Bá Đa Lộc đã vận động giới tư bản thực dân Pháp triển khai đầy đủ các điều khoản. Việc tài trợ và đưa lực lượng sang được tiến hành nhằm thu lợi từ các đặc quyền thương mại, kinh tế và bảo vệ uy tín của Nhà vua Pháp. Các sĩ quan Pháp tham gia chiến dịch đều là những người đang tại ngũ, mang hàm cấp cao như Đại tá, Trung tá, Hạm trưởng.

Tư liệu chính thức này hiện đã được số hóa và người đọc có thể truy cập trực tuyến từ Thư viện Quốc gia Pháp Gallica tại đường dẫn: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k885249b/f19.item

Hịch Quang Trung xuất hiện trong sách xuất bản năm 1797

Tài liệu thứ ba là cuốn "Nouvelles des Missions Orientales" do các Giám đốc Chủng viện Truyền giáo Nước ngoài ấn hành tại Luân Đôn (1793 - 1796), hiện lưu trữ tại thư viện Đại học Indiana (Mỹ). Ấn phẩm này in lại nguyên văn bản chiếu hịch do Hoàng đế Quang Trung ban hành năm 1792 (trang 142).

Bản chiếu hịch năm 1792 của Hoàng đế Quang Trung khẳng định quân lính của Nguyễn Ánh cho đến thời điểm ra hịch đã hoàn toàn tan rã, Nguyễn Ánh không có mặt ở Gia Định. Trong khi đó, nhân dân Gia Định khi bị giặc Tây bất ngờ tiến đánh dù ban đầu có sợ hãi nhưng lúc ra hịch đã đứng lên chống giặc. Hoàng đế Quang Trung lập các đạo quân chính quy để quét sạch lực lượng can thiệp khỏi Gia Định.

Nội dung bản Hịch năm 1792 tiếp tục được in lại trong cuốn "Exposé Statistique du Tunkin, de la Cochinchine..." (Luân Đôn, 1811), hiện lưu giữ trên Thư viện Quốc gia Pháp Gallica. Trong bản hịch này có đoạn viết về Nguyễn Ánh thời điểm ra hịch đang ở Châu Âu, không có mặt ở Gia Định và dân Gia Định là thần dân của triều Tây Sơn.

Cũng trong cuốn "Nouvelles des Missions Orientales", bức thư của giáo sĩ Le Labousse mô tả trận Quy Nhơn năm 1792 có sự tham gia của liên quân Pháp - Bồ Đào Nha với quân số ít nhất một trung đoàn. Trong sách cũng đề cập đến các đợt đụng độ giữa lực lượng Tây Sơn và liên quân can thiệp.

Như vậy, theo các tài liệu, Nguyễn Ánh được mô tả là đang ở ngoài khu vực Gia Định vào thời điểm bản hịch được ghi lại. Đây là chi tiết theo ông Thanh cần được đối chiếu với các nguồn sử liệu Việt Nam và nước ngoài khác để làm rõ tình hình Gia Định năm 1792.

Từ quá trình khai thác tư liệu, kỹ sư Vũ Đình Thanh cho rằng, cần phân biệt rạch ròi giữa các tài liệu hành chính chính thức của nhà nước (như báo cáo mật của Thống chế Conway hay Sách Trắng của Bộ Thuộc địa Pháp) với những thư từ cá nhân của các nhà truyền giáo. Có rất nhiều thư truyền giáo không hề có bản thủ bút mà chỉ được trích dẫn lại qua các nhà sử học, có thể đã qua biên tập làm thay đổi nội dung.

Những nhận định, quan điểm từ hệ thống tư liệu trên cần được tiếp tục đối chiếu với các nguồn sử liệu trong và ngoài nước, đồng thời có thêm ý kiến của các nhà nghiên cứu để xác định rõ giá trị của từng văn bản và góp phần làm sáng tỏ cục diện Đại Việt cuối thế kỷ XVIII.

Sự phát triển của công nghệ số hóa trên các nền tảng lưu trữ quốc tế như Gallica hay HathiTrust đang giúp đưa các sự thật lịch sử ra ánh sáng. Việc đối chiếu giữa chính sử trong nước và tài liệu lưu trữ khách quan từ nước ngoài giúp xây dựng bức tranh lịch sử chuẩn xác, trả lại đúng tầm vóc vĩ đại và công lao to lớn của triều đại Tây Sơn cùng Hoàng đế Quang Trung trong sự nghiệp bảo vệ nền độc lập dân tộc.