Tăng cường phát triển điện mặt trời mái nhà tương xứng với tiềm năng

Không phải ngẫu nhiên mà các quốc gia trên thế giới đều nỗ lực tiết kiệm năng lượng và tăng cường sử dụng năng lượng xanh. Để thực hiện mục tiêu chủ động về năng lượng, Việt Nam tiếp tục sử dụng năng lượng hiệu quả, tiết kiệm và tăng cường mở rộng phát triển các nguồn năng lượng, trong đó cần đẩy mạnh triển khai điện mặt trời mái nhà tại các cơ quan, các điểm công cộng và nhà dân, nhất là các khu vực đô thị, nơi tiêu thụ điện năng lớn nhất…

Mục tiêu sớm chủ động về năng lượng

Nguồn năng lượng chính tại Việt Nam vẫn là năng lượng hóa thạch như than đá và dầu mỏ, chiếm khoảng 50% tổng sản lượng điện. Việc khai thác thủy điện tại Việt Nam phụ thuộc vào sự thất thường của thiên nhiên, không còn phù hợp với xu thế. Các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời và sinh khối đang được đẩy mạnh phát triển… Nhưng Việt Nam vẫn phải nhập khẩu điện để đáp ứng nhu cầu sản xuất và tiêu dùng, trong khi nguồn điện nhập khẩu không chỉ hạn chế tính chủ động mà quan trọng hơn là chịu tác động bởi xung đột chính trị dẫn đến tỷ giá lên xuống thất thường, nguy cơ đứt gãy chuỗi logsic…Như vậy, để tiến tới chủ động nguồn năng lượng trong bối cảnh hạn chế phát triển năng lượng hóa thạch và khi chưa triển khai điện hạt nhân, trong thời gian trước mắt, một mặt phải sử dụng tiết kiệm và hiệu quả năng lượng, chúng ta cần tăng tỷ lệ “nội địa hóa năng lượng” từ năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió, điện ngoài khơi, điện mặt trời. Hiện nay, các dự án năng lượng tái tạo có quy mô thường tập trung tại một số địa phương, chủ yếu là miền Trung với nhiều dư địa phát triển. Đại diện tập đoàn EVN cho rằng, việc phát triển nhanh các dự án với quy mô tập trung ở một số địa phương, chủ yếu là miền Trung nơi có cường độ bức xạ lớn với hàng trăm dự án đóng điện trong khi nhu cầu tiêu thụ ít đã gây ra khó khăn cho hệ thống lưới điện truyền tải. Ngược lại, tại một số tỉnh thành phố lớn nơi tiêu thụ điện lớn thì lại có rất ít các dự án năng lượng tái tạo triển khai. Do vậy, việc phát triển dự án năng lượng tái tạo không đồng đều giữa các địa phương gây ra sự lãng phí và quá tải hệ thống truyền tải cục bộ. Việc nâng cao năng lực truyền tải cần thời gian tương đối dài so với việc xây dựng một dự án năng lượng tái tạo. “Dự án đường dây 220-500KV cần 3-5 năm mới hoàn thành dự án. Trong khi các nhà đầu tư điện mặt trời 6-12 tháng đã làm xong một nhà máy, thậm chí có dự án cách đây 2 tháng là bãi đất trống, mà giờ đã đóng điện”. Đó là lời chia sẻ của một lãnh đạo EVN.

Trước thực trạng nhu cầu sử dụng điện của Việt Nam không ngừng tăng lên. Đặc biệt, trong thời gian tới, theo nhận định của EVN nhu cầu điện đang chuyển dịch mạnh về sản xuất công nghệ cao, hạ tầng số và trung tâm dữ liệu. Đáng chú ý, các trung tâm dữ liệu phục vụ AI tại TPHCM có thể cần tới 1.000 MW mỗi trung tâm vào năm 2030. Như vậy, hạn chế về năng lực truyền tải sẽ là rào cản lớn cho mục tiêu chủ động nguồn năng lượng quốc gia. Nghị quyết 70 nhấn mạnh tiết kiệm năng lượng phải trở thành chuẩn mực bắt buộc trong mọi lĩnh vực của đời sống và sản xuất, thông qua đổi mới công nghệ và áp dụng cơ chế thị trường carbon để tiết kiệm khoảng 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng. Theo nghị quyết 70, cần ưu tiên nghiên cứu và nội địa hóa các công nghệ năng lượng mới như hệ thống pin lưu trữ năng lượng (BESS), sản xuất hydrogen và các giải pháp lưới điện thông minh để tăng cường tính linh hoạt cho hệ thống. Đồng thời để nâng cao hệ thống truyền tải, Việt Nam cần đầu tư vào hạ tầng truyền tải siêu cao áp một chiều và truyền tải ngầm dưới biển để kết nối các trung tâm năng lượng tái tạo với các khu vực phụ tải lớn.

Tăng cường triển khai điện mặt trời theo Chỉ thị số 10/CT-TTg

Mục tiêu đảm bảo an ninh năng lượng luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm. Do đó, các địa phương trên cả nước luôn nỗ lực triển khai đồng bộ, quyết liệt các giải pháp quản lý nhu cầu và sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả, trong đó việc tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà đã được nêu rõ trong Chỉ thị số 10/CT-TTg ngày 30/3/2026. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần giảm phụ tải đỉnh, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện, giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới. Đồng thời, phát triển điện mặt trời mái nhà (tự sản xuất, tự tiêu thụ, kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng phù hợp) sẽ bổ sung nguồn điện tại chỗ, tăng cường tính linh hoạt của hệ thống điện, góp phần đảm bảo an ninh năng lượng. Nhiều quốc gia khác đang áp dụng giải pháp tương tự, số hóa dữ liệu ngay từ khâu đăng ký thông qua các cổng thông tin và ứng dụng trực tuyến giúp đơn giản hóa quy trình đăng ký, tạo điều kiện cho người dân và doanh nghiệp lắp đặt hệ thống điện mặt trời tự dùng, đồng thời hỗ trợ hiệu quả cho quy hoạch và điều độ lưới điện. Tại Trung Quốc, Đức, Nhật Bản, Mỹ và Úc đều có tỷ trọng lớn các công trình công cộng, trụ sở cơ quan nhà nước tích hợp hệ thống điện mặt trời mái nhà trong chiến lược chuyển dịch năng lượng sạch. Chính phủ Việt Nam cũng đặt mục tiêu phấn đấu 10% cơ quan công sở, 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng điện mặt trời mái nhà (giai đoạn 2026-2030), kèm theo chính sách hỗ trợ từ ngân sách nhà nước cho nguồn điện này và trong năm 2026 phấn đấu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc...Dù cũng có nhiều hỗ trợ nhưng hiện thủ tục khai báo, lắp đặt điện mặt trời của Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Nếu chúng ta thực hiện được dịch vụ này đơn giản như các thủ tục lắp đặt Internet thì chắc chắn sẽ góp phần đưa số lượng người tham gia tăng lên so với hiện tại.

Tăng cường lắp đặt điện mặt trời trên mái là một chủ trương đúng đắn, tuy nhiên để triển khai thành công thì Việt Nam cần đánh giá một cách khách quan để việc lắp đặt thực sự có hiệu quả, nhất tại các cơ quan công sở, khu đô thị nơi tập trung đông dân cư, các khu cao tầng…Thực tế, sau sắp xếp 34 tỉnh thành với số đơn vị cấp xã giảm 67% còn khoảng 3.321 đơn vị. Từ những số liệu này, cùng với sự sắp xếp của các đơn vị hành chính cấp bộ, ngành khác, có thể khẳng định việc triển khai lắp đặt điện mặt trời trên mái tại các cơ quan là hoàn toàn khả thi. Lựa chọn triển khai tại đâu, thời điểm nào phụ thuộc vào điều kiện thực tế. Với những công trình xây mới, cần có thiết kế đưa thêm lắp điện mặt trời trên mái như một điều kiện bắt buộc. Ngoài ra với những điểm như trường học, trạm y tế, ngoài ngân sách Nhà nước, có thể kêu gọi xã hội hóa…Chính sách của Nhà nước cần được đông đảo người dân tham gia, đi đầu chính là những cán bộ công chức, những người hưởng lương từ Ngân sách. Công tác tuyên truyền cần nhấn mạnh vào lợi ích của việc lắp đặt và vận hành các hệ thống điện mặt trời như: không phát thải các loại khí độc hại vào khí quyển, giúp bảo vệ môi trường, góp phần phát triển kinh tế xã hội tiết kiệm điện năng và giảm chi phí trong sinh hoạt gia đình đồng thời thể hiện trách nhiệm xã hội của mỗi cá nhân. Việc triển khai đồng loạt, kết hợp tuyên truyền từ cơ quan đến gia đình từng cá nhân, từng khu phố sẽ góp phần lan tỏa và đưa chính sách vào thực thi một cách nhanh chóng, đơn giản. Kinh nghiệm thực tế của Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) tiên phong triển khai lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại trụ sở và một số gia đình nhân viên là một bài học để từ đó khuyến khích các cơ quan các gia đình cùng triển khai lắp đặt điện mặt trời trên mái, góp phần lan tỏa thói quen sử dụng năng lượng xanh, tiết kiệm, hiệu quả đến với mỗi gia đình Việt Nam trên khắp mọi miền.