Doanh nghiệp Việt không còn chỉ đối mặt bài toán tăng trưởng

Từ “tham gia” sang “định vị” trên bản đồ kinh tế toàn cầu

Khi môi trường kinh doanh quốc tế liên tục thay đổi bởi địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, chi phí logistics tăng cao và các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe, doanh nghiệp Việt đang đứng trước một sức ép mới: không thể tiếp tục phát triển theo lối cũ.

Đó cũng là vấn đề nổi lên từ Diễn đàn Doanh nghiệp 2026 với chủ đề “Doanh nghiệp Việt Nam trên bản đồ kinh tế toàn cầu: Đổi mới để bứt phá”, do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) chỉ đạo tổ chức mới đây tại TPHCM.

Điểm đáng chú ý là thay vì chỉ nói về tăng trưởng hay mở rộng thị trường, các ý kiến tại diễn đàn tập trung nhiều hơn vào một chuyển động căn bản: doanh nghiệp Việt phải đi từ vị trí “tham gia” sang “định vị” trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo ông Võ Tân Thành, Phó Chủ tịch VCCI, doanh nghiệp Việt thời gian qua đã cho thấy khả năng thích ứng trong bối cảnh nhiều biến động, đồng thời từng bước chuyển từ vai trò tham gia sang tạo dựng giá trị. Tuy nhiên, chuyển động này hiện vẫn tập trung ở một số doanh nghiệp lớn, trong khi phần đông doanh nghiệp còn gặp khó về vốn, quản trị, công nghệ, nhân lực và khả năng cạnh tranh quốc tế.

Từ đó, bài toán đặt ra không chỉ là tăng trưởng nhanh, mà là tăng trưởng có chiều sâu hơn, bền vững hơn và có năng lực chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Điểm nghẽn không còn nằm ở riêng từng doanh nghiệp

Một trong những nét đáng chú ý từ các tham luận là phần lớn khó khăn của doanh nghiệp hiện nay không còn là câu chuyện nội tại đơn lẻ, mà đã trở thành các “điểm nghẽn hệ thống”.

Chuyên gia kinh tế Đinh Thế Hiển chỉ ra hàng loạt nút thắt mà doanh nghiệp Việt đang cùng lúc đối mặt: phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu, thiếu liên kết tài chính trong chuỗi cung ứng, chi phí logistics cao, hạ tầng chưa đồng bộ và tâm lý e ngại đầu tư dài hạn cho thương hiệu, sản phẩm cuối cùng.

Nhìn từ những điểm nghẽn này, dễ thấy doanh nghiệp Việt vẫn đang chịu áp lực lớn ở khâu đầu vào, trong khi giá trị gia tăng ở khâu cuối vẫn còn mỏng. Đây cũng là lý do khiến không ít doanh nghiệp dù xuất khẩu được hàng, tham gia được thị trường quốc tế, nhưng chưa thực sự nắm được phần giá trị lớn nhất trong chuỗi. Vấn đề vì thế không nằm ở việc doanh nghiệp có xuất khẩu hay không, mà là xuất khẩu với vị thế nào, bằng năng lực nào và giữ lại được bao nhiêu giá trị.

Cùng với đó, nhiều ý kiến cho rằng môi trường kinh doanh trong nước vẫn cần tiếp tục được cải thiện theo hướng minh bạch, ổn định và thuận lợi hơn cho đầu tư dài hạn. Những vướng mắc về đất đai, thủ tục hành chính, tín dụng, thuế, logistics hay tiếp cận chính sách hỗ trợ vẫn đang ảnh hưởng trực tiếp đến sức bật của doanh nghiệp.

Bài toán chung vẫn là giá trị và sức chống chịu

Một trong những điểm nổi bật của diễn đàn là các kiến nghị không dừng ở tầm vĩ mô, mà đi khá sâu vào từng ngành hàng cụ thể. Dù khác lĩnh vực, các doanh nghiệp và hiệp hội đều đang chạm vào một vấn đề chung: muốn phát triển bền vững thì phải nâng được giá trị nội tại.

Với nông nghiệp, ông Phan Minh Thông, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Phúc Sinh, cho rằng trong bối cảnh thế giới quan tâm ngày càng lớn đến an ninh lương thực, nông nghiệp Việt Nam đang có lợi thế riêng nhưng không thể đi xa nếu chỉ dựa vào sản lượng.

Theo ông, phát triển bền vững giờ không còn là lựa chọn hình thức, mà gắn trực tiếp với vùng nguyên liệu, liên kết nông dân, nhà máy chế biến và năng lực quản trị doanh nghiệp. Muốn bước sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, doanh nghiệp phải đầu tư bài bản vào hệ thống, minh bạch tài chính, kiểm toán và chuẩn hóa vận hành.

Cùng góc nhìn đó, ông Nguyễn Đình Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nhấn mạnh nông nghiệp là lĩnh vực quan trọng nhưng cũng dễ tổn thương nhất trước biến động. Những kiến nghị về vốn, chính sách thuế, mã số vùng trồng và logistics cho thấy doanh nghiệp nông nghiệp đang rất cần một hệ sinh thái hỗ trợ thực chất hơn, thay vì chỉ trông vào nỗ lực tự thân.

Ở nhóm dệt may - thời trang, áp lực lại hiện rõ ở bài toán chi phí và chuỗi cung ứng. Theo ông Phạm Văn Việt, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội Dệt may Thời trang TPHCM (AGTEK), giá logistics tăng mạnh, nguyên vật liệu tăng giá, thời gian giao hàng kéo dài và nguy cơ đứt gãy nguồn cung đang khiến doanh nghiệp chịu sức ép kép.

Nhưng sâu hơn những biến động ngắn hạn, khó khăn của ngành dệt may cũng phản ánh một bài toán dài hơi hơn: thiếu nhân lực chất lượng cao, hạn chế trong ứng dụng công nghệ, phụ thuộc nền tảng thương mại điện tử và thiếu không gian để phát triển thương hiệu riêng. Tức là, vấn đề của nhiều ngành hiện nay không chỉ là “khó khăn thị trường”, mà là khoảng trống về năng lực phát triển lên nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị.

Đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đã thành bài toán sống còn

Nếu trước đây, chuyển đổi số hay ESG thường được nhắc đến như xu hướng, thì tại diễn đàn lần này, các nội dung đó được đặt trong một sắc thái khác: yêu cầu bắt buộc để tồn tại.

Theo ông Lưu Nguyễn Xuân Vũ, Chủ tịch Hội Doanh nhân Sài Gòn, xu hướng toàn cầu hiện xoay quanh ba trụ cột lớn là số hóa, xanh hóa và kinh tế tri thức. Trong đó, doanh nghiệp nào có lợi thế tri thức, quản trị và khả năng quy tụ nguồn lực tốt hơn sẽ có ưu thế cạnh tranh lớn hơn trên thị trường.

Tuy nhiên, để đổi mới sáng tạo đi vào thực chất, doanh nghiệp đang vướng nhiều rào cản: thiếu vốn đầu tư, độ trễ thu hồi vốn dài, thiếu nhân lực trình độ cao, khó tiếp cận chính sách hỗ trợ và hạn chế trong năng lực quản trị đổi mới. Nhìn ở góc độ này, đổi mới sáng tạo tại Việt Nam hiện không thiếu khẩu hiệu, nhưng vẫn thiếu những điều kiện nền để doanh nghiệp dám đầu tư và đi đến cùng.

Trong khi đó, chuyển đổi xanh cũng được nhìn nhận với một mức độ cấp bách hơn. Ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Xanh TPHCM, cho rằng chuyển đổi xanh không thể dừng ở chứng nhận hay truyền thông, mà phải trở thành văn hóa vận hành của doanh nghiệp, từ lãnh đạo đến nhà máy.

Theo ông, doanh nghiệp đi sớm với lộ trình xanh sẽ giữ được thị trường, nâng giá trị sản phẩm, tiếp cận vốn tốt hơn và giảm rủi ro dài hạn. Trong bối cảnh nhiều thị trường xuất khẩu lớn ngày càng siết tiêu chuẩn môi trường và phát triển bền vững, đây không còn là “điểm cộng”, mà đang dần trở thành “vé vào cửa”.

Doanh nghiệp nhỏ không thể bị bỏ lại phía sau

Một chi tiết quan trọng xuyên suốt các phát biểu tại diễn đàn là nỗi lo về độ chênh trong năng lực phát triển giữa nhóm doanh nghiệp dẫn đầu và phần đông doanh nghiệp còn lại. Thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp lớn đã bắt đầu đi vào các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao hơn, đầu tư cho quản trị, công nghệ, thương hiệu, chuyển đổi xanh và mở rộng thị trường quốc tế. Nhưng với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa, các rào cản về vốn, nhân lực, công nghệ và khả năng hấp thụ chính sách vẫn còn rất lớn. Điều này đồng nghĩa, nếu không có cơ chế hỗ trợ phù hợp, quá trình tái cấu trúc nền kinh tế có thể tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa nhóm đi nhanh và nhóm bị tụt lại.

Từ các kiến nghị tại diễn đàn, có thể thấy một hướng tiếp cận được nhiều đại biểu đồng thuận là Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo mạnh hơn, nhất là ở các khâu thể chế, tín dụng, logistics, dự báo thị trường, chuẩn hóa chất lượng và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận đổi mới sáng tạo.

Ở chiều ngược lại, bản thân doanh nghiệp cũng phải thay đổi tư duy phát triển. Từ câu chuyện nông sản, thực phẩm, dệt may đến sản xuất xanh, các ý kiến đều cho thấy một điểm chung: tăng trưởng trong giai đoạn mới sẽ không đến từ mở rộng đơn thuần, mà đến từ năng lực quản trị, khả năng liên kết và mức độ làm chủ giá trị.

Nhìn rộng hơn, điều đọng lại sau Diễn đàn Doanh nghiệp 2026 không phải là số lượng kiến nghị hay danh sách các nhóm giải pháp, mà là một thực tế đã hiện ra khá rõ: doanh nghiệp Việt đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, nơi áp lực hội nhập không còn nằm ở việc “có tham gia được hay không”, mà là “tham gia với vị thế nào”.

Trong giai đoạn đó, những doanh nghiệp giữ được sức cạnh tranh sẽ là những đơn vị biết đi xa hơn tư duy tăng trưởng ngắn hạn, dám đầu tư vào giá trị dài hạn và chủ động tái cấu trúc chính mình.

Còn với nền kinh tế, năng lực cạnh tranh quốc gia rốt cuộc vẫn được tạo nên từ năng lực cạnh tranh của từng doanh nghiệp. Khi doanh nghiệp đủ sức đứng vững, đủ khả năng đổi mới và đủ năng lực bước sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, câu chuyện “bản đồ kinh tế thế giới” mới thôi là một khẩu hiệu.