Dữ liệu môi trường phát huy giá trị khi 'truyền thông đúng dữ liệu'

“Đọc đúng dữ liệu” và “truyền thông đúng dữ liệu”

Trong bối cảnh Hà Nội đang tăng cường các giải pháp kiểm soát ô nhiễm không khí, nhất là trước mùa Đông - Xuân, thời điểm điều kiện khí tượng có thể làm hạn chế khả năng khuếch tán chất ô nhiễm. Hội nghị nhằm thống nhất nhận thức khoa học về ô nhiễm không khí, nguồn phát thải, dữ liệu quan trắc, chỉ số chất lượng không khí (AQI) và tác động đối với sức khỏe. Qua đó, nâng cao trách nhiệm phối hợp, cung cấp và truyền thông thông tin của cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở và báo chí.

Theo số liệu tổng hợp của Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, từ ngày 1/1 đến 11/8/2026, tỷ lệ số ngày có chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình đạt 73,28%; giá trị PM2.5 trung bình trong thời gian này là 40,95µg/m³. Chất lượng không khí có thể biến động đáng kể theo thời gian, không gian, cường độ hoạt động của các nguồn phát thải và điều kiện khí tượng.

Theo bà Lê Thanh Thủy, Phó Trưởng phòng Quản lý môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, một thông điệp được nhấn mạnh tại Hội nghị là ô nhiễm không khí cần được nhìn nhận trên cơ sở dữ liệu, đúng phạm vi và đúng bối cảnh. Một giá trị AQI hoặc nồng độ PM2.5 ghi nhận tại một trạm, trong một thời điểm không mặc nhiên đại diện cho chất lượng không khí của toàn thành phố. Thông tin quan trắc thực tế cũng cần được phân biệt với thông tin dự báo.

Việc “đọc đúng dữ liệu” và “truyền thông đúng dữ liệu” có ý nghĩa quan trọng, giúp cung cấp thông tin dễ hiểu, nhất quán, hữu ích cho người dân; đồng thời hạn chế tình trạng suy rộng từ một con số riêng lẻ hoặc đưa ra kết luận khi chưa có đủ căn cứ.

Đặc trưng nguồn gây ô nhiễm của Hà Nội

Tham dự Hội nghị với chuyên đề “Nhận diện ô nhiễm không khí tại Hà Nội: Đặc trưng nguồn gây ô nhiễm, diễn biến và tác động sức khỏe”, GS.TS Hoàng Xuân Cơ (Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam) cho biết, thực tế cho thấy, ô nhiễm không khí tại Hà Nội không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ. Số liệu công bố tại Hội nghị liên vùng ngày 4/6/2026 cho thấy, bụi thứ cấp đóng góp khoảng 27% lượng PM2.5; giao thông vận tải 23%; xây dựng và bụi đường 20%; đốt mở 12%; công nghiệp 10% và các nguồn khác khoảng 8%. Điều này đặt ra yêu cầu kiểm soát đồng thời nhiều nhóm nguồn phát thải, thay vì chỉ tập trung vào một hoạt động riêng lẻ.

Nhận diện nguồn thải cũng gắn trực tiếp với bảo vệ sức khỏe. Bụi mịn PM2.5 có thể đi sâu vào phổi; phơi nhiễm liên quan đến nguy cơ đối với hệ hô hấp, tim mạch và nhiều cơ quan khác. Trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh tim, phổi mạn tính là những nhóm cần được ưu tiên bảo vệ khi chất lượng không khí xấu đi.

GS.TS Hoàng Xuân Cơ dẫn một số nghiên cứu về gánh nặng sức khỏe do PM2.5 tại Hà Nội năm 2019. Tuy nhiên, các nghiên cứu sử dụng nhóm dân số, ngưỡng tham chiếu và mô hình khác nhau. Tài liệu lưu ý người làm truyền thông cần nói rõ đâu là số liệu “ước tính”, đâu là số ca “có thể tránh được”, thay vì gộp các kết quả thành một con số chung hoặc coi đó là số ca được đếm trực tiếp.

Nhấn mạnh vai trò của cấp xã, phường trong rà soát, nắm bắt các nguồn phát thải trên địa bàn, các chuyên gia lưu ý dữ liệu từ cơ sở là đầu vào quan trọng để thành phố thực hiện kiểm kê, xây dựng bản đồ phát thải, xác định các khu vực có nguy cơ ô nhiễm và lựa chọn biện pháp quản lý phù hợp.

Hội nghị cũng dành thời gian trao đổi, giải đáp các tình huống thường gặp trong quá trình tiếp nhận, giải thích và truyền tải thông tin về ô nhiễm không khí. Qua đó, cán bộ cơ sở, cơ quan chuyên môn và báo chí có thêm kỹ năng khai thác dữ liệu, kiểm chứng nguồn tin, truyền tải cảnh báo phù hợp, tránh gây hoang mang hoặc đưa ra những kết luận đơn giản về nguyên nhân ô nhiễm.

Các chuyên gia tại Hội nghị nhấn mạnh đến chuỗi thông tin xuyên suốt từ nhận diện nguồn phát thải, quan trắc và đánh giá chất lượng không khí đến diễn giải dữ liệu, cung cấp thông tin và khuyến nghị cho cộng đồng. Dữ liệu chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt đúng bối cảnh, giải thích đúng ý nghĩa và chuyển thành thông tin giúp người dân chủ động lựa chọn biện pháp bảo vệ sức khỏe.