Tiết kiệm điện không chỉ là giải pháp mà là chiến lược cho tăng trưởng bền vững

Những ngày đầu hè 2026, khi nền nhiệt tại nhiều địa phương miền Bắc liên tục vượt ngưỡng 40 độ C, hệ thống điện quốc gia lại đứng trước sức ép chưa từng có. Các kỷ lục về công suất và sản lượng điện liên tiếp bị phá vỡ, phản ánh nhu cầu năng lượng ngày càng gia tăng của nền kinh tế và đời sống xã hội.

Trước thực trạng đó, câu chuyện tiết kiệm điện không còn đơn thuần là lời kêu gọi ứng phó với những đợt nắng nóng cao điểm. Đây đang trở thành một yêu cầu cấp thiết để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới và tạo nền tảng cho tăng trưởng xanh, phát triển bền vững.

Khi nhu cầu điện tăng nhanh hơn khả năng bổ sung nguồn cung

Sự phục hồi mạnh mẽ của hoạt động sản xuất, kinh doanh cùng với tác động của thời tiết cực đoan đang khiến nhu cầu điện tăng trưởng với tốc độ rất cao. Chỉ trong những tháng đầu mùa hè, công suất cực đại của hệ thống điện quốc gia đã vượt 58.000 MW, trong khi sản lượng điện tiêu thụ mỗi ngày lên tới khoảng 1,2 tỷ kWh.

Riêng tại miền Bắc, khu vực tập trung nhiều trung tâm công nghiệp lớn của cả nước, mức tăng trưởng phụ tải đã lên tới hơn 25% so với cùng kỳ năm trước. Đây là tốc độ tăng hiếm thấy, đặt ra áp lực rất lớn đối với công tác vận hành hệ thống điện.

Để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ tăng đột biến, ngành điện buộc phải huy động tối đa mọi nguồn lực hiện có, từ thủy điện, nhiệt điện than đến các nguồn điện có chi phí cao như LNG hay nhiệt điện chạy dầu. Đồng thời, lượng điện lớn từ miền Trung và miền Nam cũng phải liên tục truyền tải ra miền Bắc thông qua hệ thống đường dây 500 kV.

Tuy nhiên, việc liên tục chạy đua để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng không phải là lời giải bền vững. Bởi nguồn năng lượng sơ cấp như than, khí hay thủy năng đều có giới hạn, trong khi chi phí đầu tư các dự án điện mới ngày càng lớn, thời gian triển khai kéo dài và chịu nhiều áp lực về môi trường.

Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia cho rằng thay vì chỉ tập trung mở rộng nguồn cung, Việt Nam cần quan tâm nhiều hơn đến việc kiểm soát và sử dụng hiệu quả nguồn điện đang có.

Trong ngành năng lượng, có một khái niệm được gọi là "nguồn năng lượng đầu tiên" (First Fuel). Đó không phải là than đá, khí tự nhiên hay điện mặt trời, mà chính là phần năng lượng được tiết kiệm thông qua việc sử dụng hiệu quả hơn.

Khác với việc xây dựng một nhà máy điện mới cần hàng tỷ USD vốn đầu tư và nhiều năm triển khai, tiết kiệm điện là giải pháp có thể thực hiện ngay lập tức với chi phí thấp hơn rất nhiều.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy chi phí để tiết kiệm được một kWh điện chỉ bằng khoảng 20-25% chi phí để sản xuất, truyền tải và phân phối một kWh điện mới. Nói cách khác, mỗi đơn vị điện năng được tiết kiệm chính là một "nguồn điện mới" với chi phí rẻ nhất và ít tác động môi trường nhất.

Quan trọng hơn, tiết kiệm điện không chỉ giúp giảm áp lực cung ứng trong những thời điểm cao điểm nắng nóng mà còn làm giảm nhu cầu đầu tư các dự án nguồn điện mới trong tương lai. Điều này đồng nghĩa với việc giảm chi phí cho toàn xã hội, giảm khai thác tài nguyên và hạn chế phát thải khí nhà kính.

Ở góc độ quốc gia, mỗi kWh điện được tiết kiệm còn tạo thêm dư địa cho sản xuất, kinh doanh, góp phần duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế trong bối cảnh nhu cầu năng lượng ngày càng lớn.

Doanh nghiệp không thể đứng ngoài cuộc

Nếu như trước đây tiết kiệm điện thường được xem là trách nhiệm của các hộ gia đình thì hiện nay, khu vực doanh nghiệp mới là nơi sở hữu dư địa tiết kiệm năng lượng lớn nhất.

Đối với nhiều ngành sản xuất, năng lượng chiếm từ 10-20% tổng chi phí đầu vào. Điều đó có nghĩa là mỗi phần trăm điện năng được tiết giảm đều trực tiếp chuyển hóa thành lợi nhuận và năng lực cạnh tranh.

Dù vậy, thực tế cho thấy quá trình chuyển đổi sang mô hình sản xuất tiết kiệm năng lượng tại Việt Nam vẫn diễn ra khá chậm. Khảo sát đối với các doanh nghiệp sử dụng năng lượng trọng điểm cho thấy tỷ lệ áp dụng các giải pháp công nghệ tiên tiến còn khá thấp, chủ yếu tập trung ở các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoặc doanh nghiệp xuất khẩu.

Trong khi đó trên thế giới, tiết kiệm năng lượng đang bước sang một giai đoạn hoàn toàn mới. Trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), hệ thống giám sát năng lượng theo thời gian thực hay các nền tảng phân tích dữ liệu đang được ứng dụng rộng rãi để tối ưu hóa toàn bộ quy trình sản xuất.

Không chỉ giúp giảm tiêu hao điện năng, những công nghệ này còn hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng suất, giảm phát thải và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế.

Vì vậy, tiết kiệm năng lượng không còn đơn thuần là một giải pháp giảm chi phí mà đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong dài hạn.

Dù tiềm năng rất lớn, rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là nguồn vốn đầu tư. Các giải pháp quản lý năng lượng thông minh, hệ thống điều khiển tự động, thiết bị hiệu suất cao hay các công nghệ ứng dụng AI đều đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu tương đối lớn. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn tâm lý e ngại.

Do đó, nhiều chuyên gia cho rằng bên cạnh việc hoàn thiện khung pháp lý về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, cần sớm hình thành các cơ chế tín dụng xanh, quỹ hỗ trợ chuyển đổi năng lượng hoặc các chương trình cho vay ưu đãi để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ mới.

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, khi được hỗ trợ về tài chính và chính sách, doanh nghiệp thường có xu hướng đầu tư mạnh mẽ hơn vào các giải pháp tiết kiệm năng lượng bởi đây là lĩnh vực có thời gian hoàn vốn tương đối ngắn nhưng mang lại lợi ích lâu dài.

Tiết kiệm điện phải trở thành văn hóa xã hội

Dù công nghệ đóng vai trò quan trọng, yếu tố quyết định thành công vẫn là nhận thức và hành vi của người sử dụng. Từ việc lựa chọn thiết bị có dán nhãn năng lượng hiệu suất cao, điều chỉnh nhiệt độ điều hòa hợp lý, tắt thiết bị khi không sử dụng đến việc thay đổi thói quen tiêu dùng điện trong giờ cao điểm, mỗi hành động nhỏ đều góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện quốc gia.

Ở quy mô doanh nghiệp, việc xây dựng văn hóa tiết kiệm năng lượng trong toàn bộ đội ngũ nhân sự cũng mang ý nghĩa không kém các khoản đầu tư công nghệ. Khi tiết kiệm điện trở thành một phần trong văn hóa vận hành, hiệu quả mang lại thường bền vững và lâu dài hơn bất kỳ giải pháp kỹ thuật đơn lẻ nào.

Với xu hướng Việt Nam đặt mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 và hướng tới mô hình tăng trưởng xanh, tiết kiệm điện cần được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên chiến lược. Đây không chỉ là trách nhiệm của ngành điện mà là trách nhiệm chung của doanh nghiệp, người dân và toàn xã hội.

Bởi mỗi kWh điện được tiết kiệm hôm nay không chỉ giúp giảm một khoản chi phí trước mắt, mà còn góp phần bảo đảm an ninh năng lượng, bảo vệ môi trường và tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của nền kinh tế trong tương lai.